47 shlokas
- 1
अथातो वमनकल्पं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
वमने मदनं श्रेष्ठं त्रिवृन्मूलं विरेचने
नित्यम् अन्यस्य तु व्याधिविशेषेण विशिष्टता
athāto vamanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
vamane madanaṃ śreṣṭhaṃ trivṛnmūlaṃ virecane
nityam anyasya tu vyādhiviśeṣeṇa viśiṣṭatā
- 2
फलानि नातिपाण्डूनि न चातिहरितान्यपि
आदायाह्नि प्रशस्तर्क्षे मध्ये ग्रीष्मवसन्तयोः
phalāni nātipāṇḍūni na cātiharitānyapi
ādāyāhni praśastarkṣe madhye grīṣmavasantayoḥ
- 3
प्रमृज्य कुशमुत्तोल्यां क्षिप्त्वा बद्ध्वा प्रलेपयेत्
गोमयेनानु मुत्तोलीं धान्यमध्ये निधापयेत्
pramṛjya kuśamuttolyāṃ kṣiptvā baddhvā pralepayet
gomayenānu muttolīṃ dhānyamadhye nidhāpayet
- 4
मृदुभूतानि मध्विष्टगन्धानि कुशवेष्टनात्
निष्कृष्टानि गते ऽष्टाहे शोषयेत्तान्यथातपे
mṛdubhūtāni madhviṣṭagandhāni kuśaveṣṭanāt
niṣkṛṣṭāni gate 'ṣṭāhe śoṣayettānyathātape
- 5
तेषां ततः सुशुष्काणाम् उद्धृत्य फलपिप्पलीः
दधिमध्वाज्यपललैर्मृदित्वा शोषयेत्पुनः
teṣāṃ tataḥ suśuṣkāṇām uddhṛtya phalapippalīḥ
dadhimadhvājyapalalairmṛditvā śoṣayetpunaḥ
- 6
ततः सुगुप्तं संस्थाप्य कार्यकाले प्रयोजयेत्
अथादाय ततो मात्रां जर्जरीकृत्य वासयेत्
tataḥ suguptaṃ saṃsthāpya kāryakāle prayojayet
athādāya tato mātrāṃ jarjarīkṛtya vāsayet
- 7
शर्वरीं मधुयष्ट्या वा कोविदारस्य वा जले
कर्बुदारस्य बिम्ब्या वा नीपस्य विदुलस्य वा
śarvarīṃ madhuyaṣṭyā vā kovidārasya vā jale
karbudārasya bimbyā vā nīpasya vidulasya vā
- 8
शणपुष्प्याः सदापुष्प्याः प्रत्यक्पुष्प्युदके ऽथवा
ततः पिबेत्कषायं तं प्रातर्मृदितगालितम्
śaṇapuṣpyāḥ sadāpuṣpyāḥ pratyakpuṣpyudake 'thavā
tataḥ pibetkaṣāyaṃ taṃ prātarmṛditagālitam
- 9
सूत्रोदितेन विधिना साधु तेन तथा वमेत्
श्लेष्मज्वरप्रतिश्यायगुल्मान्तर्विद्रधीषु च
sūtroditena vidhinā sādhu tena tathā vamet
śleṣmajvarapratiśyāyagulmāntarvidradhīṣu ca
- 10
प्रच्छर्दयेद्विशेषेण यावत्पित्तस्य दर्शनम्
फलपिप्पलीचूर्णं वा क्वाथेन स्वेन भावितम्
pracchardayedviśeṣeṇa yāvatpittasya darśanam
phalapippalīcūrṇaṃ vā kvāthena svena bhāvitam
- 11
त्रिभागत्रिफलाचूर्णं कोविदारादिवारिणा
पिबेज्ज्वरारुचिष्ठेवग्रन्थ्यपच्यर्बुदोदरी
tribhāgatriphalācūrṇaṃ kovidārādivāriṇā
pibejjvarāruciṣṭhevagranthyapacyarbudodarī
- 12
पित्ते कफस्थानगते जीमूतादिजलेन तत्
हृद्दाहे ऽधोऽस्रपित्ते च क्षीरं तत्पिप्पलीशृतम्
pitte kaphasthānagate jīmūtādijalena tat
hṛddāhe 'dho'srapitte ca kṣīraṃ tatpippalīśṛtam
- 13
क्षैरेयीं वा कफच्छर्दिप्रसेकतमकेषु तु
दध्युत्तरं वा दधि वा तच्छृतक्षीरसंभवम्
kṣaireyīṃ vā kaphacchardiprasekatamakeṣu tu
dadhyuttaraṃ vā dadhi vā tacchṛtakṣīrasaṃbhavam
- 14
फलादिक्वाथकल्काभ्यां सिद्धं तत्सिद्धदुग्धजम्
सर्पिः कफाभिभूते ऽग्नौ शुष्यद्देहे च वामनम्
phalādikvāthakalkābhyāṃ siddhaṃ tatsiddhadugdhajam
sarpiḥ kaphābhibhūte 'gnau śuṣyaddehe ca vāmanam
- 15
स्वरसं फलमज्ज्ञो वा भल्लातकविधिशृतम्
आ दर्वीलेपनात्सिद्धं लीढ्वा प्रच्छर्दयेत्सुखम्
