39 shlokas
- 1
अथातो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः
वमनं मृदुकोष्ठेन क्षुद्वताल्पकफेन वा
अतितीक्ष्णहिमस्तोकम् अजीर्णे दुर्बलेन वा
athāto vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ
vamanaṃ mṛdukoṣṭhena kṣudvatālpakaphena vā
atitīkṣṇahimastokam ajīrṇe durbalena vā
- 2
पीतं प्रयात्यधस्तस्मिन्न् इष्टहानिर्मलोदयः
वामयेत्तं पुनः स्निग्धं स्मरन्पूर्वम् अतिक्रमम्
pītaṃ prayātyadhastasminn iṣṭahānirmalodayaḥ
vāmayettaṃ punaḥ snigdhaṃ smaranpūrvam atikramam
- 3
अजीर्णिनः श्लेष्मवतो व्रजत्यूर्ध्वं विरेचनम्
अतितीक्ष्णोष्णलवणम् अहृद्यम् अतिभूरि वा
ajīrṇinaḥ śleṣmavato vrajatyūrdhvaṃ virecanam
atitīkṣṇoṣṇalavaṇam ahṛdyam atibhūri vā
- 4
तत्र पूर्वोदिता व्यापत्सिद्धिश्च न तथापि चेत्
आशये तिष्ठति ततस्तृतीयं नावचारयेत्
tatra pūrvoditā vyāpatsiddhiśca na tathāpi cet
āśaye tiṣṭhati tatastṛtīyaṃ nāvacārayet
- 5
अन्यत्र सात्म्याद्धृद्याद्वा भेषजान्निरपायतः
अस्निग्धस्विन्नदेहस्य पुराणं रूक्षम् औषधम्
anyatra sātmyāddhṛdyādvā bheṣajānnirapāyataḥ
asnigdhasvinnadehasya purāṇaṃ rūkṣam auṣadham
- 6
दोषान् उत्क्लेश्य निर्हर्तुम् अशक्तं जनयेद्गदान्
विभ्रंशं श्वयथुं हिध्मां तमसो दर्शनं तृषम्
doṣān utkleśya nirhartum aśaktaṃ janayedgadān
vibhraṃśaṃ śvayathuṃ hidhmāṃ tamaso darśanaṃ tṛṣam
- 7
पिण्डिकोद्वेष्टनं कण्डूम् ऊर्वोः सादं विवर्णताम्
स्निग्धस्विन्नस्य वात्यल्पं दीप्ताग्नेर्जीर्णम् औषधम्
piṇḍikodveṣṭanaṃ kaṇḍūm ūrvoḥ sādaṃ vivarṇatām
snigdhasvinnasya vātyalpaṃ dīptāgnerjīrṇam auṣadham
- 8
शीतैर्वा स्तब्धम् आमे वा समुत्क्लेश्याहरन्मलान्
तान् एव जनयेद्रोगान् अयोगः सर्व एव सः
śītairvā stabdham āme vā samutkleśyāharanmalān
tān eva janayedrogān ayogaḥ sarva eva saḥ
- 9
तं तैललवणाभ्यक्तं स्विन्नं प्रस्तरसंकरैः
निरूढः जाङ्गलरसैर्भोजयित्वानुवासयेत्
taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ svinnaṃ prastarasaṃkaraiḥ
nirūḍhaḥ jāṅgalarasairbhojayitvānuvāsayet
- 10
फलमागधिकादारुसिद्धतैलेन मात्रया
स्निग्धं वातहरैः स्नेहैः पुनस्तीक्ष्णेन शोधयेत्
phalamāgadhikādārusiddhatailena mātrayā
snigdhaṃ vātaharaiḥ snehaiḥ punastīkṣṇena śodhayet
- 11
बहुदोषस्य रूक्षस्य मन्दाग्नेर् अल्पम् औषधम्
सोदावर्तस्य चोत्क्लेश्य दोषान्मार्गान्निरुध्य तैः
bahudoṣasya rūkṣasya mandāgner alpam auṣadham
sodāvartasya cotkleśya doṣānmārgānnirudhya taiḥ
- 12
भृशम् आध्मापयेन्नाभिं पृष्ठपार्श्वशिरोरुजम्
श्वासं विण्मूत्रवातानां सङ्गं कुर्याच्च दारुणम्
bhṛśam ādhmāpayennābhiṃ pṛṣṭhapārśvaśirorujam
śvāsaṃ viṇmūtravātānāṃ saṅgaṃ kuryācca dāruṇam
- 13
अभ्यङ्गस्वेदवर्त्यादि सनिरूहानुवासनम्
उदावर्तहरम्सर्वं कर्माध्मातस्य शस्यते
abhyaṅgasvedavartyādi sanirūhānuvāsanam
udāvartaharamsarvaṃ karmādhmātasya śasyate
- 14
पञ्चमूलयवक्षारवचाभूतिकसैन्धवैः
यवागूः सुकृता शूलविबन्धानाहनाशनी
pañcamūlayavakṣāravacābhūtikasaindhavaiḥ
yavāgūḥ sukṛtā śūlavibandhānāhanāśanī
- 15
पिप्पलीदाडिमक्षारहिङ्गुशुण्ठ्यम्लवेतसान्
ससैन्धवान्पिबेन्मद्यैः सर्पिषोष्णोदकेन वा
pippalīdāḍimakṣārahiṅguśuṇṭhyamlavetasān
sasaindhavānpibenmadyaiḥ sarpiṣoṣṇodakena vā
- 16
प्रवाहिकापरिस्राववेदनापरिकर्तने
