27 shlokas
- 1
भक्षयित्वा समुपहूताः स्म इत्य् उक्त्वोत्तिष्ठति
पुरोडाशबृगलम् आदाय तद्यत्रैतद् उपसन्नो ऽच्छावाको ऽन्वाह तद् अस्मै पुरोडाशबृगलम्पाणाव् आदधद् आहाच्छावाक वदस्व यत्ते वाद्यम् इति
अहीयत वा अच्छावाकः
bhakṣayitvā samupahūtāḥ sma ity uktvottiṣṭhati
puroḍāśabṛgalam ādāya tadyatraitad upasanno 'cchāvāko 'nvāha tad asmai puroḍāśabṛgalampāṇāv ādadhad āhācchāvāka vadasva yatte vādyam iti
ahīyata vā acchāvākaḥ
- 2
तम् इन्द्राग्नी अनुसमतनुतां प्रजानाम्प्रजात्यै
तस्माद् ऐन्द्राग्नो ऽच्छावाकः
स एतेन च हविषा यद् अस्मा एतत्पुरोडाशबृगलम्पाणाव् आदधात्य् एतेन चार्षेयेण यद् एतद् अन्वाह तेनानुसमश्नुते
tam indrāgnī anusamatanutāṃ prajānāmprajātyai
tasmād aindrāgno 'cchāvākaḥ
sa etena ca haviṣā yad asmā etatpuroḍāśabṛgalampāṇāv ādadhāty etena cārṣeyeṇa yad etad anvāha tenānusamaśnute
- 3
स वै सन्ने ऽच्छावाक ऋतुग्रहैश्चरति
तद्यत्सन्ने ऽच्छावाक ऋतुग्रहैश्चरति
मिथुनं वा अच्छावाकः
ऐन्द्राग्नो ह्य् अच्छावाकः
द्वौ हीन्द्राग्नी
द्वन्द्वं हि मिथुनं प्रजननम्
स एतस्मान्मिथुनात्प्रजननाद् ऋतून्त्संवत्सरं प्रजनयति
sa vai sanne 'cchāvāka ṛtugrahaiścarati
tadyatsanne 'cchāvāka ṛtugrahaiścarati
mithunaṃ vā acchāvākaḥ
aindrāgno hy acchāvākaḥ
dvau hīndrāgnī
dvandvaṃ hi mithunaṃ prajananam
sa etasmānmithunātprajananād ṛtūntsaṃvatsaraṃ prajanayati
- 4
यद्व् एव सन्ने ऽच्छावाक ऋतुग्रहैश्चरति
सर्वं वा ऋतवः संवत्सरः
सर्वम् एवैतत्प्रजनयति
तस्मात्सन्ने ऽच्छावाक ऋतुग्रहैश्चरति
yadv eva sanne 'cchāvāka ṛtugrahaiścarati
sarvaṃ vā ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ
sarvam evaitatprajanayati
tasmātsanne 'cchāvāka ṛtugrahaiścarati
- 5
तान्वै द्वादश गृह्णीयात्
द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य
तस्माद्द्वादश गृह्णीयात्
अथो अपि त्रयोदश गृह्णीयाद् अस्ति त्रयोदशो मास इति
द्वादश त्व् एव गृह्णीयात्
एषैव सम्पत्
tānvai dvādaśa gṛhṇīyāt
dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsarasya
tasmāddvādaśa gṛhṇīyāt
atho api trayodaśa gṛhṇīyād asti trayodaśo māsa iti
dvādaśa tv eva gṛhṇīyāt
eṣaiva sampat
- 6
द्रोणकलशाद्गृह्णाति
प्रजापतिर्वै द्रोणकलशः
स एतस्मात्प्रजापतेर् ऋतून्त्संवत्सरं प्रजनयति
droṇakalaśādgṛhṇāti
prajāpatirvai droṇakalaśaḥ
