132 shlokas
- 1
अथातो विकृतिविज्ञानीयं शारीरं व्याख्यास्यामः
इति ह स्माहुर् आत्रेयादयो महर्षयः
पुष्पं फलस्य धूमो ऽग्नेर्वर्षस्य जलदोदयः
यथा भविष्यतो लिङ्गं रिष्टं मृत्योस्तथा ध्रुवम्
athāto vikṛtivijñānīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
iti ha smāhur ātreyādayo maharṣayaḥ
puṣpaṃ phalasya dhūmo 'gnervarṣasya jaladodayaḥ
yathā bhaviṣyato liṅgaṃ riṣṭaṃ mṛtyostathā dhruvam
- 2
आयुष्मति क्रियाः सर्वाः सफलाः संप्रयोजिताः
भवन्ति भिषजां भूत्यै कृतज्ञ इव भूभुजि
अयशो देहसंदेहं स्वार्थहानिं च यच्छति
तर्हीदानीं गतासूनां लक्षणं सम्प्रचक्षते
विकृतिः प्रकृतेः प्राज्ञैः प्रदिष्टा रिष्टसंज्ञया
अरिष्टं नास्ति मरणं दृष्टरिष्टं च जीवितम्
अरिष्टे रिष्टविज्ञानं न च रिष्टे ऽप्यनैपुणात्
āyuṣmati kriyāḥ sarvāḥ saphalāḥ saṃprayojitāḥ
bhavanti bhiṣajāṃ bhūtyai kṛtajña iva bhūbhuji
ayaśo dehasaṃdehaṃ svārthahāniṃ ca yacchati
tarhīdānīṃ gatāsūnāṃ lakṣaṇaṃ sampracakṣate
vikṛtiḥ prakṛteḥ prājñaiḥ pradiṣṭā riṣṭasaṃjñayā
ariṣṭaṃ nāsti maraṇaṃ dṛṣṭariṣṭaṃ ca jīvitam
ariṣṭe riṣṭavijñānaṃ na ca riṣṭe 'pyanaipuṇāt
- 3
केचित्तु तद्द्विधेत्याहुः स्थाय्यस्थायिविभेदतः
दोषाणाम् अपि बाहुल्याद्रिष्टाभासः समुद्भवेत्
kecittu taddvidhetyāhuḥ sthāyyasthāyivibhedataḥ
doṣāṇām api bāhulyādriṣṭābhāsaḥ samudbhavet
- 4
स दोषाणां शमे शाम्येत्स्थाय्यवश्यं तु मृत्यवे
रूपेन्द्रियस्वरच्छायाप्रतिच्छायाक्रियादिषु
sa doṣāṇāṃ śame śāmyetsthāyyavaśyaṃ tu mṛtyave
rūpendriyasvaracchāyāpraticchāyākriyādiṣu
- 5
अन्येष्वपि च भावेषु प्राकृतेष्वनिमित्ततः
विकृतिर्या समासेन रिष्टं तद् इति लक्षयेत्
anyeṣvapi ca bhāveṣu prākṛteṣvanimittataḥ
vikṛtiryā samāsena riṣṭaṃ tad iti lakṣayet
- 6
केशरोम निरभ्यङ्गं यस्याभ्यक्तम् इवेक्ष्यते
यस्यात्यर्थं चले नेत्रे स्तब्धान्तर्गतनिर्गते
keśaroma nirabhyaṅgaṃ yasyābhyaktam ivekṣyate
yasyātyarthaṃ cale netre stabdhāntargatanirgate
- 7
जिह्मे विस्तृतसंक्षिप्ते संक्षिप्तविनतभ्रुणी
उद्भ्रान्तदर्शने हीनदर्शने नकुलोपमे
jihme vistṛtasaṃkṣipte saṃkṣiptavinatabhruṇī
udbhrāntadarśane hīnadarśane nakulopame
- 8
कपोताभे अलाताभे स्रुते लुलितपक्ष्मणी
नासिकात्यर्थविवृता संवृता पिटिकाचिता
kapotābhe alātābhe srute lulitapakṣmaṇī
nāsikātyarthavivṛtā saṃvṛtā piṭikācitā
- 9
उच्छूना स्फुटिता म्लाना यस्यौष्ठो यात्यधो ऽधरः
