73 shlokas
- 1
अथातो बस्तिविकल्पं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
बलां गुडूचीं त्रिफलां सरास्नां द्विपञ्चमूलं च पलोन्मितानि
अष्टौ फलान्यर्धतुलां च मांसाच्छागात्पचेद् अप्सु चतुर्थशेषम्
athāto bastivikalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
balāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ dvipañcamūlaṃ ca palonmitāni
aṣṭau phalānyardhatulāṃ ca māṃsācchāgātpaced apsu caturthaśeṣam
- 2
पूतो यवानीफलबिल्वकुष्ठवचाशताह्वाघनपिप्पलीनाम्
कल्कैर्गुडक्षौद्रघृतैः सतैलैर्युक्तः सुखोष्णो लवणान्वितश्च
pūto yavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāhvāghanapippalīnām
kalkairguḍakṣaudraghṛtaiḥ satailairyuktaḥ sukhoṣṇo lavaṇānvitaśca
- 3
वस्तिः परं सर्वगदप्रमाथी स्वस्थे हितो जीवनबृंहणश्च
वस्तौ च यस्मिन्पठितो न कल्कः सर्वत्र दद्याद् अमुम् एव तत्र
vastiḥ paraṃ sarvagadapramāthī svasthe hito jīvanabṛṃhaṇaśca
vastau ca yasminpaṭhito na kalkaḥ sarvatra dadyād amum eva tatra
- 4
द्विपञ्चमूलस्य रसो ऽम्लयुक्तः सछागमांसस्य सपूर्वपेष्यः
त्रिस्नेहयुक्तः प्रवरो निरूहः सर्वानिलव्याधिहरः प्रदिष्टः
dvipañcamūlasya raso 'mlayuktaḥ sachāgamāṃsasya sapūrvapeṣyaḥ
trisnehayuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ
- 5
बलापटोलीलघुपञ्चमूलत्रायन्तिकैरण्डयवात्सुसिद्धात्
प्रस्थो रसाच्छागरसार्धयुक्तः साध्यः पुनः प्रस्थसमः स यावत्
balāpaṭolīlaghupañcamūlatrāyantikairaṇḍayavātsusiddhāt
prastho rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamaḥ sa yāvat
- 6
प्रियङ्गुकृष्णाघनकल्कयुक्तः सतैलसर्पिर्मधुसैन्धवश्च
स्याद्दीपनो मांसबलप्रदश्च चक्षुर्बलं चोपदधाति सद्यः
priyaṅgukṛṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca
syāddīpano māṃsabalapradaśca cakṣurbalaṃ copadadhāti sadyaḥ
- 7
एरण्डमूलात्त्रिपलं पलाशात्तथा पलांशं लघुपञ्चमूलम्
रास्नाबलाछिन्नरुहाश्वगन्धापुनर्नवारग्वधदेवदारु
eraṇḍamūlāttripalaṃ palāśāttathā palāṃśaṃ laghupañcamūlam
rāsnābalāchinnaruhāśvagandhāpunarnavāragvadhadevadāru
- 8
फलानि चाष्टौ सलिलाढकाभ्यां विपाचयेद् अष्टमशेषिते ऽस्मिन्
वचाशताह्वाहपुषाप्रियङ्गुयष्टीकणावत्सकबीजमुस्तम्
phalāni cāṣṭau salilāḍhakābhyāṃ vipācayed aṣṭamaśeṣite 'smin
vacāśatāhvāhapuṣāpriyaṅguyaṣṭīkaṇāvatsakabījamustam
- 9
दद्यात्सुपिष्टं सहतार्क्ष्यशैलम् अक्षप्रमाणं लवणांशयुक्तम्
समाक्षिकस्तैलयुतः समूत्रो वस्तिर्जयेल्लेखनदीपनो ऽसौ
dadyātsupiṣṭaṃ sahatārkṣyaśailam akṣapramāṇaṃ lavaṇāṃśayuktam