पीतौषधस्य वेगानां निग्रहान्मारुतादयः
pravāhikāparisrāvavedanāparikartane
pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahānmārutādayaḥ
- 17
कुपिता हृदयं गत्वा घोरं कुर्वन्ति हृद्ग्रहम्
हिध्मापार्श्वरुजाकासदैन्यलालाक्षिविभ्रमैः
kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ kurvanti hṛdgraham
hidhmāpārśvarujākāsadainyalālākṣivibhramaiḥ
- 18
जिह्वां खादति निःसंज्ञो दन्तान्कटकटाययन्
न गच्छेद्विभ्रमं तत्र वामयेद् आशु तं भिषक्
jihvāṃ khādati niḥsaṃjño dantānkaṭakaṭāyayan
na gacchedvibhramaṃ tatra vāmayed āśu taṃ bhiṣak
- 19
मधुरैः पित्तमूर्छार्तं कटुभिः कफमूर्छितम्
पाचनीयैस्ततश्चास्य दोषशेषं विपाचयेत्
madhuraiḥ pittamūrchārtaṃ kaṭubhiḥ kaphamūrchitam
pācanīyaistataścāsya doṣaśeṣaṃ vipācayet
- 20
कायाग्निं च बलं चास्य क्रमेणाभिप्रवर्धयेत्
पवनेनातिवमतो हृदयं यस्य पीड्यते
kāyāgniṃ ca balaṃ cāsya krameṇābhipravardhayet
pavanenātivamato hṛdayaṃ yasya pīḍyate
- 21
तस्मै स्निग्धाम्ललवणान्दद्यात्पित्तकफे ऽन्यथा
पीतौषधस्य वेगानां निग्रहेण कफेन वा
tasmai snigdhāmlalavaṇāndadyātpittakaphe 'nyathā
pītauṣadhasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā
- 22
रुद्धो ऽति वा विशुद्धस्य गृह्णात्यङ्गानि मारुतः
स्तम्भवेपथुनिस्तोदसादोद्वेष्टार्तिभेदनैः
ruddho 'ti vā viśuddhasya gṛhṇātyaṅgāni mārutaḥ
stambhavepathunistodasādodveṣṭārtibhedanaiḥ
- 23
तत्र वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि शस्यते
बहुतीक्ष्णं क्षुधार्तस्य मृदुकोष्ठस्य भेषजम्
tatra vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi śasyate
bahutīkṣṇaṃ kṣudhārtasya mṛdukoṣṭhasya bheṣajam
- 24
हृत्वाशु विट्पित्तकफान्धातून् आस्रावयेद्द्रवान्
तत्रातियोगे मधुरैः शेषम् औषधम् उल्लिखेत्
hṛtvāśu viṭpittakaphāndhātūn āsrāvayeddravān
tatrātiyoge madhuraiḥ śeṣam auṣadham ullikhet
- 25
योज्यो ऽतिवमने रेको विरेके वमनं मृदु
परिषेकावगाहाद्यैः सुशीतैः स्तम्भयेच्च तम्
yojyo 'tivamane reko vireke vamanaṃ mṛdu
pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tam
- 26
अञ्जनं चन्दनोशीरम् अजासृक्शर्करोदकम्
लाजचूर्णैः पिबेन्मन्थम् अतियोगहरं परम्
añjanaṃ candanośīram ajāsṛkśarkarodakam
lājacūrṇaiḥ pibenmantham atiyogaharaṃ param
- 27
वमनस्यातियोगे तु शीताम्बुपरिषेचितः
पिबेत्फलरसैर्मन्थं सघृतक्षौद्रशर्करम्
vamanasyātiyoge tu śītāmbupariṣecitaḥ
pibetphalarasairmanthaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram
- 28
सोद्गारायां भृशं छर्द्यां मूर्वाया धान्यमुस्तयोः
समधूकाञ्जनं चूर्णं लेहयेन्मधुसंयुतम्
sodgārāyāṃ bhṛśaṃ chardyāṃ mūrvāyā dhānyamustayoḥ
samadhūkāñjanaṃ cūrṇaṃ lehayenmadhusaṃyutam
- 29
वमतो ऽन्तः प्रविष्टायां जिह्वायां कवडग्रहाः
स्निग्धाम्ललवणा हृद्या यूषमांसरसा हिताः
vamato 'ntaḥ praviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavaḍagrahāḥ
snigdhāmlalavaṇā hṛdyā yūṣamāṃsarasā hitāḥ
- 30
फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्ये ऽग्रतो नराः
निःसृतां तु तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां प्रवेशयेत्
phalānyamlāni khādeyustasya cānye 'grato narāḥ
niḥsṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaliptāṃ praveśayet