ऊर्ध्वं द्वितीयः स्यातां वा पक्वजम्बूनिभावुभौ
ucchūnā sphuṭitā mlānā yasyauṣṭho yātyadho 'dharaḥ
ūrdhvaṃ dvitīyaḥ syātāṃ vā pakvajambūnibhāvubhau
- 10
दन्ताः सशर्कराः श्यावास्ताम्राः पुष्पितपङ्किताः
सहसैव पतेयुर्वा जिह्वा जिह्मा विसर्पिणी
dantāḥ saśarkarāḥ śyāvāstāmrāḥ puṣpitapaṅkitāḥ
sahasaiva pateyurvā jihvā jihmā visarpiṇī
- 11
शूना शुष्का गुरुः श्यावा लिप्ता सुप्ता सकण्टका
शिरः शिरोधरा वोढुं पृष्ठं वा भारम् आत्मनः
śūnā śuṣkā guruḥ śyāvā liptā suptā sakaṇṭakā
śiraḥ śirodharā voḍhuṃ pṛṣṭhaṃ vā bhāram ātmanaḥ
- 12
हनू वा पिण्डम् आस्यस्थं शक्नुवन्ति न यस्य च
यस्यानिमित्तम् अङ्गानि गुरूण्यतिलघूनि वा
hanū vā piṇḍam āsyasthaṃ śaknuvanti na yasya ca
yasyānimittam aṅgāni gurūṇyatilaghūni vā
- 13
विषदोषाद्विना यस्य खेभ्यो रक्तं प्रवर्तते
उत्सिक्तं मेहनं यस्य वृषणावतिनिःसृतौ
viṣadoṣādvinā yasya khebhyo raktaṃ pravartate
utsiktaṃ mehanaṃ yasya vṛṣaṇāvatiniḥsṛtau
- 14
अतो ऽन्यथा वा यस्य स्यात्सर्वे ते कालचोदिताः
यस्यापूर्वाः सिरालेखा बालेन्द्वाकृतयो ऽपि वा
ato 'nyathā vā yasya syātsarve te kālacoditāḥ
yasyāpūrvāḥ sirālekhā bālendvākṛtayo 'pi vā
- 15
ललाटे वस्तिशीर्षे वा षण्मासान्न स जीवति
पद्मिनीपत्त्रवत्तोयं शरीरे यस्य देहिनः
lalāṭe vastiśīrṣe vā ṣaṇmāsānna sa jīvati
padminīpattravattoyaṃ śarīre yasya dehinaḥ
- 16
प्लवते प्लवमानस्य षण्मासास्तस्य जीवितम्
हरिताभाः सिरा यस्य रोमकूपाश्च संवृताः
plavate plavamānasya ṣaṇmāsāstasya jīvitam
haritābhāḥ sirā yasya romakūpāśca saṃvṛtāḥ
- 17
सो ऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणम् अश्नुते
यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्ध्नि मुखे ऽपि वा
so 'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇam aśnute
yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhni mukhe 'pi vā
- 18
सस्नेहं मूर्ध्नि धूमो वा मासान्तं तस्य जीवितम्
मूर्ध्नि भ्रुवोर्वा कुर्वन्ति सीमन्तावर्तका नवाः
sasnehaṃ mūrdhni dhūmo vā māsāntaṃ tasya jīvitam
mūrdhni bhruvorvā kurvanti sīmantāvartakā navāḥ
- 19
मृत्युं स्वस्थस्य षड्रात्रात्त्रिरात्राद् आतुरस्य तु
जिह्वा श्यावा मुखं पूति सव्यम् अक्षि निमज्जति
mṛtyuṃ svasthasya ṣaḍrātrāttrirātrād āturasya tu
jihvā śyāvā mukhaṃ pūti savyam akṣi nimajjati
- 20