sa etasmātprajāpater ṛtūntsaṃvatsaraṃ prajanayati
- 7
उभयतोमुखाभ्याम्पात्राभ्यां गृह्णाति
कुतस्तयोर् अन्ता ये उभयतोमुखे
तस्माद् अयम् अनन्तः संवत्सरः परिप्लवते
तं गृहीत्वा न सादयति
तस्माद् अयम् असन्नः संवत्सरः
ubhayatomukhābhyāmpātrābhyāṃ gṛhṇāti
kutastayor antā ye ubhayatomukhe
tasmād ayam anantaḥ saṃvatsaraḥ pariplavate
taṃ gṛhītvā na sādayati
tasmād ayam asannaḥ saṃvatsaraḥ
- 8
नानुवाक्याम् अन्वाह
ह्वयति वा अनुवाक्यया
आगतो ह्य् एवायम् ऋतुर्यदि दिवा यदि नक्तम्
नानुवषट्करोति नेद् ऋतून् अववृणजा इति
सहैव प्रथमौ ग्रहौ गृह्णीतः सहोत्तमौ
इदम् एवैतत्सर्वं संवत्सरेण परिगृह्णीतः
तद् इदं सर्वं संवत्सरेण परिगृहीतम्
nānuvākyām anvāha
hvayati vā anuvākyayā
āgato hy evāyam ṛturyadi divā yadi naktam
nānuvaṣaṭkaroti ned ṛtūn avavṛṇajā iti
sahaiva prathamau grahau gṛhṇītaḥ sahottamau
idam evaitatsarvaṃ saṃvatsareṇa parigṛhṇītaḥ
tad idaṃ sarvaṃ saṃvatsareṇa parigṛhītam
- 9
निर् एवान्यतरः क्रामति प्रान्यतरः पद्यते
तस्माद् इमे ऽन्वञ्चो मासा यन्ति
अथ यद् उभौ वा सह निष्क्रामेताम् उभौ वा सह प्रपद्येयाताम्पृथग् उ हैवेमे मासा ईयुः
तस्मान्निर् एवान्यतरः क्रामति प्रान्यतरः पद्यते
nir evānyataraḥ krāmati prānyataraḥ padyate
tasmād ime 'nvañco māsā yanti
atha yad ubhau vā saha niṣkrāmetām ubhau vā saha prapadyeyātāmpṛthag u haiveme māsā īyuḥ
tasmānnir evānyataraḥ krāmati prānyataraḥ padyate
- 10
तौ वा ऋतुनेति षट्प्रचरतः
तद्देवा अहर् असृजन्त
ऋतुभिर् इति चतुः
तद्रात्रिम् असृजन्त
स यद्धैतावद् एवाभविष्यद्रात्रिर्हैवाभविष्यत्
न व्ययवत्स्यत्
tau vā ṛtuneti ṣaṭpracarataḥ
taddevā ahar asṛjanta
ṛtubhir iti catuḥ
tadrātrim asṛjanta
sa yaddhaitāvad evābhaviṣyadrātrirhaivābhaviṣyat
na vyayavatsyat
- 11
तौ वा ऋतुनेत्य् उपरिष्टाद्द्विश्चरतः
तद्देवाः पुरस्ताद् अहर् अददुः
तस्माद् इदम् अद्याहर् अथ रात्रिर् अथ श्वो ऽहर्भविता
tau vā ṛtunety upariṣṭāddviścarataḥ
taddevāḥ purastād ahar adaduḥ
tasmād idam adyāhar atha rātrir atha śvo 'harbhavitā
- 12
ऋतुनेति वै देवा मनुष्यान् असृजन्तर्तुभिर् इति पशून्
स यत्तन्मध्ये येन पशून् असृजन्त तस्माद् इमे पशव उभयतः परिगृहीता वशम् उपेता मनुष्याणाम्
ṛtuneti vai devā manuṣyān asṛjantartubhir iti paśūn