samākṣikastailayutaḥ samūtro vastirjayellekhanadīpano 'sau
- 10
जङ्घोरुपादत्रिकपृष्ठकोष्ठहृद्गुह्यशूलं गुरुतां विबन्धम्
गुल्माश्मवर्ध्मग्रहणीगुदोत्थांस्तांस्तांश्च रोगान्कफवातजातान्
jaṅghorupādatrikapṛṣṭhakoṣṭhahṛdguhyaśūlaṃ gurutāṃ vibandham
gulmāśmavardhmagrahaṇīgudotthāṃstāṃstāṃśca rogānkaphavātajātān
- 11
यष्ट्याह्वलोध्राभयचन्दनैश्च शृतं पयो ऽग्र्यं कमलोत्पलैश्च
सशर्कराक्षौद्रघृतं सुशीतं पित्तामयान्हन्ति सजीवनीयम्
yaṣṭyāhvalodhrābhayacandanaiśca śṛtaṃ payo 'gryaṃ kamalotpalaiśca
saśarkarākṣaudraghṛtaṃ suśītaṃ pittāmayānhanti sajīvanīyam
- 12
रास्नां वृषं लोहितिकाम् अनन्तां बलां कनीयस्तृणपञ्चमूल्यौ
गोपाङ्गनाचन्दनपद्मकर्द्धियष्ट्याह्वलोध्राणि पलार्धकानि
rāsnāṃ vṛṣaṃ lohitikām anantāṃ balāṃ kanīyastṛṇapañcamūlyau
gopāṅganācandanapadmakarddhiyaṣṭyāhvalodhrāṇi palārdhakāni
- 13
निष्क्वाथ्य तोयेन रसेन तेन शृतं पयो ऽर्धाढकम् अम्बुहीनम्
जीवन्तिमेदर्द्धिवरीविदारीवीराद्विकाकोलिकसेरुकाभिः
niṣkvāthya toyena rasena tena śṛtaṃ payo 'rdhāḍhakam ambuhīnam
jīvantimedarddhivarīvidārīvīrādvikākolikaserukābhiḥ
- 14
सितोपलाजीवकपद्मरेणुप्रपौण्डरीकोत्पलपुण्डरीकैः
लोध्रात्मगुप्तामधुयष्टिकाभिर्नागाह्वमुञ्जातकचन्दनैश्च
sitopalājīvakapadmareṇuprapauṇḍarīkotpalapuṇḍarīkaiḥ
lodhrātmaguptāmadhuyaṣṭikābhirnāgāhvamuñjātakacandanaiśca
- 15
पिष्टैर्घृतक्षौद्रयुतैर्निरूहं ससैन्धवं शीतलम् एव दद्यात्
प्रत्यागते धन्वरसेन शालीन्क्षीरेण वाद्यात्परिषिक्तगात्रः
piṣṭairghṛtakṣaudrayutairnirūhaṃ sasaindhavaṃ śītalam eva dadyāt
pratyāgate dhanvarasena śālīnkṣīreṇa vādyātpariṣiktagātraḥ
- 16
दाहातिसारप्रदरास्रपित्तहृत्पाण्डुरोगान्विषमज्वरं च
सगुल्ममूत्रग्रहकामलादीन्सर्वामयान्पित्तकृतान्निहन्ति
dāhātisārapradarāsrapittahṛtpāṇḍurogānviṣamajvaraṃ ca
sagulmamūtragrahakāmalādīnsarvāmayānpittakṛtānnihanti
- 17
कोशातकारग्वधदेवदारुमूर्वाश्वदंष्ट्राकुटजार्कपाठाः
पक्त्वा कुलत्थान्बृहतीं च तोये रसस्य तस्य प्रसृता दश स्युः
kośātakāragvadhadevadārumūrvāśvadaṃṣṭrākuṭajārkapāṭhāḥ
paktvā kulatthānbṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ
- 18
तान्सर्षपैलामदनैः सकुष्ठैर् अक्षप्रमाणैः प्रसृतैश्च युक्तान्
क्षौद्रस्य तैलस्य फलाह्वयस्य क्षारस्य तैलस्य च सार्षपस्य
tānsarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhair akṣapramāṇaiḥ prasṛtaiśca yuktān
kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya
- 19
