74 shlokas
- 1
अथातो दूतादिविज्ञानीयं शारीरं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
पाषण्डाश्रमवर्णानां सवर्णाः कर्मसिद्धये
त एव विपरीताः स्युर्दूताः कर्मविपत्तये
athāto dūtādivijñānīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
pāṣaṇḍāśramavarṇānāṃ savarṇāḥ karmasiddhaye
ta eva viparītāḥ syurdūtāḥ karmavipattaye
- 2
दीनं भीतं द्रुतं त्रस्तं रूक्षामङ्गलवादिनम्
शस्त्रिणं दण्डिनं षण्ढं मुण्डश्मश्रुजटाधरम्
dīnaṃ bhītaṃ drutaṃ trastaṃ rūkṣāmaṅgalavādinam
śastriṇaṃ daṇḍinaṃ ṣaṇḍhaṃ muṇḍaśmaśrujaṭādharam
- 3
अमङ्गलाह्वयं क्रूरकर्माणं मलिनं स्त्रियम्
अनेकं व्याधितं व्यङ्गं रक्तमाल्यानुलेपनम्
amaṅgalāhvayaṃ krūrakarmāṇaṃ malinaṃ striyam
anekaṃ vyādhitaṃ vyaṅgaṃ raktamālyānulepanam
- 4
तैलपङ्काङ्कितं जीर्णविवर्णार्द्रैकवाससम्
खरोष्ट्रमहिषारूढं काष्ठलोष्टादिमर्दिनम्
tailapaṅkāṅkitaṃ jīrṇavivarṇārdraikavāsasam
kharoṣṭramahiṣārūḍhaṃ kāṣṭhaloṣṭādimardinam
- 5
नानुगच्छेद्भिषग्दूतम् आह्वयन्तं च दूरतः
अशस्तचिन्तावचने नग्ने छिन्दति भिन्दति
nānugacchedbhiṣagdūtam āhvayantaṃ ca dūrataḥ
aśastacintāvacane nagne chindati bhindati
- 6
जुह्वाने पावकं पिण्डान्पितृभ्यो निर्वपत्यपि
सुप्ते मुक्तकचे ऽभ्यक्ते रुदत्यप्रयते तथा
juhvāne pāvakaṃ piṇḍānpitṛbhyo nirvapatyapi
supte muktakace 'bhyakte rudatyaprayate tathā
- 7
वैद्ये दूता मनुष्याणाम् आगच्छन्ति मुमूर्षताम्
विकारसामान्यगुणे देशे काले ऽथवा भिषक्
vaidye dūtā manuṣyāṇām āgacchanti mumūrṣatām
vikārasāmānyaguṇe deśe kāle 'thavā bhiṣak
- 8
दूतम् अभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तम् उपाचरेत्
स्पृशन्तो नाभिनासास्यकेशरोमनखद्विजान्
dūtam abhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tam upācaret
spṛśanto nābhināsāsyakeśaromanakhadvijān
- 9
गुह्यपृष्ठस्तनग्रीवाजठरानामिकाङ्गुलीः
कार्पासबुससीसास्थिकपालमुसलोपलम्
guhyapṛṣṭhastanagrīvājaṭharānāmikāṅgulīḥ
kārpāsabusasīsāsthikapālamusalopalam
- 10
मार्जनीशूर्पचैलान्तभस्माङ्गारदशातुषान्
रज्जूपानत्तुलापाशम् अन्यद्वा भग्नविच्युतम्
mārjanīśūrpacailāntabhasmāṅgāradaśātuṣān
rajjūpānattulāpāśam anyadvā bhagnavicyutam
- 11
तत्पूर्वदर्शने दूता व्याहरन्ति मरिष्यताम्
तथार्धरात्रे मध्याह्ने संध्ययोः पर्ववासरे
tatpūrvadarśane dūtā vyāharanti mariṣyatām
tathārdharātre madhyāhne saṃdhyayoḥ parvavāsare
- 12
षष्ठीचतुर्थीनवमीराहुकेतूदयादिषु
भरणीकृत्तिकाश्लेषापूर्वार्द्रापैत्र्यनैरृते
ṣaṣṭhīcaturthīnavamīrāhuketūdayādiṣu
bharaṇīkṛttikāśleṣāpūrvārdrāpaitryanairṛte
- 13
यस्मिंश्च दूते ब्रुवति वाक्यम् आतुरसंश्रयम्
पश्येन्निमित्तम् अशुभं तं च नानुव्रजेद्भिषक्
yasmiṃśca dūte bruvati vākyam āturasaṃśrayam
paśyennimittam aśubhaṃ taṃ ca nānuvrajedbhiṣak
- 14
तद्यथा विकलः प्रेतः प्रेतालङ्कार एव वा
छिन्नं दग्धं विनष्टं वा तद्वादीनि वचांसि वा
tadyathā vikalaḥ pretaḥ pretālaṅkāra eva vā
chinnaṃ dagdhaṃ vinaṣṭaṃ vā tadvādīni vacāṃsi vā
- 15
रसो वा कटुकस्तीव्रो गन्धो वा कौणपो महान्
स्पर्शो वा विपुलः क्रूरो यद्वान्यद् अपि तादृशम्
raso vā kaṭukastīvro gandho vā kauṇapo mahān