svarasaṃ phalamajjño vā bhallātakavidhiśṛtam
ā darvīlepanātsiddhaṃ līḍhvā pracchardayetsukham
- 16
तं लेहं भक्ष्यभोज्येषु तत्कषायांश्च योजयेत्
वत्सकादिप्रतीवापः कषायः फलमज्जजः
taṃ lehaṃ bhakṣyabhojyeṣu tatkaṣāyāṃśca yojayet
vatsakādipratīvāpaḥ kaṣāyaḥ phalamajjajaḥ
- 17
निम्बार्कान्यतरक्वाथसमायुक्तो नियच्छति
बद्धमूलान् अपि व्याधीन्सर्वान्संतर्पणोद्भवान्
nimbārkānyatarakvāthasamāyukto niyacchati
baddhamūlān api vyādhīnsarvānsaṃtarpaṇodbhavān
- 18
राठपुष्पफलश्लक्ष्णचूर्णैर्माल्यं सुरूक्षितम्
वमेन्मण्डरसादीनां तृप्तो जिघ्रन्सुखं सुखी
rāṭhapuṣpaphalaślakṣṇacūrṇairmālyaṃ surūkṣitam
vamenmaṇḍarasādīnāṃ tṛpto jighransukhaṃ sukhī
- 19
एवम् एव फलाभावे कल्प्यं पुष्पं शलाटु वा
जीमूताद्याश्च फलवज्जीमूतं तु विशेषतः
evam eva phalābhāve kalpyaṃ puṣpaṃ śalāṭu vā
jīmūtādyāśca phalavajjīmūtaṃ tu viśeṣataḥ
- 20
प्रयोक्तव्यं ज्वरश्वासकासहिध्मादिरोगिणाम्
पयः पुष्पे ऽस्य निर्वृत्ते फले पेया पयस्कृता
prayoktavyaṃ jvaraśvāsakāsahidhmādirogiṇām
payaḥ puṣpe 'sya nirvṛtte phale peyā payaskṛtā
- 21
रोमशे क्षीरसंतानं दध्युत्तरम् अरोमशे
शृते पयसि दध्यम्लं जातं हरितपाण्डुके
romaśe kṣīrasaṃtānaṃ dadhyuttaram aromaśe
śṛte payasi dadhyamlaṃ jātaṃ haritapāṇḍuke
- 22
आसुत्य वारुणीमण्डं पिबेन्मृदितगालितम्
कफाद् अरोचके कासे पाण्डुत्वे राजयक्ष्मणि
āsutya vāruṇīmaṇḍaṃ pibenmṛditagālitam
kaphād arocake kāse pāṇḍutve rājayakṣmaṇi
- 23
इयं च कल्पना कार्या तुम्बीकोशातकीष्वपि
पर्यागतानां शुष्काणां फलानां वेणिजन्मनाम्
iyaṃ ca kalpanā kāryā tumbīkośātakīṣvapi
paryāgatānāṃ śuṣkāṇāṃ phalānāṃ veṇijanmanām
- 24
चूर्णस्य पयसा शुक्तिं वातपित्तार्दितः पिबेत्
द्वे वा त्रीण्यपि वापोथ्य क्वाथे तिक्तोत्तमस्य वा
cūrṇasya payasā śuktiṃ vātapittārditaḥ pibet
dve vā trīṇyapi vāpothya kvāthe tiktottamasya vā
- 25
आरग्वधादिनवकाद् आसुत्यान्यतमस्य वा
विमृद्य पूतं तं क्वाथं पित्तश्लेष्मज्वरी पिबेत्
āragvadhādinavakād āsutyānyatamasya vā
vimṛdya pūtaṃ taṃ kvāthaṃ pittaśleṣmajvarī pibet
- 26
जीमूतकल्कं चूर्णं वा पिबेच्छीतेन वारिणा
ज्वरे पैत्ते कवोष्णेन कफवातात्कफाद् अपि
jīmūtakalkaṃ cūrṇaṃ vā pibecchītena vāriṇā
jvare paitte kavoṣṇena kaphavātātkaphād api
- 27
कासश्वासविषच्छर्दिज्वरार्ते कफकर्शिते
इक्ष्वाकुर्वमने शस्तः प्रताम्यति च मानवे
kāsaśvāsaviṣacchardijvarārte kaphakarśite
ikṣvākurvamane śastaḥ pratāmyati ca mānave
- 28
फलपुष्पविहीनस्य प्रवालैस्तस्य साधितम्
पित्तश्लेष्मज्वरे क्षीरं पित्तोद्रिक्ते प्रयोजयेत्
phalapuṣpavihīnasya pravālaistasya sādhitam
pittaśleṣmajvare kṣīraṃ pittodrikte prayojayet
- 29
हृतमध्ये फले जीर्णे स्थितं क्षीरं यदा दधि
स्यात्तदा कफजे कासे श्वासे वम्यं च पाययेत्
hṛtamadhye phale jīrṇe sthitaṃ kṣīraṃ yadā dadhi
syāttadā kaphaje kāse śvāse vamyaṃ ca pāyayet
- 30
मस्तुना वा फलान्मध्यं पाण्डुकुष्ठविषार्दितः
तेन तक्रं विपक्वं वा पिबेत्समधुसैन्धवम्
mastunā vā phalānmadhyaṃ pāṇḍukuṣṭhaviṣārditaḥ
tena takraṃ vipakvaṃ vā pibetsamadhusaindhavam