sa yattanmadhye yena paśūn asṛjanta tasmād ime paśava ubhayataḥ parigṛhītā vaśam upetā manuṣyāṇām
- 13
तौ वा ऋतुनेति षट्प्रचर्येतरथा पात्रे विपर्यस्येते
ऋतुभिर् इति चतुश्चरित्वेतरथा पात्रे विपर्यस्येते
अन्यतरत एव तद्देवा अहर् असृजन्तान्यतरतो रात्रिम्
अन्यतरत एव तद्देवा मनुष्यान् असृजन्तान्यतरतः पशून्
tau vā ṛtuneti ṣaṭpracaryetarathā pātre viparyasyete
ṛtubhir iti catuścaritvetarathā pātre viparyasyete
anyatarata eva taddevā ahar asṛjantānyatarato rātrim
anyatarata eva taddevā manuṣyān asṛjantānyatarataḥ paśūn
- 14
अथातो गृह्णात्य् एवोपयामगृहीतो ऽसि मधवे त्वेत्य् एवाध्वर्युर्गृह्णात्य् उपयामगृहीतो ऽसि माधवाय त्वेति प्रतिप्रस्थाता
एताव् एव वासन्तिकौ
स यद्वसन्त ओषधयो जायन्ते वनस्पतयः पच्यन्ते तेनो हैतौ मधुश्च माधवश्च
athāto gṛhṇāty evopayāmagṛhīto 'si madhave tvety evādhvaryurgṛhṇāty upayāmagṛhīto 'si mādhavāya tveti pratiprasthātā
etāv eva vāsantikau
sa yadvasanta oṣadhayo jāyante vanaspatayaḥ pacyante teno haitau madhuśca mādhavaśca
- 15
उपयामगृहीतो ऽसि शुक्राय त्वेत्य् एवाध्वर्युर्गृह्णात्य् उपयामगृहीतो ऽसि शुचये त्वेति प्रतिप्रस्थाता
एताव् एव ग्रैष्मौ
स यद् एतयोर्बलिष्ठं तपति तेनो हैतौ शुक्रश्च शुचिश्च
upayāmagṛhīto 'si śukrāya tvety evādhvaryurgṛhṇāty upayāmagṛhīto 'si śucaye tveti pratiprasthātā
etāv eva graiṣmau
sa yad etayorbaliṣṭhaṃ tapati teno haitau śukraśca śuciśca
- 16
उपयामगृहीतो ऽसि नभसे त्वेत्य् एवाध्वर्युर्गृह्णात्य् उपयामगृहीतो ऽसि नभस्याय त्वेति प्रतिप्रस्थाता
एताव् एव वार्षिकौ
अमुतो वै दिवो वर्षति
तेनो हैतौ नभश्च नभस्यश्च
upayāmagṛhīto 'si nabhase tvety evādhvaryurgṛhṇāty upayāmagṛhīto 'si nabhasyāya tveti pratiprasthātā
etāv eva vārṣikau
amuto vai divo varṣati
teno haitau nabhaśca nabhasyaśca
- 17
उपयामगृहीतो ऽसीषे त्वेत्य् एवाध्वर्युर्गृह्णात्य् उपयामगृहीतो ऽस्य् ऊर्जे त्वेति प्रतिप्रस्थाता
एताव् एव शारदौ
स यच्छरद्य् ऊर्ग्रस ओषधयः पच्यन्ते
तेनो हैताव् इषश्चोर्जश्च
upayāmagṛhīto 'sīṣe tvety evādhvaryurgṛhṇāty upayāmagṛhīto 'sy ūrje tveti pratiprasthātā
etāv eva śāradau
sa yaccharady ūrgrasa oṣadhayaḥ pacyante
teno haitāv iṣaścorjaśca
- 18
उपयामगृहीतो ऽसि सहसे त्वेत्य् एवाध्वर्युर्गृह्णात्य् उपयामगृहीतो ऽसि सहस्याय त्वेति प्रतिप्रस्थाता
