30 shlokas
- 1
यदा प्राह संज्ञप्तः पशुरिति
अथाध्वर्युराह नेष्टः पत्नीम् उदानयेत्य् उदानयति नेष्टा पत्नीम्पान्नेजनम्बिभ्रतीम्
yadā prāha saṃjñaptaḥ paśuriti
athādhvaryurāha neṣṭaḥ patnīm udānayety udānayati neṣṭā patnīmpānnejanambibhratīm
- 2
तां वाचयति
नमस्त आतानेति यज्ञो वा आतानो यज्ञं हि तन्वते तेन यज्ञ आतानो जघनार्धो वा एष यज्ञस्य यत्पत्नी तामेतत्प्राचीं यज्ञम्प्रसादयिष्यन्भवति तस्मा एवैतद्यज्ञाय निह्नुते तथो हैनामेष यज्ञो न हिनस्ति तस्मादाह नमस्त आतानेति
tāṃ vācayati
namasta ātāneti yajño vā ātāno yajñaṃ hi tanvate tena yajña ātāno jaghanārdho vā eṣa yajñasya yatpatnī tāmetatprācīṃ yajñamprasādayiṣyanbhavati tasmā evaitadyajñāya nihnute tatho haināmeṣa yajño na hinasti tasmādāha namasta ātāneti
- 3
अनर्वा प्रेहीति
असपत्नेन प्रेहीत्य् एवैतद् आह घृतस्य कुल्या उप ऋतस्य पथ्या अन्विति साधूपेत्य् एवैतद् आह देवीर् आपः शुद्धा वोढ्वं सुपरिविष्टा देवेषु सुपरिविष्टा वयम्परिवेष्टारो भूयास्मेत्य् अप एवैतत्पावयति
anarvā prehīti
asapatnena prehīty evaitad āha ghṛtasya kulyā upa ṛtasya pathyā anviti sādhūpety evaitad āha devīr āpaḥ śuddhā voḍhvaṃ supariviṣṭā deveṣu supariviṣṭā vayampariveṣṭāro bhūyāsmety apa evaitatpāvayati
- 4
अथ पशोः प्राणान् अद्भिः पत्न्युपस्पृशति
तद्यदद्भिः प्राणानुपस्पृशति जीवं वै देवानां हविर् अमृतम् अमृतानाम् अथैतत्पशुं घ्नन्ति यत्संज्ञपयन्ति यद्विशासत्य् आपो वै प्राणास्तद् अस्मिन्न् एतान्प्राणान्दधाति तथैतज्जीवमेव देवानां हविर्भवत्यमृतममृतानाम्
atha paśoḥ prāṇān adbhiḥ patnyupaspṛśati
tadyadadbhiḥ prāṇānupaspṛśati jīvaṃ vai devānāṃ havir amṛtam amṛtānām athaitatpaśuṃ ghnanti yatsaṃjñapayanti yadviśāsaty āpo vai prāṇāstad asminn etānprāṇāndadhāti tathaitajjīvameva devānāṃ havirbhavatyamṛtamamṛtānām
- 5
अथ यत्पत्न्युपस्पृशति
योषा वै पत्नी योषायै वा इमाः प्रजाः प्रजायन्ते तद् एनम् एतस्यै योषायै प्रजनयति तस्मात्पत्न्युपस्पृशति
atha yatpatnyupaspṛśati
yoṣā vai patnī yoṣāyai vā imāḥ prajāḥ prajāyante tad enam etasyai yoṣāyai prajanayati tasmātpatnyupaspṛśati
- 6
सोपस्पृशति
