120 shlokas
- 1
शिरो ऽन्तराधिर्द्वौ बाहू सक्थिनीति समासतः
षडङ्गम् अङ्गं प्रत्यङ्गं तस्याक्षिहृदयादिकम्
śiro 'ntarādhirdvau bāhū sakthinīti samāsataḥ
ṣaḍaṅgam aṅgaṃ pratyaṅgaṃ tasyākṣihṛdayādikam
- 2
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धः क्रमाद्गुणाः
खानिलाग्न्यब्भुवाम् एकगुणवृद्ध्यन्वयः परे
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaḥ kramādguṇāḥ
khānilāgnyabbhuvām ekaguṇavṛddhyanvayaḥ pare
- 3
तत्र खात्खानि देहे ऽस्मिन्श्रोत्रं शब्दो विविक्तता
वातात्स्पर्शत्वगुच्छ्वासा वह्नेर्दृग्रूपपक्तयः
tatra khātkhāni dehe 'sminśrotraṃ śabdo viviktatā
vātātsparśatvagucchvāsā vahnerdṛgrūpapaktayaḥ
- 4
आप्या जिह्वारसक्लेदा घ्राणगन्धास्थि पार्थिवम्
मृद्व् अत्र मातृजं रक्तमांसमज्जगुदादिकम्
āpyā jihvārasakledā ghrāṇagandhāsthi pārthivam
mṛdv atra mātṛjaṃ raktamāṃsamajjagudādikam
- 5
पैतृकं तु स्थिरं शुक्रधमन्यस्थिकचादिकम्
चैतनं चित्तम् अक्षाणि नानायोनिषु जन्म च
paitṛkaṃ tu sthiraṃ śukradhamanyasthikacādikam
caitanaṃ cittam akṣāṇi nānāyoniṣu janma ca
- 6
सात्म्यजं त्व् आयुर् आरोग्यम् अनालस्यं प्रभा बलम्
रसजं वपुषो जन्म वृत्तिर्वृद्धिर् अलोलता
sātmyajaṃ tv āyur ārogyam anālasyaṃ prabhā balam
rasajaṃ vapuṣo janma vṛttirvṛddhir alolatā
- 7
सात्त्विकं शौचम् आस्तिक्यं शुक्लधर्मरुचिर्मतिः
राजसं बहुभाषित्वं मानक्रुद्दम्भमत्सरम्
sāttvikaṃ śaucam āstikyaṃ śukladharmarucirmatiḥ
rājasaṃ bahubhāṣitvaṃ mānakruddambhamatsaram
- 8
तामसं भयम् अज्ञानं निद्रालस्यं विषादिता
इति भूतमयो देहस्तत्र सप्त त्वचो ऽसृजः
tāmasaṃ bhayam ajñānaṃ nidrālasyaṃ viṣāditā
iti bhūtamayo dehastatra sapta tvaco 'sṛjaḥ
- 9
पच्यमानात्प्रजायन्ते क्षीरात्संतानिका इव
धात्वाशयान्तरक्लेदो विपक्वः स्वं स्वम् ऊष्मणा
pacyamānātprajāyante kṣīrātsaṃtānikā iva
dhātvāśayāntarakledo vipakvaḥ svaṃ svam ūṣmaṇā
- 10
श्लेष्मस्नाय्वपराच्छन्नः कलाख्यः काष्ठसारवत्
ताः सप्त सप्त चाधारा रक्तस्याद्यः क्रमात्परे
śleṣmasnāyvaparācchannaḥ kalākhyaḥ kāṣṭhasāravat
tāḥ sapta sapta cādhārā raktasyādyaḥ kramātpare
- 11
कफामपित्तपक्वानां वायोर्मूत्रस्य च स्मृताः
गर्भाशयो ऽष्टमः स्त्रीणां पित्तपक्वाशयान्तरे
kaphāmapittapakvānāṃ vāyormūtrasya ca smṛtāḥ
garbhāśayo 'ṣṭamaḥ strīṇāṃ pittapakvāśayāntare
- 12
कोष्ठाङ्गानि स्थितान्य् एषु हृदयं क्लोम फुप्फुसम्
यकृत्प्लीहोण्डुकं वृक्कौ नाभिडिम्बान्त्रवस्तयः
koṣṭhāṅgāni sthitāny eṣu hṛdayaṃ kloma phupphusam
yakṛtplīhoṇḍukaṃ vṛkkau nābhiḍimbāntravastayaḥ
- 13
दश जीवितधामानि शिरोरसनबन्धनम्
कण्ठो ऽस्रं हृदयं नाभिर्वस्तिः शुक्रौजसी गुदम्
daśa jīvitadhāmāni śirorasanabandhanam
kaṇṭho 'sraṃ hṛdayaṃ nābhirvastiḥ śukraujasī gudam
- 14
जालानि कण्डराश्चाङ्गे पृथक्षोडश निर्दिशेत्
षट्कूर्चाः सप्त सीवन्यो मेढ्रजिह्वाशिरोगताः
jālāni kaṇḍarāścāṅge pṛthakṣoḍaśa nirdiśet
ṣaṭkūrcāḥ sapta sīvanyo meḍhrajihvāśirogatāḥ
- 15
शस्त्रेण ताः परिहरेच्चतस्रो मांसरज्जवः
चतुर्दशास्थिसंघाताः सीमन्ता द्विगुणा नव
śastreṇa tāḥ parihareccatasro māṃsarajjavaḥ
caturdaśāsthisaṃghātāḥ sīmantā dviguṇā nava
- 16