खगा वा मूर्ध्नि लीयन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्
यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम्
khagā vā mūrdhni līyante yasya taṃ parivarjayet
yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam
- 21
आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सो ऽर्धमासं न जीवति
अकस्माद्युगपद्गात्रे वर्णौ प्राकृतवैकृतौ
ārdreṣu sarvagātreṣu so 'rdhamāsaṃ na jīvati
akasmādyugapadgātre varṇau prākṛtavaikṛtau
- 22
तथैवोपचयग्लानिरौक्ष्यस्नेहादि मृत्यवे
यस्य स्फुटेयुरङ्गुल्यो नाकृष्टा न स जीवति
tathaivopacayaglāniraukṣyasnehādi mṛtyave
yasya sphuṭeyuraṅgulyo nākṛṣṭā na sa jīvati
- 23
क्षवकासादिषु तथा यस्यापूर्वो ध्वनिर्भवेत्
ह्रस्वो दीर्घो ऽति वोच्छ्वासः पूतिः सुरभिरेव वा
kṣavakāsādiṣu tathā yasyāpūrvo dhvanirbhavet
hrasvo dīrgho 'ti vocchvāsaḥ pūtiḥ surabhireva vā
- 24
आप्लुतानाप्लुते काये यस्य गन्धो ऽतिमानुषः
मलवस्त्रव्रणादौ वा वर्षान्तं तस्य जीवितम्
āplutānāplute kāye yasya gandho 'timānuṣaḥ
malavastravraṇādau vā varṣāntaṃ tasya jīvitam
- 25
भजन्ते ऽत्यङ्गसौरस्याद्यं यूकामक्षिकादयः
त्यजन्ति वातिवैरस्यात्सो ऽपि वर्षं न जीवति
bhajante 'tyaṅgasaurasyādyaṃ yūkāmakṣikādayaḥ
tyajanti vātivairasyātso 'pi varṣaṃ na jīvati
- 26
सततोष्मसु गात्रेषु शैत्यं यस्योपलक्ष्यते
शीतेषु भृशम् औष्ण्यं वा स्वेदः स्तम्भो ऽप्य् अहेतुकः
satatoṣmasu gātreṣu śaityaṃ yasyopalakṣyate
śīteṣu bhṛśam auṣṇyaṃ vā svedaḥ stambho 'py ahetukaḥ
- 27
यो जातशीतपिटिकः शीताङ्गो वा विदह्यते
उष्णद्वेषी च शीतार्तः स प्रेताधिपगोचरः
yo jātaśītapiṭikaḥ śītāṅgo vā vidahyate
uṣṇadveṣī ca śītārtaḥ sa pretādhipagocaraḥ
- 28
उरस्यूष्मा भवेद्यस्य जठरे चातिशीतता
भिन्नं पुरीषं तृष्णा च यथा प्रेतस्तथैव सः
urasyūṣmā bhavedyasya jaṭhare cātiśītatā
bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca yathā pretastathaiva saḥ
- 29
मूत्रं पुरीषं निष्ठ्यूतं शुक्रं वाप्सु निमज्जति
निष्ठ्यूतं बहुवर्णं वा यस्य मासात्स नश्यति
mūtraṃ purīṣaṃ niṣṭhyūtaṃ śukraṃ vāpsu nimajjati
niṣṭhyūtaṃ bahuvarṇaṃ vā yasya māsātsa naśyati
- 30
घनीभूतम् इवाकाशम् आकाशम् इव यो घनम्
अमूर्तम् इव मूर्तं च मूर्तं चामूर्तवत्स्थितम्
ghanībhūtam ivākāśam ākāśam iva yo ghanam
amūrtam iva mūrtaṃ ca mūrtaṃ cāmūrtavatsthitam