वाचं ते शुन्धामीति मुखम्प्राणं ते शुन्धामीति नासिके चक्षुस्ते शुन्धामीत्यक्ष्यौ श्रोत्रं ते शुन्धामीति कर्णौ नाभिं ते शुन्धामीति यो ऽयमनिरुक्तः प्राणो मेढ्रं ते शुन्धामीति वा पायुं ते शुन्धामीति यो ऽयम्पश्चात्प्राणस्तत्प्राणान्दधाति तत्समीरयत्य् अथ संहृत्य पदश्चरित्रांस्ते शुन्धामीति पद्भिर्वै प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठित्या एव तद् एनं प्रतिष्ठापयति
sopaspṛśati
vācaṃ te śundhāmīti mukhamprāṇaṃ te śundhāmīti nāsike cakṣuste śundhāmītyakṣyau śrotraṃ te śundhāmīti karṇau nābhiṃ te śundhāmīti yo 'yamaniruktaḥ prāṇo meḍhraṃ te śundhāmīti vā pāyuṃ te śundhāmīti yo 'yampaścātprāṇastatprāṇāndadhāti tatsamīrayaty atha saṃhṛtya padaścaritrāṃste śundhāmīti padbhirvai pratitiṣṭhati pratiṣṭhityā eva tad enaṃ pratiṣṭhāpayati
- 7
अथ या आपः परिशिष्यन्ते
अर्धा वा यावत्यो वा ताभिरेनं यजमानश्च शीर्षतो ऽग्रे ऽनुषिञ्चतस्तत्प्राणांश्चैवास्मिंस्तत्तौ धत्तस्तच्चैनमतः समीरयतः
atha yā āpaḥ pariśiṣyante
ardhā vā yāvatyo vā tābhirenaṃ yajamānaśca śīrṣato 'gre 'nuṣiñcatastatprāṇāṃścaivāsmiṃstattau dhattastaccainamataḥ samīrayataḥ
- 8
तद्यत्क्रूरीकुर्वन्ति
यदास्थापयन्ति शान्तिर् आपस्तद् अद्भिः शान्त्या शमयतस्तद् अद्भिः संधत्तः
tadyatkrūrīkurvanti
yadāsthāpayanti śāntir āpastad adbhiḥ śāntyā śamayatastad adbhiḥ saṃdhattaḥ
- 9
तावनुषिञ्चतः
मनस्त आप्यायतां वाक्त आप्यायताम्प्राणस्त आप्यायतां चक्षुस्त आप्यायतां श्रोत्रं त आप्यायतामिति तत्प्राणान्धत्तस्तत्समीरयतो यत्ते क्रूरं यदास्थितं तत्त आप्यायतां निष्ट्यायतामिति
tāvanuṣiñcataḥ
manasta āpyāyatāṃ vākta āpyāyatāmprāṇasta āpyāyatāṃ cakṣusta āpyāyatāṃ śrotraṃ ta āpyāyatāmiti tatprāṇāndhattastatsamīrayato yatte krūraṃ yadāsthitaṃ tatta āpyāyatāṃ niṣṭyāyatāmiti
- 10
तद्यत्क्रूरीकुर्वन्ति
यदास्थापयन्ति शान्तिर् आपस्तद् अद्भिः शान्त्या शमयतस्तद् अद्भिः संधत्तस्तत्ते शुध्यत्विति तन्मेध्यं कुरुतः शम् अहोभ्य इति जघनेन पशुं निनयतः
tadyatkrūrīkurvanti
yadāsthāpayanti śāntir āpastad adbhiḥ śāntyā śamayatastad adbhiḥ saṃdhattastatte śudhyatviti tanmedhyaṃ kurutaḥ śam ahobhya iti jaghanena paśuṃ ninayataḥ
- 11
तद्यत्क्रूरीकुर्वन्ति
यदास्थापयन्ति नेद् एतद् अन्व् अशान्तान्य् अहोरात्राण्य् असन्निति तस्माच्छम् अहोभ्य इति जघनेन पशुं निनयतः
tadyatkrūrīkurvanti
yadāsthāpayanti ned etad anv aśāntāny ahorātrāṇy asanniti tasmāccham ahobhya iti jaghanena paśuṃ ninayataḥ
