22 shlokas
- 1
अथ मृत्पिण्डमपादत्ते
यावन्तं निधये ऽलं मन्यते मखस्य शिरो ऽसीति यज्ञो वै मखस्तस्यैतच्छिर आहवनीयो वै यज्ञस्य शिर आहवनीयम् उ वा एतं चेष्यन्भवति तस्मादाह मखस्य शिरो ऽसीति
atha mṛtpiṇḍamapādatte
yāvantaṃ nidhaye 'laṃ manyate makhasya śiro 'sīti yajño vai makhastasyaitacchira āhavanīyo vai yajñasya śira āhavanīyam u vā etaṃ ceṣyanbhavati tasmādāha makhasya śiro 'sīti
- 2
यद्व् एवाह मखस्य शिरो ऽसीति
जायत एष एतद्यच्चीयते शीर्षतो वै मुखतो जायमानो जायते शीर्षतो मुखतो जायमानो जायाता इति
yadv evāha makhasya śiro 'sīti
jāyata eṣa etadyaccīyate śīrṣato vai mukhato jāyamāno jāyate śīrṣato mukhato jāyamāno jāyātā iti
- 3
तम्प्रथयति
वसवस्त्वा कृण्वन्तु गायत्रेण छन्दसाङ्गिरस्वदित्ययं हैष लोको निधिस्तम् एतद्वसवो गायत्रेण छन्दसाकुर्वंस्तथैवैनमयमेतद्गायत्रेण छन्दसा करोत्यङ्गिरस्वदिति प्राणो वा अङ्गिरा ध्रुवासीति स्थिरासीत्य् एतद् अथो प्रतिष्ठितासीति पृथिव्यसीति पृथिवी ह्येष निधिर्धारया मयि प्रजां रायस्पोषं गौपत्यं सुवीर्यं सजातान्यजमानायेत्येतद्वै वसव इमं लोकं कृत्वा तस्मिन्नेताम् आशिषम् आशासत तथैवैतद्यजमान इमं लोकं कृत्वा तस्मिन्नेताम् आशिषम् आशास्ते तां प्रादेशमात्रीं कृत्वाथास्यै सर्वतस्तीरम् उन्नयति
tamprathayati
vasavastvā kṛṇvantu gāyatreṇa chandasāṅgirasvadityayaṃ haiṣa loko nidhistam etadvasavo gāyatreṇa chandasākurvaṃstathaivainamayametadgāyatreṇa chandasā karotyaṅgirasvaditi prāṇo vā aṅgirā dhruvāsīti sthirāsīty etad atho pratiṣṭhitāsīti pṛthivyasīti pṛthivī hyeṣa nidhirdhārayā mayi prajāṃ rāyaspoṣaṃ gaupatyaṃ suvīryaṃ sajātānyajamānāyetyetadvai vasava imaṃ lokaṃ kṛtvā tasminnetām āśiṣam āśāsata tathaivaitadyajamāna imaṃ lokaṃ kṛtvā tasminnetām āśiṣam āśāste tāṃ prādeśamātrīṃ kṛtvāthāsyai sarvatastīram unnayati
- 4
अथ पूर्वमुद्धिमादधाति
रुद्रास्त्वा कृण्वन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वदित्यन्तरिक्षं हैष उद्धिस्तम् एतद्रुद्रास्त्रैष्टुभेन छन्दसाकुर्वंस्तथैवैनमयमेतत्त्रैष्टुभेन छन्दसा करोत्यङ्गिरस्वदिति प्राणो वा अङ्गिरा ध्रुवासीति स्थिरासीत्येतद् अथो प्रतिष्ठितासीत्यन्तरिक्षमसीत्यन्तरिक्षं ह्येष उद्धिर्धारया मयि
atha pūrvamuddhimādadhāti
rudrāstvā kṛṇvantu traiṣṭubhena chandasāṅgirasvadityantarikṣaṃ haiṣa uddhistam etadrudrāstraiṣṭubhena chandasākurvaṃstathaivainamayametattraiṣṭubhena chandasā karotyaṅgirasvaditi prāṇo vā aṅgirā dhruvāsīti sthirāsītyetad atho pratiṣṭhitāsītyantarikṣamasītyantarikṣaṃ hyeṣa uddhirdhārayā mayi
- 5
अथोत्तरमुद्धिमादधाति
