63 shlokas
- 1
अथातो विरेचनकल्पं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
कषायमधुरा रूक्षा विपाके कटुका त्रिवृत्
कफपित्तप्रशमनी रौक्ष्याच्चानिलकोपनी
athāto virecanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
kaṣāyamadhurā rūkṣā vipāke kaṭukā trivṛt
kaphapittapraśamanī raukṣyāccānilakopanī
- 2
सेदानीम् औषधैर्युक्ता वातपित्तकफापहैः
कल्पवैशेष्यम् आसाद्य जायते सर्वरोगजित्
sedānīm auṣadhairyuktā vātapittakaphāpahaiḥ
kalpavaiśeṣyam āsādya jāyate sarvarogajit
- 3
द्विधा ख्यातं च तन्मूलं श्यामं श्यामारुणं त्रिवृत्
त्रिवृदाख्यं वरतरं निरपायं सुखं तयोः
dvidhā khyātaṃ ca tanmūlaṃ śyāmaṃ śyāmāruṇaṃ trivṛt
trivṛdākhyaṃ varataraṃ nirapāyaṃ sukhaṃ tayoḥ
- 4
सुकुमारे शिशौ वृद्धे मृदुकोष्ठे च तद्धितम्
मूर्छासम्मोहहृत्कण्ठकषणक्षणनप्रदम्
sukumāre śiśau vṛddhe mṛdukoṣṭhe ca taddhitam
mūrchāsammohahṛtkaṇṭhakaṣaṇakṣaṇanapradam
- 5
श्यामं तीक्ष्णाशुकारित्वाद् अतस्तद् अपि शस्यते
क्रूरे कोष्ठे बहौ दोषे क्लेशक्षमिणि चातुरे
śyāmaṃ tīkṣṇāśukāritvād atastad api śasyate
krūre koṣṭhe bahau doṣe kleśakṣamiṇi cāture
- 6
गम्भीरानुगतं श्लक्ष्णम् अतिर्यग्विसृतं च यत्
गृहीत्वा विसृजेत्काष्ठं त्वचं शुष्कां निधापयेत्
gambhīrānugataṃ ślakṣṇam atiryagvisṛtaṃ ca yat
gṛhītvā visṛjetkāṣṭhaṃ tvacaṃ śuṣkāṃ nidhāpayet
- 7
अथ काले ततश्चूर्णं किंचिन्नागरसैन्धवम्
वातामये पिबेद् अम्लैः पैत्ते साज्यसितामधु
atha kāle tataścūrṇaṃ kiṃcinnāgarasaindhavam
vātāmaye pibed amlaiḥ paitte sājyasitāmadhu
- 8
क्षीरद्राक्षेक्षुकाश्मर्यस्वादुस्कन्धवरारसैः
कफामये पीलुरसमूत्रमद्याम्लकाञ्जिकैः
kṣīradrākṣekṣukāśmaryasvāduskandhavarārasaiḥ
kaphāmaye pīlurasamūtramadyāmlakāñjikaiḥ
- 9
पञ्चकोलादिचूर्णैश्च युक्त्या युक्तं कफापहैः
त्रिवृत्कल्ककषायाभ्यां साधितः ससितो हिमः
pañcakolādicūrṇaiśca yuktyā yuktaṃ kaphāpahaiḥ
trivṛtkalkakaṣāyābhyāṃ sādhitaḥ sasito himaḥ
- 10
मधुत्रिजातसंयुक्तो लेहो हृद्यं विरेचनम्
अजगन्धा तवक्षीरी विदारी शर्करा त्रिवृत्
madhutrijātasaṃyukto leho hṛdyaṃ virecanam
ajagandhā tavakṣīrī vidārī śarkarā trivṛt
- 11
चूर्णितं मधुसर्पिर्भ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते
संनिपातज्वरस्तम्भपिपासादाहपीडितः
cūrṇitaṃ madhusarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate
saṃnipātajvarastambhapipāsādāhapīḍitaḥ
- 12
लिम्पेद् अन्तस्त्रिवृतया द्विधा कृत्वेक्षुगण्डिकाम्
एकीकृत्य च तत्स्विन्नं पुटपाकेन भक्षयेत्
limped antastrivṛtayā dvidhā kṛtvekṣugaṇḍikām
ekīkṛtya ca tatsvinnaṃ puṭapākena bhakṣayet
- 13
भृङ्गैलाभ्यां समा नीली तैस्त्रिवृत्तैश्च शर्करा
चूर्णं फलरसक्षौद्रसक्तुभिस्तर्पणं पिबेत्
bhṛṅgailābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaiśca śarkarā
cūrṇaṃ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ pibet
- 14
वातपित्तकफोत्थेषु रोगेष्वल्पानलेषु च
नरेषु सुकुमारेषु निरपायं विरेचनम्
vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣu ca
nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ virecanam
- 15
विडङ्गतण्डुलवरायावशूककणास्त्रिवृत्
सर्वतो ऽर्धेन तल्लीढं मध्वाज्येन गुडेन वा
viḍaṅgataṇḍulavarāyāvaśūkakaṇāstrivṛt