- 12
अथोत्तानम्पशुम्पर्यस्यन्ति
स तृणम् अन्तर्दधात्य् ओषधे त्रायस्वेति वज्रो वा असिस्तथो हैनमेष वज्रो ऽसिर्न हिनस्त्य् अथासिनाभिनिदधाति स्वधिते मैनं हिंसीरिति वज्रो वा असिस्तथो हैनमेष वज्रो ऽसिर्न हिनस्ति
athottānampaśumparyasyanti
sa tṛṇam antardadhāty oṣadhe trāyasveti vajro vā asistatho hainameṣa vajro 'sirna hinasty athāsinābhinidadhāti svadhite mainaṃ hiṃsīriti vajro vā asistatho hainameṣa vajro 'sirna hinasti
- 13
सा या प्रज्ञाताश्रिः
तयाभिनिदधाति सा हि यजुष्कृता मेध्या तद्यद् अग्रं तृणस्य तत्सव्ये पाणौ कुरुते ऽथ यद्बुध्नं तद्दक्षिणेनादत्ते
sā yā prajñātāśriḥ
tayābhinidadhāti sā hi yajuṣkṛtā medhyā tadyad agraṃ tṛṇasya tatsavye pāṇau kurute 'tha yadbudhnaṃ taddakṣiṇenādatte
- 14
स यत्राछ्यति
यत एतल्लोहितमुत्पतति तदुभयतो ऽनक्ति रक्षसाम्भागो ऽसीति रक्षसां ह्येष भागो यदसृक्
sa yatrāchyati
yata etallohitamutpatati tadubhayato 'nakti rakṣasāmbhāgo 'sīti rakṣasāṃ hyeṣa bhāgo yadasṛk
- 15
तद् उपास्याभितिष्ठति
इदम् अहं रक्षो ऽभितिष्ठामीदम् अहं रक्षो ऽवबाध इदमहं रक्षो ऽधमं तमो नयामीति तद्यज्ञेनैवैतन्नाष्ट्रा रक्षांस्यवबाधते तद्यद् अमूलम् उभयतः परिच्छिन्नम्भवत्यमूलं वा इदम् उभयतः परिच्छिन्नं रक्षो ऽन्तरिक्षमनुचरति यथायम्पुरुषो ऽमूल उभयतः परिच्छिन्नो ऽन्तरिक्षम् अनुचरति तस्माद् अमूलम् उभयतः परिच्छिन्नं भवति
tad upāsyābhitiṣṭhati
idam ahaṃ rakṣo 'bhitiṣṭhāmīdam ahaṃ rakṣo 'vabādha idamahaṃ rakṣo 'dhamaṃ tamo nayāmīti tadyajñenaivaitannāṣṭrā rakṣāṃsyavabādhate tadyad amūlam ubhayataḥ paricchinnambhavatyamūlaṃ vā idam ubhayataḥ paricchinnaṃ rakṣo 'ntarikṣamanucarati yathāyampuruṣo 'mūla ubhayataḥ paricchinno 'ntarikṣam anucarati tasmād amūlam ubhayataḥ paricchinnaṃ bhavati
- 16
अथ वपाम् उत्खिदन्ति
तया वपाश्रपण्यौ प्रोर्णौति घृतेन द्यावापृथिवी प्रोर्णुवाथामिति तदिमे द्यावापृथिवी ऊर्जा रसेन भाजयत्य् अनयोर् ऊर्जं रसं दधाति ते रसवत्या उपजीवनीये इमाः प्रजा उपजीवन्ति
atha vapām utkhidanti
tayā vapāśrapaṇyau prorṇauti ghṛtena dyāvāpṛthivī prorṇuvāthāmiti tadime dyāvāpṛthivī ūrjā rasena bhājayaty anayor ūrjaṃ rasaṃ dadhāti te rasavatyā upajīvanīye imāḥ prajā upajīvanti
- 17
कार्ष्मर्यमय्यौ वपाश्रपण्यौ भवतः