आदित्यास्त्वा कृण्वन्तु जागतेन छन्दसाङ्गिरस्वदिति द्यौर्हैष उद्धिस्तमेतद् आदित्या जागतेन छन्दसाकुर्वंस्तथैवैनमयमेतज्जागतेन छन्दसा करोत्यङ्गिरस्वदिति प्राणो वा अङ्गिरा ध्रुवासीति स्थिरासीत्येतद् अथो प्रतिष्ठितासीति द्यौरसीति द्यौर्ह्येष उद्धिर्धारया मयि प्रजां रायस्पोषं गौपत्यं सुवीर्यं सजातान्यजमानायेत्येतद्वा आदित्या दिवं कृत्वा तस्यां एताम् आशिषम् आशासत तथैवैतद्यजमानो दिवं कृत्वा तस्याम् एताम् आशिषमाशास्ते
athottaramuddhimādadhāti
ādityāstvā kṛṇvantu jāgatena chandasāṅgirasvaditi dyaurhaiṣa uddhistametad ādityā jāgatena chandasākurvaṃstathaivainamayametajjāgatena chandasā karotyaṅgirasvaditi prāṇo vā aṅgirā dhruvāsīti sthirāsītyetad atho pratiṣṭhitāsīti dyaurasīti dyaurhyeṣa uddhirdhārayā mayi prajāṃ rāyaspoṣaṃ gaupatyaṃ suvīryaṃ sajātānyajamānāyetyetadvā ādityā divaṃ kṛtvā tasyāṃ etām āśiṣam āśāsata tathaivaitadyajamāno divaṃ kṛtvā tasyām etām āśiṣamāśāste
- 6
अथैतेन चतुर्थेन यजुषा करोति
विश्वे त्वा देवा वैश्वानराः कृण्वन्त्वानुष्टुभेन छन्दसाङ्गिरस्वदिति दिशो हैतद्यजुरेतद्वै विश्वे देवा वैश्वानरा एषु लोकेषूखायामेतेन चतुर्थेन यजुषा दिशो ऽदधुस्तथैवैतद्यजमान एषु लोकेषूखायामेतेन चतुर्थेन यजुषा दिशो दधात्यङ्गिरस्वदिति प्राणो वा अङ्गिरा ध्रुवासीति स्थिरासीत्येतद् अथो प्रतिष्ठितासीति दिशो ऽसीति दिशो ह्येतद्यजुर्धारया मयि प्रजां रायस्पोषं गौपत्यं सुवीर्यं सजातान्यजमानायेत्येतद्वै विश्वे देवा वैश्वानरा दिशः कृत्वा तास्वेताम् आशिषमाशासत तथैवैतद्यजमानो दिशः कृत्वा तास्वेतामाशिषमाशास्ते
athaitena caturthena yajuṣā karoti
viśve tvā devā vaiśvānarāḥ kṛṇvantvānuṣṭubhena chandasāṅgirasvaditi diśo haitadyajuretadvai viśve devā vaiśvānarā eṣu lokeṣūkhāyāmetena caturthena yajuṣā diśo 'dadhustathaivaitadyajamāna eṣu lokeṣūkhāyāmetena caturthena yajuṣā diśo dadhātyaṅgirasvaditi prāṇo vā aṅgirā dhruvāsīti sthirāsītyetad atho pratiṣṭhitāsīti diśo 'sīti diśo hyetadyajurdhārayā mayi prajāṃ rāyaspoṣaṃ gaupatyaṃ suvīryaṃ sajātānyajamānāyetyetadvai viśve devā vaiśvānarā diśaḥ kṛtvā tāsvetām āśiṣamāśāsata tathaivaitadyajamāno diśaḥ kṛtvā tāsvetāmāśiṣamāśāste
- 7
तेनैतेनान्तरतश्च बाह्यतश्च करोति
तस्मादेषां लोकानामन्तरतश्च बाह्यतश्च दिशो ऽपरिमितमेतेन करोत्यपरिमिता हि दिशः
tenaitenāntarataśca bāhyataśca karoti
tasmādeṣāṃ lokānāmantarataśca bāhyataśca diśo 'parimitametena karotyaparimitā hi diśaḥ
- 8
ताम्प्रादेशमात्रीमेवोर्ध्वां करोति
प्रादेशमात्रीं तिरश्चीम्प्रादेशमात्रो वै गर्भो विष्णुर्योनिरेषा गर्भसंमितां तद्योनिं करोति
tāmprādeśamātrīmevordhvāṃ karoti
prādeśamātrīṃ tiraścīmprādeśamātro vai garbho viṣṇuryonireṣā garbhasaṃmitāṃ tadyoniṃ karoti
- 9
सा यदि वर्षीयसी प्रादेशात्स्यात्
एतेन यजुषा ह्रसीयसीं कुर्याद्यदि ह्रसीयस्येतेन वर्षीयसीम्
sā yadi varṣīyasī prādeśātsyāt