एताव् एव हैमन्तिकौ
स यद्धेमन्त इमाः प्रजाः सहसेव स्वं वशम् उपनयते तेनो हैतौ सहश्च सहस्यश्च
upayāmagṛhīto 'si sahase tvety evādhvaryurgṛhṇāty upayāmagṛhīto 'si sahasyāya tveti pratiprasthātā
etāv eva haimantikau
sa yaddhemanta imāḥ prajāḥ sahaseva svaṃ vaśam upanayate teno haitau sahaśca sahasyaśca
- 19
उपयामगृहीतो ऽसि तपसे त्वेत्य् एवाध्वर्युर्गृह्णात्य् उपयामगृहीतो ऽसि तपस्याय त्वेति प्रतिप्रस्थाता
ताव् एव शैशिरौ
स यद् एतयोर्बलिष्ठं श्यायति तेनो हैतौ तपश्च तपस्यश्च
upayāmagṛhīto 'si tapase tvety evādhvaryurgṛhṇāty upayāmagṛhīto 'si tapasyāya tveti pratiprasthātā
tāv eva śaiśirau
sa yad etayorbaliṣṭhaṃ śyāyati teno haitau tapaśca tapasyaśca
- 20
उपयामगृहीतो ऽस्य् अंहसस्पतये त्वेति त्रयोदशं ग्रहं गृह्णाति यदि त्रयोदशं गृह्णीयात्
अथ प्रतिप्रस्थाताध्वर्योः पात्रे संस्रवम् अवनयत्य् अध्वर्युर्वा प्रतिप्रस्थातुः पात्रे संस्रवम् अवनयति
आहरति भक्षम्
upayāmagṛhīto 'sy aṃhasaspataye tveti trayodaśaṃ grahaṃ gṛhṇāti yadi trayodaśaṃ gṛhṇīyāt
atha pratiprasthātādhvaryoḥ pātre saṃsravam avanayaty adhvaryurvā pratiprasthātuḥ pātre saṃsravam avanayati
āharati bhakṣam
- 21
अथ प्रतिप्रस्थाताभक्षितेन पात्रेणैन्द्राग्नं ग्रहं गृह्णाति
तद्यद् अभक्षितेन पात्रेणैन्द्राग्नं ग्रहं गृह्णाति
न वा ऋतुग्रहाणाम् अनुवषट्कुर्वन्ति
एतेभ्यो वा ऐन्द्राग्नं ग्रहं ग्रहीष्यन्भवति
तद् अस्यैन्द्राग्नेनैवानुवषट्कृता भवन्ति
atha pratiprasthātābhakṣitena pātreṇaindrāgnaṃ grahaṃ gṛhṇāti
tadyad abhakṣitena pātreṇaindrāgnaṃ grahaṃ gṛhṇāti
na vā ṛtugrahāṇām anuvaṣaṭkurvanti
etebhyo vā aindrāgnaṃ grahaṃ grahīṣyanbhavati
tad asyaindrāgnenaivānuvaṣaṭkṛtā bhavanti
- 22
यद्व् एवैन्द्राग्नं ग्रहं गृह्णाति
सर्वं वा इदम्प्राजीजनद्य ऋतुग्रहान् अग्रहीत्
स इदं सर्वम्प्रजनय्येदम् एवैतत्सर्वम्प्राणोदानयोः प्रतिष्ठापयति
तद् इदं सर्वम्प्राणोदानयोः प्रतिष्ठितम्
इन्द्राग्नी हि प्राणोदानौ
इमे हि द्यावापृथिवी प्राणोदानौ
अनयोर्हीदं सर्वम्प्रतिष्ठितम्
yadv evaindrāgnaṃ grahaṃ gṛhṇāti
sarvaṃ vā idamprājījanadya ṛtugrahān agrahīt
sa idaṃ sarvamprajanayyedam evaitatsarvamprāṇodānayoḥ pratiṣṭhāpayati
tad idaṃ sarvamprāṇodānayoḥ pratiṣṭhitam
indrāgnī hi prāṇodānau
ime hi dyāvāpṛthivī prāṇodānau