यत्र वै देवा अग्रे पशुमालेभिरे तदुदीचः कृष्यमाणस्यावाङ्मेधः पपात स एष वनस्पतिरजायत तद्यत्कृष्यमाणस्यावाङ् अपतत्तस्मात्कार्ष्मर्यस्तेनैवैनम् एतन्मेधेन समर्धयति कृत्स्नं करोति तस्मात्कार्ष्मर्यमय्यौ वपाश्रपण्यौ भवतः
kārṣmaryamayyau vapāśrapaṇyau bhavataḥ
yatra vai devā agre paśumālebhire tadudīcaḥ kṛṣyamāṇasyāvāṅmedhaḥ papāta sa eṣa vanaspatirajāyata tadyatkṛṣyamāṇasyāvāṅ apatattasmātkārṣmaryastenaivainam etanmedhena samardhayati kṛtsnaṃ karoti tasmātkārṣmaryamayyau vapāśrapaṇyau bhavataḥ
- 18
ताम्परिवासयति
ताम्पशुश्रपणे प्रतपति तथो हास्यात्रापि शृता भवति पुनरुल्मुकमग्नीदादत्ते ते जघनेन चात्वालं यन्ति त आयन्त्य् आगच्छन्त्य् आहवनीयं स एतत्तृणमध्वर्युराहवनीये प्रास्यति वायो वै स्तोकानामिति स्तोकानां हैषा समित्
tāmparivāsayati
tāmpaśuśrapaṇe pratapati tatho hāsyātrāpi śṛtā bhavati punarulmukamagnīdādatte te jaghanena cātvālaṃ yanti ta āyanty āgacchanty āhavanīyaṃ sa etattṛṇamadhvaryurāhavanīye prāsyati vāyo vai stokānāmiti stokānāṃ haiṣā samit
- 19
अथोत्तरतस्तिष्ठन्वपाम्प्रतपति
अत्येष्यन्वा एषो ऽग्निम्भवति दक्षिणतः परीत्य श्रपयिष्यंस्तस्मा एवैतन्निह्नुते तथो हैनमेषो ऽतियन्तमग्निर्न हिनस्ति तस्मादुत्तरतस्तिष्ठन्वपाम्प्रतपति
athottaratastiṣṭhanvapāmpratapati
atyeṣyanvā eṣo 'gnimbhavati dakṣiṇataḥ parītya śrapayiṣyaṃstasmā evaitannihnute tatho hainameṣo 'tiyantamagnirna hinasti tasmāduttaratastiṣṭhanvapāmpratapati
- 20
तामन्तरेण यूपं चाग्निं च हरन्ति
तद्यत्समया न हरन्ति येनान्यानि हवींषि हरन्ति नेद् अशृतया समया यज्ञम्प्रसजामेति यद् उ बाह्येन न हरन्त्यग्रेण यूपम्बहिर्धा यज्ञात्कुर्युस्तस्माद् अन्तरेण यूपं चाग्निं च हरन्ति दक्षिणतः परीत्य प्रतिप्रस्थाता श्रपयति
tāmantareṇa yūpaṃ cāgniṃ ca haranti
tadyatsamayā na haranti yenānyāni havīṃṣi haranti ned aśṛtayā samayā yajñamprasajāmeti yad u bāhyena na harantyagreṇa yūpambahirdhā yajñātkuryustasmād antareṇa yūpaṃ cāgniṃ ca haranti dakṣiṇataḥ parītya pratiprasthātā śrapayati
- 21
अथ स्रुवेणोपहत्याज्यम्
अध्वर्युर्वपाम् अभिजुहोत्य् अग्निर् आज्यस्य वेतु स्वाहेति तथो हास्यैते स्तोकाः शृताः स्वाहाकृता आहुतयो भूत्वाग्निम्प्राप्नुवन्ति
atha sruveṇopahatyājyam
adhvaryurvapām abhijuhoty agnir ājyasya vetu svāheti tatho hāsyaite stokāḥ śṛtāḥ svāhākṛtā āhutayo bhūtvāgnimprāpnuvanti