etena yajuṣā hrasīyasīṃ kuryādyadi hrasīyasyetena varṣīyasīm
- 10
स यद्येकः पशुः स्यात्
एकप्रादेशां कुर्यादथ यदि पञ्च पशवः स्युः पञ्चप्रादेशां कुर्यादिषुमात्रीं वा वीर्यं वा इषुर्वीर्यसंमितैव तद्भवति पञ्चप्रादेशा ह स्म त्वेव पुरेषुर्भवति
sa yadyekaḥ paśuḥ syāt
ekaprādeśāṃ kuryādatha yadi pañca paśavaḥ syuḥ pañcaprādeśāṃ kuryādiṣumātrīṃ vā vīryaṃ vā iṣurvīryasaṃmitaiva tadbhavati pañcaprādeśā ha sma tveva pureṣurbhavati
- 11
अथ तिरश्चीं रास्नाम्पर्यस्यति
दिशो हैव सैतद्वै देवा इमांल्लोकानुखां कृत्वा दिग्भिरदृंहन्दिग्भिः पर्यतन्वंस्तथैवैतद्यजमान इमांल्लोकानुखां कृत्वा दिग्भिर्दृंहति दिग्भिः परितनोति
atha tiraścīṃ rāsnāmparyasyati
diśo haiva saitadvai devā imāṃllokānukhāṃ kṛtvā digbhiradṛṃhandigbhiḥ paryatanvaṃstathaivaitadyajamāna imāṃllokānukhāṃ kṛtvā digbhirdṛṃhati digbhiḥ paritanoti
- 12
तामुत्तरे वितृतीये पर्यस्यति
अत्र हैषां लोकानामन्ताः समायन्ति तद् एवैनांस्तद्दृंहति
tāmuttare vitṛtīye paryasyati
atra haiṣāṃ lokānāmantāḥ samāyanti tad evaināṃstaddṛṃhati
- 13
अदित्यै रास्नासीति
वरुण्या वै यज्ञे रज्जुर् अवरुण्याम् एवैनामेतद्रास्नां कृत्वा पर्यस्यति
adityai rāsnāsīti
varuṇyā vai yajñe rajjur avaruṇyām evaināmetadrāsnāṃ kṛtvā paryasyati
- 14
अथ चतस्र ऊर्ध्वाः करोति
तूष्णीमेव दिशो हैव ता एतद्वै देवा इमांल्लोकानुखां कृत्वा दिग्भिः सर्वतो ऽदृंहंस्तथैवैतद्यजमान इमांल्लोकानुखां कृत्वा दिग्भिः सर्वतो दृंहति
atha catasra ūrdhvāḥ karoti
tūṣṇīmeva diśo haiva tā etadvai devā imāṃllokānukhāṃ kṛtvā digbhiḥ sarvato 'dṛṃhaṃstathaivaitadyajamāna imāṃllokānukhāṃ kṛtvā digbhiḥ sarvato dṛṃhati
- 15
ता एता ऐतस्यै भवन्ति
एतद्वा एता एताम् अस्तभ्नुवंस्तथैवैनाम् एतत्स्तभ्नुवन्ति तद्यदत ऊर्ध्वं तदेतया तिरश्च्या दृढमथ यदतो ऽर्वाक्तदेताभिः
tā etā aitasyai bhavanti
etadvā etā etām astabhnuvaṃstathaivainām etatstabhnuvanti tadyadata ūrdhvaṃ tadetayā tiraścyā dṛḍhamatha yadato 'rvāktadetābhiḥ
- 16
तासामग्रेषु स्तनानुन्नयन्ति
एतद्वै देवा इमांल्लोकानुखां कृत्वैतै स्तनैः सर्वान्कामानदुहत तथैवैतद्यजमान इमांल्लोकान् उखां कृत्वैतै स्तनैः सर्वान्कामान्दुहे
tāsāmagreṣu stanānunnayanti
etadvai devā imāṃllokānukhāṃ kṛtvaitai stanaiḥ sarvānkāmānaduhata tathaivaitadyajamāna imāṃllokān ukhāṃ kṛtvaitai stanaiḥ sarvānkāmānduhe
- 17
सैषा गौरेव
इमे वै लोका उखेमे लोका गौस्तस्या एतदूधो यैषा तिरश्ची रास्ना सा वितृतीये भवति वितृतीये हि गोरूधः
saiṣā gaureva
ime vai lokā ukheme lokā gaustasyā etadūdho yaiṣā tiraścī rāsnā sā vitṛtīye bhavati vitṛtīye hi gorūdhaḥ
- 18
तस्यै स्तनानुन्नयति
ऊधसस्तत्स्तनानुन्नयति सा चतुस्तना भवति चतुस्तना हि गौः
tasyai stanānunnayati
