29 shlokas
- 1
अथातो द्रव्यकल्पं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
धन्वे साधारणे देशे समे सन्मृत्तिके शुचौ
श्मशानचैत्यायतनश्वभ्रवल्मीकवर्जिते
athāto dravyakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
dhanve sādhāraṇe deśe same sanmṛttike śucau
śmaśānacaityāyatanaśvabhravalmīkavarjite
- 2
मृदौ प्रदक्षिणजले कुशरोहिषसंस्तृते
अफालकृष्टे ऽनाक्रान्ते पादपैर्बलवत्तरैः
mṛdau pradakṣiṇajale kuśarohiṣasaṃstṛte
aphālakṛṣṭe 'nākrānte pādapairbalavattaraiḥ
- 3
शस्यते भेषजं जातं युक्तं वर्णरसादिभिः
जन्त्वजग्धं दवादग्धम् अविदग्धं च वैकृतैः
śasyate bheṣajaṃ jātaṃ yuktaṃ varṇarasādibhiḥ
jantvajagdhaṃ davādagdham avidagdhaṃ ca vaikṛtaiḥ
- 4
भूतैश्छायातपाम्ब्वाद्यैर्यथाकालं च सेवितम्
अवगाढमहामूलम् उदीचीं दिशम् आश्रितम्
bhūtaiśchāyātapāmbvādyairyathākālaṃ ca sevitam
avagāḍhamahāmūlam udīcīṃ diśam āśritam
- 5
अथ कल्याणचरितः श्राद्धः शुचिरुपोषितः
गृह्णीयाद् औषधं सुस्थं स्थितं काले च कल्पयेत्
atha kalyāṇacaritaḥ śrāddhaḥ śucirupoṣitaḥ
gṛhṇīyād auṣadhaṃ susthaṃ sthitaṃ kāle ca kalpayet
- 6
सक्षीरं तद् असंपत्ताव् अनतिक्रान्तवत्सरम्
ऋते गुडघृतक्षौद्रधान्यकृष्णाविडङ्गतः
sakṣīraṃ tad asaṃpattāv anatikrāntavatsaram
ṛte guḍaghṛtakṣaudradhānyakṛṣṇāviḍaṅgataḥ
- 7
पयो बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्
वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्
payo bāṣkayaṇaṃ grāhyaṃ viṇmūtraṃ tacca nīrujām
vayobalavatāṃ dhātupicchaśṛṅgakhurādikam
- 8
कषाययोनयः पञ्च रसा लवणवर्जिताः
रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्टश्चेति प्रकल्पना
kaṣāyayonayaḥ pañca rasā lavaṇavarjitāḥ
rasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaśceti prakalpanā
- 9
पञ्चधैव कषायाणां पूर्वं पूर्वं बलाधिका
सद्यःसमुद्धृतात्क्षुण्णाद्यः स्रवेत्पटपीडितात्
pañcadhaiva kaṣāyāṇāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ balādhikā
sadyaḥsamuddhṛtātkṣuṇṇādyaḥ sravetpaṭapīḍitāt
- 10
स्वरसः स समुद्दिष्टः कल्कः पिष्टो द्रवाप्लुतः
चूर्णो ऽप्लुतः शृतः क्वाथः शीतो रात्रिं द्रवे स्थितः
svarasaḥ sa samuddiṣṭaḥ kalkaḥ piṣṭo dravāplutaḥ
cūrṇo 'plutaḥ śṛtaḥ kvāthaḥ śīto rātriṃ drave sthitaḥ
- 11
सद्योऽभिषुतपूतस्तु फाण्टस्तन्मानकल्पने
युञ्ज्याद्व्याध्यादिबलतस्तथा च वचनं मुनेः
sadyo'bhiṣutapūtastu phāṇṭastanmānakalpane
yuñjyādvyādhyādibalatastathā ca vacanaṃ muneḥ
- 12
मात्राया न व्यवस्थास्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः
आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना
mātrāyā na vyavasthāsti vyādhiṃ koṣṭhaṃ balaṃ vayaḥ
ālocya deśakālau ca yojyā tadvacca kalpanā
- 13
मध्यं तु मानं निर्दिष्टं स्वरसस्य चतुःपलम्
पेष्यस्य कर्षम् आलोड्यं तद्द्रवस्य पलत्रये
madhyaṃ tu mānaṃ nirdiṣṭaṃ svarasasya catuḥpalam
peṣyasya karṣam āloḍyaṃ taddravasya palatraye
- 14
क्वाथं द्रव्यपले कुर्यात्प्रस्थार्धं पादशेषितम्
शीतं पले पलैः षड्भिश्चतुर्भिस्तु ततो ऽपरम्
kvāthaṃ dravyapale kuryātprasthārdhaṃ pādaśeṣitam
śītaṃ pale palaiḥ ṣaḍbhiścaturbhistu tato 'param
- 15
स्नेहपाके त्वमानोक्तौ चतुर्गुणविवर्धितम्
कल्कस्नेहद्रवं योज्यम् अधीते शौनकः पुनः