अस्थ्नां शतानि षष्टिश्च त्रीणि दन्तनखैः सह
धन्वन्तरिस्तु त्रीण्य् आह संधीनां च शतद्वयम्
asthnāṃ śatāni ṣaṣṭiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha
dhanvantaristu trīṇy āha saṃdhīnāṃ ca śatadvayam
- 17
दशोत्तरं सहस्रे द्वे निजगादात्रिनन्दनः
स्नाव्नां नवशती पञ्च पुंसां पेशीशतानि तु
daśottaraṃ sahasre dve nijagādātrinandanaḥ
snāvnāṃ navaśatī pañca puṃsāṃ peśīśatāni tu
- 18
अधिका विंशतिः स्त्रीणां योनिस्तनसमाश्रिताः
दश मूलसिरा हृत्स्थास्ताः सर्वं सर्वतो वपुः
adhikā viṃśatiḥ strīṇāṃ yonistanasamāśritāḥ
daśa mūlasirā hṛtsthāstāḥ sarvaṃ sarvato vapuḥ
- 19
रसात्मकं वहन्त्य् ओजस्तन्निबद्धं हि चेष्टितम्
स्थूलमूलाः सुसूक्ष्माग्राः पत्त्ररेखाप्रतानवत्
rasātmakaṃ vahanty ojastannibaddhaṃ hi ceṣṭitam
sthūlamūlāḥ susūkṣmāgrāḥ pattrarekhāpratānavat
- 20
भिद्यन्ते तास्ततः सप्तशतान्य् आसां भवन्ति तु
तत्रैकैकं च शाखायां शतं तस्मिन्न वेधयेत्
bhidyante tāstataḥ saptaśatāny āsāṃ bhavanti tu
tatraikaikaṃ ca śākhāyāṃ śataṃ tasminna vedhayet
- 21
सिरां जालंधरां नाम तिस्रश्चाभ्यन्तराश्रिताः
षोडशद्विगुणाः श्रोण्यां तासां द्वे द्वे तु वङ्क्षणे
sirāṃ jālaṃdharāṃ nāma tisraścābhyantarāśritāḥ
ṣoḍaśadviguṇāḥ śroṇyāṃ tāsāṃ dve dve tu vaṅkṣaṇe
- 22
द्वे द्वे कटीकतरुणे शस्त्रेणाष्टौ स्पृशेन्न ताः
पार्श्वयोः षोडशैकैकाम् ऊर्ध्वगां वर्जयेत्तयोः
dve dve kaṭīkataruṇe śastreṇāṣṭau spṛśenna tāḥ
pārśvayoḥ ṣoḍaśaikaikām ūrdhvagāṃ varjayettayoḥ
- 23
द्वादशद्विगुणाः पृष्ठे पृष्ठवंशस्य पार्श्वयोः
द्वे द्वे तत्रोर्ध्वगामिन्यौ न शस्त्रेण परामृशेत्
dvādaśadviguṇāḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśasya pārśvayoḥ
dve dve tatrordhvagāminyau na śastreṇa parāmṛśet
- 24
पृष्ठवज्जठरे तासां मेहनस्योपरि स्थिते
रोमराजीम् उभयतो द्वे द्वे शस्त्रेण न स्पृशेत्
pṛṣṭhavajjaṭhare tāsāṃ mehanasyopari sthite
romarājīm ubhayato dve dve śastreṇa na spṛśet
- 25
चत्वारिंशद् उरस्य् आसां चतुर्दश न वेधयेत्
स्तनरोहिततन्मूलहृदये तु पृथग्द्वयम्
catvāriṃśad urasy āsāṃ caturdaśa na vedhayet
stanarohitatanmūlahṛdaye tu pṛthagdvayam
- 26
अपस्तम्भाख्ययोर् एकां तथापालापयोर् अपि
ग्रीवायां पृष्ठवत्तासां नीले मन्ये कृकाटिके
apastambhākhyayor ekāṃ tathāpālāpayor api
grīvāyāṃ pṛṣṭhavattāsāṃ nīle manye kṛkāṭike
- 27
विधुरे मातृकाश्चाष्टौ षोडशेति परित्यजेत्
हन्वोः षोडश तासां द्वे संधिबन्धनकर्मणी
vidhure mātṛkāścāṣṭau ṣoḍaśeti parityajet
hanvoḥ ṣoḍaśa tāsāṃ dve saṃdhibandhanakarmaṇī
- 28
जिह्वायां हनुवत्तासाम् अधो द्वे रसबोधने
द्वे च वाचःप्रवर्तिन्यौ नासायां चतुरुत्तरा
jihvāyāṃ hanuvattāsām adho dve rasabodhane
dve ca vācaḥpravartinyau nāsāyāṃ caturuttarā
- 29
विंशतिर्गन्धवेदिन्यौ तासाम् एकां च तालुगाम्
षट्पञ्चाशन्नयनयोर्निमेषोन्मेषकर्मणी
viṃśatirgandhavedinyau tāsām ekāṃ ca tālugām
ṣaṭpañcāśannayanayornimeṣonmeṣakarmaṇī
- 30
द्वे द्वे अपाङ्गयोर्द्वे च तासां षड् इति वर्जयेत्
नासानेत्राश्रिताः षष्टिर्ललाटे स्थपनीश्रिताम्
dve dve apāṅgayordve ca tāsāṃ ṣaḍ iti varjayet
nāsānetrāśritāḥ ṣaṣṭirlalāṭe sthapanīśritām