ūdhasastatstanānunnayati sā catustanā bhavati catustanā hi gauḥ
- 19
तां हैके द्विस्तनां कुर्वन्ति
अथो अष्टस्तनां न तथा कुर्याद्ये वै गोः कनीयस्तनाः पशवो ये भूयस्तना अनुपजीवनीयतरा वा अस्यैते ऽनुपजीवनीयतरां हैनां ते कुर्वते ऽथो ह ते न गां कुर्वते शुनीं वाविं वा वडबां वा तस्मात्तथा न कुर्यात्
tāṃ haike dvistanāṃ kurvanti
atho aṣṭastanāṃ na tathā kuryādye vai goḥ kanīyastanāḥ paśavo ye bhūyastanā anupajīvanīyatarā vā asyaite 'nupajīvanīyatarāṃ haināṃ te kurvate 'tho ha te na gāṃ kurvate śunīṃ vāviṃ vā vaḍabāṃ vā tasmāttathā na kuryāt
- 20
अथास्यै बिलमभिपद्यते
अदितिष्टे बिलं गृभ्णात्विति वाग्वा अदितिरेतद्वा एनां देवाः कृत्वा वाचादित्या निरष्ठापयंस्तथैवैनामयमेतत्कृत्वा वाचादित्या निष्ठापयति
athāsyai bilamabhipadyate
aditiṣṭe bilaṃ gṛbhṇātviti vāgvā aditiretadvā enāṃ devāḥ kṛtvā vācādityā niraṣṭhāpayaṃstathaivaināmayametatkṛtvā vācādityā niṣṭhāpayati
- 21
ताम्परिगृह्य निदधाति
कृत्वाय सा महीमुखामिति कृत्वाय सा महतीमुखामित्येतन्मृन्मयीं योनिमग्नय इति मृन्मयी ह्येषा योनिरग्नेः पुत्रेभ्यः प्रायच्छददितिः श्रपयानित्येतद्वा एनामदितिः कृत्वा देवेभ्यः पुत्रेभ्यः श्रपणाय प्रायच्छत्तथैवैनामयम् एतत्कृत्वा देवेभ्यः श्रपणाय प्रयच्छति
tāmparigṛhya nidadhāti
kṛtvāya sā mahīmukhāmiti kṛtvāya sā mahatīmukhāmityetanmṛnmayīṃ yonimagnaya iti mṛnmayī hyeṣā yoniragneḥ putrebhyaḥ prāyacchadaditiḥ śrapayānityetadvā enāmaditiḥ kṛtvā devebhyaḥ putrebhyaḥ śrapaṇāya prāyacchattathaivaināmayam etatkṛtvā devebhyaḥ śrapaṇāya prayacchati
- 22
ता हैके तिस्रः कुर्वन्ति
त्रयो वा इमे लोका इमे लोका उखा इति वदन्तो ऽथो अन्यो ऽन्यस्यै प्रायश्चित्त्यै यदीतरा भेत्स्यते ऽथेतरस्याम्भरिष्यामो यदीतराथेतरस्यामिति न तथा कुर्याद्यो वा एष निधिः प्रथमो ऽयं स लोको यः पूर्व उद्धिरन्तरिक्षं तद्य उत्तरो द्यौः साथ यदेतच्चतुर्थं यजुर्दिशो हैव तद् एतावद्वा इदं सर्वं यावद् इमे च लोका दिशश्च स यद् अत्रोपाहरेद् अति तद्रेचयेद्यद् उ वै यज्ञे ऽतिरिक्तं क्रियते यजमानस्य तद्द्विषन्तं भ्रातृव्यम् अभ्यतिरिच्यते यद् उ भिन्नायै प्रायश्चित्तिर् उत्तरस्मिंस्तद् अन्वाख्याने
tā haike tisraḥ kurvanti
trayo vā ime lokā ime lokā ukhā iti vadanto 'tho anyo 'nyasyai prāyaścittyai yadītarā bhetsyate 'thetarasyāmbhariṣyāmo yadītarāthetarasyāmiti na tathā kuryādyo vā eṣa nidhiḥ prathamo 'yaṃ sa loko yaḥ pūrva uddhirantarikṣaṃ tadya uttaro dyauḥ sātha yadetaccaturthaṃ yajurdiśo haiva tad etāvadvā idaṃ sarvaṃ yāvad ime ca lokā diśaśca sa yad atropāhared ati tadrecayedyad u vai yajñe 'tiriktaṃ kriyate yajamānasya taddviṣantaṃ bhrātṛvyam abhyatiricyate yad u bhinnāyai prāyaścittir uttarasmiṃstad anvākhyāne