- 22
अथाह स्तोकेभ्यो ऽनुब्रूहीति
स आग्नेयी स्तोकेभ्यो ऽन्वाह तद्यद् आग्नेयी स्तोकेभ्यो ऽन्वाहेतःप्रदाना वै वृष्टिर् इतो ह्य् अग्निर्वृष्टिं वनुते स एतै स्तोकैर् एतान्त्स्तोकान्वनुते त एते स्तोका वर्षन्ति तस्माद् आग्नेयी स्तोकेभ्यो ऽन्वाह यदा शृता भवति
athāha stokebhyo 'nubrūhīti
sa āgneyī stokebhyo 'nvāha tadyad āgneyī stokebhyo 'nvāhetaḥpradānā vai vṛṣṭir ito hy agnirvṛṣṭiṃ vanute sa etai stokair etāntstokānvanute ta ete stokā varṣanti tasmād āgneyī stokebhyo 'nvāha yadā śṛtā bhavati
- 23
अथाह प्रतिप्रस्थाता शृता प्रचरेति
स्रुचाव् आदायाध्वर्युर् अतिक्रम्याश्राव्याह स्वाहाकृतिभ्यः प्रेष्येति वषट्कृते जुहोति
athāha pratiprasthātā śṛtā pracareti
srucāv ādāyādhvaryur atikramyāśrāvyāha svāhākṛtibhyaḥ preṣyeti vaṣaṭkṛte juhoti
- 24
हुत्वा वपामेवाग्रे ऽभिघारयति
अथ पृषदाज्यं तद् उ ह चरकाध्वर्यवः पृषदाज्यम् एवाग्रे ऽभिघारयन्ति प्राणः पृषदाज्यम् इति वदन्तस्तद् उ ह याज्ञवल्क्यं चरकाध्वर्युर् अनुव्याजहारैवं कुर्वन्तम्प्राणं वा अयम् अन्तरगाद् अध्वर्युः प्राण एनं हास्यतीति
hutvā vapāmevāgre 'bhighārayati
atha pṛṣadājyaṃ tad u ha carakādhvaryavaḥ pṛṣadājyam evāgre 'bhighārayanti prāṇaḥ pṛṣadājyam iti vadantastad u ha yājñavalkyaṃ carakādhvaryur anuvyājahāraivaṃ kurvantamprāṇaṃ vā ayam antaragād adhvaryuḥ prāṇa enaṃ hāsyatīti
- 25
स ह स्म बाहू अन्ववेक्ष्याह
इमौ पलितौ बाहू क्व स्विद्ब्राह्मणस्य वचो बभूवेति न तद् आद्रियेतोत्तमो वा एष प्रयाजो भवतीदं वै हविर्यज्ञ उत्तमे प्रयाजे ध्रुवामेवाग्रे ऽभिघारयति तस्यै हि प्रथमावाज्यभागौ होष्यन्भवति वपां वा अत्र प्रथमां होष्यन्भवति तस्माद्वपाम् एवाग्रे ऽभिघारयेद् अथ पृषदाज्यम् अथ यत्पशुं नाभिघारयति नेद् अशृतम् अभिघारयाणीत्य् एतद् एवास्य सर्वः पशुर् अभिघारितो भवति यद्वपाम् अभिघारयति तस्माद्वपाम् एवाग्रे ऽभिघारयेद् अथ पृषदाज्यम्
sa ha sma bāhū anvavekṣyāha
imau palitau bāhū kva svidbrāhmaṇasya vaco babhūveti na tad ādriyetottamo vā eṣa prayājo bhavatīdaṃ vai haviryajña uttame prayāje dhruvāmevāgre 'bhighārayati tasyai hi prathamāvājyabhāgau hoṣyanbhavati vapāṃ vā atra prathamāṃ hoṣyanbhavati tasmādvapām evāgre 'bhighārayed atha pṛṣadājyam atha yatpaśuṃ nābhighārayati ned aśṛtam abhighārayāṇīty etad evāsya sarvaḥ paśur abhighārito bhavati yadvapām abhighārayati tasmādvapām evāgre 'bhighārayed atha pṛṣadājyam