sarvato 'rdhena tallīḍhaṃ madhvājyena guḍena vā
- 16
गुल्मं प्लीहोदरं कासं हलीमकम् अरोचकम्
कफवातकृतांश्चान्यान्परिमार्ष्टि गदान्बहून्
gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakam arocakam
kaphavātakṛtāṃścānyānparimārṣṭi gadānbahūn
- 17
विडङ्गपिप्पलीमूलत्रिफलाधान्यचित्रकान्
मरीचेन्द्रयवाजाजीपिप्पलीहस्तिपिप्पलीः
viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān
marīcendrayavājājīpippalīhastipippalīḥ
- 18
दीप्यकं पञ्चलवणं चूर्णितं कार्षिकं पृथक्
तिलतैलत्रिवृच्चूर्णभागौ चाष्टपलोन्मितौ
dīpyakaṃ pañcalavaṇaṃ cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak
tilatailatrivṛccūrṇabhāgau cāṣṭapalonmitau
- 19
धात्रीफलरसप्रस्थांस्त्रीन्गुडार्धतुलान्वितान्
पक्त्वा मृद्वग्निना खादेत्ततो मात्राम् अयन्त्रणः
dhātrīphalarasaprasthāṃstrīnguḍārdhatulānvitān
paktvā mṛdvagninā khādettato mātrām ayantraṇaḥ
- 20
कुष्ठार्शःकामलागुल्ममेहोदरभगन्दरान्
ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च हन्ति पुंसवनश्च सः
kuṣṭhārśaḥkāmalāgulmamehodarabhagandarān
grahaṇīpāṇḍurogāṃśca hanti puṃsavanaśca saḥ
- 21
गुडः कल्याणको नाम सर्वेष्व् ऋतुषु यौगिकः
व्योषत्रिजातकाम्भोदकृमिघ्नामलकैस्त्रिवृत्
guḍaḥ kalyāṇako nāma sarveṣv ṛtuṣu yaugikaḥ
vyoṣatrijātakāmbhodakṛmighnāmalakaistrivṛt
- 22
सर्वैः समा समसिता क्षौद्रेण गुटिकाः कृताः
मूत्रकृच्छ्रज्वरच्छर्दिकासशोषभ्रमक्षये
sarvaiḥ samā samasitā kṣaudreṇa guṭikāḥ kṛtāḥ
mūtrakṛcchrajvaracchardikāsaśoṣabhramakṣaye
- 23
तापे पाण्ड्वामये ऽल्पे ऽग्नौ शस्ताः सर्वविषेषु च
अविपत्तिर् अयं योगः प्रशस्तः पित्तरोगिणाम्
tāpe pāṇḍvāmaye 'lpe 'gnau śastāḥ sarvaviṣeṣu ca
avipattir ayaṃ yogaḥ praśastaḥ pittarogiṇām
- 24
त्रिवृता कौटजं बीजं पिप्पली विश्वभेषजम्
क्षौद्रद्राक्षारसोपेतं वर्षाकाले विरेचनम्
trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam
kṣaudradrākṣārasopetaṃ varṣākāle virecanam
- 25
त्रिवृद्दुरालभामुस्तशर्करोदीच्यचन्दनम्
द्राक्षाम्बुना सयष्ट्याह्वसातलं जलदात्यये
trivṛddurālabhāmustaśarkarodīcyacandanam
drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ jaladātyaye
- 26
त्रिवृतां चित्रकं पाठाम् अजाजीं सरलं वचाम्
स्वर्णक्षीरीं च हेमन्ते चूर्णम् उष्णाम्बुना पिबेत्
trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhām ajājīṃ saralaṃ vacām
svarṇakṣīrīṃ ca hemante cūrṇam uṣṇāmbunā pibet
- 27
त्रिवृता शर्करातुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम्
त्रिवृत्त्रायन्तिहपुषासातलाकटुरोहिणीः
trivṛtā śarkarātulyā grīṣmakāle virecanam
trivṛttrāyantihapuṣāsātalākaṭurohiṇīḥ
- 28
स्वर्णक्षीरीं च संचूर्ण्य गोमूत्रे भावयेत्त्र्यहम्
एष सर्वर्तुको योगः स्निग्धानां मलदोषहृत्
svarṇakṣīrīṃ ca saṃcūrṇya gomūtre bhāvayettryaham
eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahṛt
- 29
श्यामात्रिवृद्दुरालभाहस्तिपिप्पलीवत्सकम्
नीलिनीकटुकामुस्ताश्रेष्ठायुक्तं सुचूर्णितम्
śyāmātrivṛddurālabhāhastipippalīvatsakam
nīlinīkaṭukāmustāśreṣṭhāyuktaṃ sucūrṇitam
- 30
रसाज्योष्णाम्बुभिः शस्तं रूक्षाणाम् अपि सर्वदा
ज्वरहृद्रोगवातासृगुदावर्तादिरोगिषु
rasājyoṣṇāmbubhiḥ śastaṃ rūkṣāṇām api sarvadā
jvarahṛdrogavātāsṛgudāvartādirogiṣu