snehapāke tvamānoktau caturguṇavivardhitam
kalkasnehadravaṃ yojyam adhīte śaunakaḥ punaḥ
- 16
स्नेहे सिध्यति शुद्धाम्बुनिःक्वाथस्वरसैः क्रमात्
कल्कस्य योजयेद् अंशं चतुर्थं षष्ठम् अष्टमम्
snehe sidhyati śuddhāmbuniḥkvāthasvarasaiḥ kramāt
kalkasya yojayed aṃśaṃ caturthaṃ ṣaṣṭham aṣṭamam
- 17
पृथक्स्नेहसमं दद्यात्पञ्चप्रभृति तु द्रवम्
नाङ्गुलीग्राहिता कल्के न स्नेहे ऽग्नौ सशब्दता
pṛthaksnehasamaṃ dadyātpañcaprabhṛti tu dravam
nāṅgulīgrāhitā kalke na snehe 'gnau saśabdatā
- 18
वर्णादिसंपच्च यदा तदैनं शीघ्रम् आहरेत्
घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः
varṇādisaṃpacca yadā tadainaṃ śīghram āharet
ghṛtasya phenopaśamastailasya tu tadudbhavaḥ
- 19
लेहस्य तन्तुमत्ताप्सु मज्जनं सरणं न च
पाकस्तु त्रिविधो मन्दश्चिक्कणः खरचिक्कणः
lehasya tantumattāpsu majjanaṃ saraṇaṃ na ca
pākastu trividho mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇaḥ
- 20
मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे
किंचित्सीदति कृष्णे च वर्त्यमाने च पश्चिमः
mandaḥ kalkasame kiṭṭe cikkaṇo madanopame
kiṃcitsīdati kṛṣṇe ca vartyamāne ca paścimaḥ
- 21
दग्धो ऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्याद् आमस्त्वग्निसादकृत्
मृदुर्नस्ये खरो ऽभ्यङ्गे पाने वस्तौ च चिक्कणः
dagdho 'ta ūrdhvaṃ niṣkāryaḥ syād āmastvagnisādakṛt
mṛdurnasye kharo 'bhyaṅge pāne vastau ca cikkaṇaḥ
- 22
शाणं पाणितलं मुष्टिं कुडवं प्रस्थम् आढकम्
द्रोणं वहं च क्रमशो विजानीयाच्चतुर्गुणम्
śāṇaṃ pāṇitalaṃ muṣṭiṃ kuḍavaṃ prastham āḍhakam
droṇaṃ vahaṃ ca kramaśo vijānīyāccaturguṇam
- 23
द्विगुणं योजयेद् आर्द्रं कुडवादि तथा द्रवम्
पेषणालोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे
dviguṇaṃ yojayed ārdraṃ kuḍavādi tathā dravam
peṣaṇāloḍane vāri snehapāke ca nirdrave
- 24
कल्पयेत्सदृशान्भागान्प्रमाणं यत्र नोदितम्
कल्कीकुर्याच्च भैषज्यम् अनिरूपितकल्पनम्
kalpayetsadṛśānbhāgānpramāṇaṃ yatra noditam
kalkīkuryācca bhaiṣajyam anirūpitakalpanam
- 25
अङ्गानुक्तौ तु मूलं स्याद् अप्रसिद्धौ तद् एव तु
द्वौ शाणौ वटकः कोलं बदरं द्रंक्षणश्च तौ
aṅgānuktau tu mūlaṃ syād aprasiddhau tad eva tu
dvau śāṇau vaṭakaḥ kolaṃ badaraṃ draṃkṣaṇaśca tau
- 26
अक्षं पिचुः पाणितलं सुवर्णं कवडग्रहः
कर्षो बिडालपदकं तिन्दुकः पाणिमानिका
akṣaṃ picuḥ pāṇitalaṃ suvarṇaṃ kavaḍagrahaḥ
karṣo biḍālapadakaṃ tindukaḥ pāṇimānikā
- 27
शब्दान्यत्वम् अभिन्ने ऽर्थे शुक्तिरष्टमिका पिचू
पलं प्रकुञ्चो बिल्वं च मुष्टिराम्रं चतुर्थिका
śabdānyatvam abhinne 'rthe śuktiraṣṭamikā picū
palaṃ prakuñco bilvaṃ ca muṣṭirāmraṃ caturthikā
- 28
द्वे पले प्रसृतस्तौ द्वावञ्जलिस्तौ तु मानिका
आढकं भाजनं कंसो द्रोणः कुम्भो घटो ऽर्मणम्
dve pale prasṛtastau dvāvañjalistau tu mānikā
āḍhakaṃ bhājanaṃ kaṃso droṇaḥ kumbho ghaṭo 'rmaṇam
- 29
तुला पलशतं तानि विंशतिर्भार उच्यते
हिमवद्विन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुंधरा
सौम्यं पथ्यं च तत्राद्यम् आग्नेयं वैन्ध्यम् औषधम्
tulā palaśataṃ tāni viṃśatirbhāra ucyate
himavadvindhyaśailābhyāṃ prāyo vyāptā vasuṃdharā
saumyaṃ pathyaṃ ca tatrādyam āgneyaṃ vaindhyam auṣadham