- 26
अथाज्यमुपस्तृणीते
अथ हिरण्यशकलमवदधात्यथ वपाम् अवद्यन्न् आहाग्नीषोमाभ्यां छागस्य वपायै मेदसो ऽनुब्रूहीत्य् अथ हिरण्यशकलम् अवदधात्य् अथोपरिष्टाद्द्विर् आज्यस्याभिघारयति
athājyamupastṛṇīte
atha hiraṇyaśakalamavadadhātyatha vapām avadyann āhāgnīṣomābhyāṃ chāgasya vapāyai medaso 'nubrūhīty atha hiraṇyaśakalam avadadhāty athopariṣṭāddvir ājyasyābhighārayati
- 27
तद्यद्धिरण्यशकलावभितो भवतः
घ्नन्ति वा एतत्पशुं यद् अग्नौ जुह्वत्य् अमृतम् आयुर्हिरण्यं तद् अमृत आयुषि प्रतितिष्ठति तथात उदेति तथा संजीवति तस्माद्धिरण्यशकलावभितो भवत आश्राव्याहाग्नीषोमाभ्यां छागस्य वपाम्मेदः प्रेष्येति न प्रस्थितम् इत्याह प्रसुते प्रस्थितमिति वषट्कृते जुहोति
tadyaddhiraṇyaśakalāvabhito bhavataḥ
ghnanti vā etatpaśuṃ yad agnau juhvaty amṛtam āyurhiraṇyaṃ tad amṛta āyuṣi pratitiṣṭhati tathāta udeti tathā saṃjīvati tasmāddhiraṇyaśakalāvabhito bhavata āśrāvyāhāgnīṣomābhyāṃ chāgasya vapāmmedaḥ preṣyeti na prasthitam ityāha prasute prasthitamiti vaṣaṭkṛte juhoti
- 28
हुत्वा वपां समीच्यौ
वपाश्रपण्यौ कृत्वानुप्रास्यति स्वाहाकृते ऊर्ध्वनभसम्मारुतं गच्छतम् इति नेद् इमे अमुयासतो याभ्यां वपाम् अशिश्रपामेति
hutvā vapāṃ samīcyau
vapāśrapaṇyau kṛtvānuprāsyati svāhākṛte ūrdhvanabhasammārutaṃ gacchatam iti ned ime amuyāsato yābhyāṃ vapām aśiśrapāmeti
- 29
तद्यद्वपया चरन्ति
यस्यै वै देवतायै पशुम् आलभन्ते ताम् एवैतद्देवताम् एतेन मेधेन प्रीणाति सैषा देवतैतेन मेधेन प्रीता शान्तोत्तराणि हवींषि श्रप्यमाणान्य् उपरमति तस्माद्वपया चरन्ति
tadyadvapayā caranti
yasyai vai devatāyai paśum ālabhante tām evaitaddevatām etena medhena prīṇāti saiṣā devataitena medhena prītā śāntottarāṇi havīṃṣi śrapyamāṇāny uparamati tasmādvapayā caranti
- 30
अथ चात्वाले मार्जयन्ते
क्रूरी वा एतत्कुर्वन्ति यत्संज्ञपयन्ति यद्विशासति शान्तिर् आपस्तद् अद्भिः शान्त्या शमयन्ते तदद्भिः संदधते तस्माच्चात्वाले मार्जयन्ते
atha cātvāle mārjayante
krūrī vā etatkurvanti yatsaṃjñapayanti yadviśāsati śāntir āpastad adbhiḥ śāntyā śamayante tadadbhiḥ saṃdadhate tasmāccātvāle mārjayante