anayorhīdaṃ sarvampratiṣṭhitam
- 23
यद्व् एवैन्द्राग्नं ग्रहं गृह्णाति
सर्वं वा इदम्प्राजीजनद्य ऋतुग्रहान् अग्रहीत्
स इदं सर्वम्प्रजनय्यास्मिन्न् एवैतत्सर्वस्मिन्प्राणोदानौ दधाति
ताव् इमाव् अस्मिन्त्सर्वस्मिन्प्राणोदानौ हितौ
yadv evaindrāgnaṃ grahaṃ gṛhṇāti
sarvaṃ vā idamprājījanadya ṛtugrahān agrahīt
sa idaṃ sarvamprajanayyāsminn evaitatsarvasminprāṇodānau dadhāti
tāv imāv asmintsarvasminprāṇodānau hitau
- 24
अथातो गृह्णात्य् एवेन्द्राग्नी आगतं सुतं गीर्भिर्नभो वरेण्यम्
अस्य पातं धियेषिता
उपयामगृहीतो ऽसीन्द्राग्निभ्यां त्वैष ते योनिर् इन्द्राग्निभ्यां त्वेति सादयति
इन्द्राग्निभ्यां ह्य् एनं गृह्णाति
athāto gṛhṇāty evendrāgnī āgataṃ sutaṃ gīrbhirnabho vareṇyam
asya pātaṃ dhiyeṣitā
upayāmagṛhīto 'sīndrāgnibhyāṃ tvaiṣa te yonir indrāgnibhyāṃ tveti sādayati
indrāgnibhyāṃ hy enaṃ gṛhṇāti
- 25
अथ वैश्वदेवं ग्रहं गृह्णाति
सर्वं वा इदम्प्राजीजनद्य ऋतुग्रहान् अग्रहीत्
स यद्धैतावद् एवाभविष्यद्यावत्यो हैवाग्रे प्रजाः सृष्टास्तावत्यो हैवाभविष्यन्
न प्राजनिष्यन्त
atha vaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇāti
sarvaṃ vā idamprājījanadya ṛtugrahān agrahīt
sa yaddhaitāvad evābhaviṣyadyāvatyo haivāgre prajāḥ sṛṣṭāstāvatyo haivābhaviṣyan
na prājaniṣyanta
- 26
अथ यद्वैश्वदेवं ग्रहं गृह्णातीदम् एवैतत्सर्वम् इमाः प्रजा यथायथं व्यवसृजति
तस्माद् इमाः प्रजाः पुनर् अभ्यावर्तम्प्रजायन्ते
शुक्रपात्रेण गृह्णाति
एष वै शुक्रो य एष तपति
तस्य ये रश्मयस्ते विश्वे देवाः
तस्माच्छुक्रपात्रेण गृह्णाति
atha yadvaiśvadevaṃ grahaṃ gṛhṇātīdam evaitatsarvam imāḥ prajā yathāyathaṃ vyavasṛjati
tasmād imāḥ prajāḥ punar abhyāvartamprajāyante
śukrapātreṇa gṛhṇāti
eṣa vai śukro ya eṣa tapati
tasya ye raśmayaste viśve devāḥ
tasmācchukrapātreṇa gṛhṇāti
- 27
अथातो गृह्णात्य् एवौमासश्चर्षणीधृतो विश्वे देवास आगत
दाश्वांसो दाशुषः सुतम्
उपयामगृहीतो ऽसि विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति सादयति
विश्वेभ्यो ह्य् एनं देवेभ्यो गृह्णाति
athāto gṛhṇāty evaumāsaścarṣaṇīdhṛto viśve devāsa āgata
dāśvāṃso dāśuṣaḥ sutam
upayāmagṛhīto 'si viśvebhyastvā devebhya eṣa te yonirviśvebhyastvā devebhya iti sādayati
viśvebhyo hy enaṃ devebhyo gṛhṇāti