sparśo vā vipulaḥ krūro yadvānyad api tādṛśam
- 16
तत्सर्वम् अभितो वाक्यं वाक्यकाले ऽथवा पुनः
दूतम् अभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तम् उपाचरेत्
tatsarvam abhito vākyaṃ vākyakāle 'thavā punaḥ
dūtam abhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tam upācaret
- 17
हाहाक्रन्दितम् उत्क्रुष्टम् आक्रुष्टं स्खलनं क्षुतम्
वस्त्रातपत्रपादत्रव्यसनं व्यसनीक्षणम्
hāhākranditam utkruṣṭam ākruṣṭaṃ skhalanaṃ kṣutam
vastrātapatrapādatravyasanaṃ vyasanīkṣaṇam
- 18
चैत्यध्वजानां पात्राणां पूर्णानां च निमज्जनम्
हतानिष्टप्रवादाश्च दूषणं भस्मपांसुभिः
caityadhvajānāṃ pātrāṇāṃ pūrṇānāṃ ca nimajjanam
hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṃ bhasmapāṃsubhiḥ
- 19
पथश्छेदो ऽहिमार्जारगोधासरटवानरैः
दीप्तां प्रति दिशं वाचः क्रूराणां मृगपक्षिणाम्
pathaśchedo 'himārjāragodhāsaraṭavānaraiḥ
dīptāṃ prati diśaṃ vācaḥ krūrāṇāṃ mṛgapakṣiṇām
- 20
कृष्णधान्यगुडोदश्विल्लवणासवचर्मणाम्
सर्षपाणां वसातैलतृणपङ्केन्धनस्य च
kṛṣṇadhānyaguḍodaśvillavaṇāsavacarmaṇām
sarṣapāṇāṃ vasātailatṛṇapaṅkendhanasya ca
- 21
क्लीबक्रूरश्वपाकानां जालवागुरयोरपि
छर्दितस्य पुरीषस्य पूतिदुर्दर्शनस्य च
klībakrūraśvapākānāṃ jālavāgurayorapi
charditasya purīṣasya pūtidurdarśanasya ca
- 22
निःसारस्य व्यवायस्य कार्पासादेररेरपि
शयनासनयानानाम् उत्तानानां तु दर्शनम्
niḥsārasya vyavāyasya kārpāsāderarerapi
śayanāsanayānānām uttānānāṃ tu darśanam
- 23
न्युब्जानाम् इतरेषां च पात्रादीनाम् अशोभनम्
पुंसंज्ञाः पक्षिणो वामाः स्त्रीसंज्ञा दक्षिणाः शुभाः
nyubjānām itareṣāṃ ca pātrādīnām aśobhanam
puṃsaṃjñāḥ pakṣiṇo vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ
- 24
प्रदक्षिणं खगमृगा यान्तो नैवं श्वजम्बुकाः
अयुग्माश्च मृगाः शस्ताः शस्ता नित्यं च दर्शने
pradakṣiṇaṃ khagamṛgā yānto naivaṃ śvajambukāḥ
ayugmāśca mṛgāḥ śastāḥ śastā nityaṃ ca darśane
- 25
चाषभासभरद्वाजनकुलच्छागबर्हिणः
अशुभं सर्वथोलूकबिडालसरटेक्षणम्
cāṣabhāsabharadvājanakulacchāgabarhiṇaḥ
aśubhaṃ sarvatholūkabiḍālasaraṭekṣaṇam
- 26
प्रशस्ताः कीर्तने कोलगोधाहिशशजाहकाः
न दर्शने न विरुते वानरर्क्षावतो ऽन्यथा
praśastāḥ kīrtane kolagodhāhiśaśajāhakāḥ
na darśane na virute vānararkṣāvato 'nyathā
- 27
धनुरैन्द्रं च लालाटम् अशुभं शुभम् अन्यतः
अग्निपूर्णानि पात्राणि भिन्नानि विशिखानि च
dhanuraindraṃ ca lālāṭam aśubhaṃ śubham anyataḥ
agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca
- 28
दध्यक्षतादि निर्गच्छद्वक्ष्यमाणं च मङ्गलम्
वैद्यो मरिष्यतां वेश्म प्रविशन्न् एव पश्यति
dadhyakṣatādi nirgacchadvakṣyamāṇaṃ ca maṅgalam
vaidyo mariṣyatāṃ veśma praviśann eva paśyati
- 29
दूताद्य् असाधु दृष्ट्वैवं त्यजेद् आर्तम् अतो ऽन्यथा
करुणाशुद्धसंतानो यत्नतस्तम् उपाचरेत्
dūtādy asādhu dṛṣṭvaivaṃ tyajed ārtam ato 'nyathā
karuṇāśuddhasaṃtāno yatnatastam upācaret
- 30
दध्यक्षतेक्षुनिष्पावप्रियङ्गुमधुसर्पिषाम्
यावकाञ्जनभृङ्गारघण्टादीपसरोरुहाम्
dadhyakṣatekṣuniṣpāvapriyaṅgumadhusarpiṣām
yāvakāñjanabhṛṅgāraghaṇṭādīpasaroruhām