दद्यान्निरूहं कफरोगिताय मन्दाग्नये चाशनविद्विषे च
वक्ष्ये मृदून्स्नेहकृतो निरूहान्सुखोचितानां प्रसृतैः पृथक्तु
dadyānnirūhaṃ kapharogitāya mandāgnaye cāśanavidviṣe ca
vakṣye mṛdūnsnehakṛto nirūhānsukhocitānāṃ prasṛtaiḥ pṛthaktu
- 20
अथेमान्सुकुमाराणां निरूहान्स्नेहनान्मृदून्
कर्मणा विप्लुतानां च वक्ष्यामि प्रसृतैः पृथक्
athemānsukumārāṇāṃ nirūhānsnehanānmṛdūn
karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak
- 21
क्षीराद्द्वौ प्रसृतौ कार्यौ मधुतैलघृतात्त्रयः
खजेन मथितो वस्तिर्वातघ्नो बलवर्णकृत्
kṣīrāddvau prasṛtau kāryau madhutailaghṛtāttrayaḥ
khajena mathito vastirvātaghno balavarṇakṛt
- 22
एकैकः प्रसृतस्तैलप्रसन्नाक्षौद्रसर्पिषाम्
बिल्वादिमूलक्वाथाद्द्वौ कौलत्थाद्द्वौ स वातजित्
ekaikaḥ prasṛtastailaprasannākṣaudrasarpiṣām
bilvādimūlakvāthāddvau kaulatthāddvau sa vātajit
- 23
पटोलनिम्बभूतीकरास्नासप्तच्छदाम्भसः
प्रसृतः पृथग् आज्याच्च वस्तिः सर्षपकल्कवान्
paṭolanimbabhūtīkarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ
prasṛtaḥ pṛthag ājyācca vastiḥ sarṣapakalkavān
- 24
स पञ्चतिक्तो ऽभिष्यन्दकृमिकुष्ठप्रमेहहा
चत्वारस्तैलगोमूत्रदधिमण्डाम्लकाञ्जिकात्
sa pañcatikto 'bhiṣyandakṛmikuṣṭhapramehahā
catvārastailagomūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt
- 25
प्रसृताः सर्षपैः पिष्टैर्विट्सङ्गानाहभेदनः
पयस्येक्षुस्थिरारास्नाविदारीक्षौद्रसर्पिषाम्
prasṛtāḥ sarṣapaiḥ piṣṭairviṭsaṅgānāhabhedanaḥ
payasyekṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣām
- 26
एकैकः प्रसृतो वस्तिः कृष्णाकल्को वृषत्वकृत्
सिद्धवस्तीन् अतो वक्ष्ये सर्वदा यान्प्रयोजयेत्
ekaikaḥ prasṛto vastiḥ kṛṣṇākalko vṛṣatvakṛt
siddhavastīn ato vakṣye sarvadā yānprayojayet
- 27
निर्व्यापदो बहुफलान्बलपुष्टिकरान्सुखान्
मधुतैले समे कर्षः सैन्धवाद्द्विपिचुर्मिशिः
nirvyāpado bahuphalānbalapuṣṭikarānsukhān
madhutaile same karṣaḥ saindhavāddvipicurmiśiḥ
- 28
एरण्डमूलक्वाथेन निरूहो माधुतैलिकः
रसायनं प्रमेहार्शःकृमिगुल्मान्त्रवृद्धिनुत्
eraṇḍamūlakvāthena nirūho mādhutailikaḥ
rasāyanaṃ pramehārśaḥkṛmigulmāntravṛddhinut
- 29
सयष्टीमधुकश्चैष चक्षुष्यो रक्तपित्तजित्
यापनो घनकल्केन मधुतैलरसाज्यवान्
sayaṣṭīmadhukaścaiṣa cakṣuṣyo raktapittajit
yāpano ghanakalkena madhutailarasājyavān
- 30
पायुजानूरुवृषणवस्तिमेहनशूलजित्
प्रसृतांशैर्घृतक्षौद्रवसातैलैः प्रकल्पयेत्
pāyujānūruvṛṣaṇavastimehanaśūlajit
prasṛtāṃśairghṛtakṣaudravasātailaiḥ prakalpayet

