23 shlokas
- 1
यद् एतन्मण्डलं तपति तन्महद् उक्थं ता ऋचः
स ऋचां लोकः
अथ यद् एतद् अर्चिर्दीप्यते तन्महाव्रतं तानि सामानि
स साम्नां लोकः
अथ य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः सो ऽग्निस्तानि यजूंषि
स यजुषां लोकः
yad etanmaṇḍalaṃ tapati tanmahad ukthaṃ tā ṛcaḥ
sa ṛcāṃ lokaḥ
atha yad etad arcirdīpyate tanmahāvrataṃ tāni sāmāni
sa sāmnāṃ lokaḥ
atha ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣaḥ so 'gnistāni yajūṃṣi
sa yajuṣāṃ lokaḥ
- 2
सैषा त्रय्य् एव विद्या तपति
तद्धैतद् अप्य् अविद्वांस आहुस्त्रयी वा एषा विद्या तपतीति
वाग्घैव तत्पश्यन्ती वदति
saiṣā trayy eva vidyā tapati
taddhaitad apy avidvāṃsa āhustrayī vā eṣā vidyā tapatīti
vāgghaiva tatpaśyantī vadati
- 3
स एष एव मृत्युः स एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः
अथैतद् अमृतं यद् एतद् अर्चिर्दीप्यते
तस्मान्मृत्युर्न म्रियते
अमृते ह्य् अन्तः
तस्माद् उ न दृश्यते
अमृते ह्य् अन्तः
sa eṣa eva mṛtyuḥ sa eṣa etasminmaṇḍale puruṣaḥ
athaitad amṛtaṃ yad etad arcirdīpyate
tasmānmṛtyurna mriyate
amṛte hy antaḥ
tasmād u na dṛśyate
amṛte hy antaḥ
- 4
तद् एष श्लोको भवत्य् अन्तरम्मृत्योर् अमृतम् इति
अवरं ह्य् एतन्मृत्योर् अमृतम्
मृत्याव् अमृतम् आहितम् इति
एतस्मिन्हि पुरुष एतन्मण्डलम्प्रतिष्ठितं तपति
मृत्युर्विवस्वन्तं वस्त इति
असौ वा आदित्यो विवस्वान्
एष ह्य् अहोरात्रे विवस्ते
तम् एष वस्ते
सर्वतो ह्य् एनेन परिवृतः
मृत्योर् आत्मा विवस्वतीति
एतस्मिन्हि मण्डल एतस्य पुरुषस्यात्मा
एतद् एष श्लोको भवति
tad eṣa śloko bhavaty antarammṛtyor amṛtam iti
avaraṃ hy etanmṛtyor amṛtam
mṛtyāv amṛtam āhitam iti
etasminhi puruṣa etanmaṇḍalampratiṣṭhitaṃ tapati
mṛtyurvivasvantaṃ vasta iti
asau vā ādityo vivasvān
eṣa hy ahorātre vivaste
tam eṣa vaste
sarvato hy enena parivṛtaḥ
mṛtyor ātmā vivasvatīti
etasminhi maṇḍala etasya puruṣasyātmā
etad eṣa śloko bhavati
- 5
तयोर्वा एतयोः उभयोर् एतस्य चार्चिष एतस्य च पुरुषस्यैतन्मण्डलम्प्रतिष्ठा
तस्मान्महद् उक्थम्परस्मै न शंसेन्नेद् एताम्प्रतिष्ठां छिनदा इति
एतां ह स प्रतिष्ठां छिन्त्ते यो महद् उक्थम्परस्मै शंसति
तस्माद् उक्थशसम्भूयिष्ठं परिचक्षते
प्रतिष्ठाछिन्नो हि भवति
इत्य् अधिदेवतम्
tayorvā etayoḥ ubhayor etasya cārciṣa etasya ca puruṣasyaitanmaṇḍalampratiṣṭhā
tasmānmahad ukthamparasmai na śaṃsenned etāmpratiṣṭhāṃ chinadā iti
etāṃ ha sa pratiṣṭhāṃ chintte yo mahad ukthamparasmai śaṃsati
tasmād ukthaśasambhūyiṣṭhaṃ paricakṣate
pratiṣṭhāchinno hi bhavati
ity adhidevatam
- 6
अथाधियज्ञम्
यद् एतन्मण्डलं तपत्य् अयं स रुक्मः
अथ यद् एतद् अर्चिर्दीप्यत इदं तत्पुष्करपर्णम्
आपो ह्य् एताः
आपः पुष्करपर्णम्
अथ य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो ऽयम् एव स यो ऽयं हिरण्मयः पुरुषः
तद् एतद् एवैतत्त्रयं संस्कृत्येहोपधत्ते
तद्यज्ञस्यैवानु संस्थाम् ऊर्ध्वम् उत्क्रामति
तद् एतम् अप्येति य एष तपति
तस्माद् अग्निं नाद्रियेत परिहन्तुम्
अमुत्र ह्य् एष तदा भवति
इत्य् उ एवाधियज्ञम्
athādhiyajñam
yad etanmaṇḍalaṃ tapaty ayaṃ sa rukmaḥ
atha yad etad arcirdīpyata idaṃ tatpuṣkaraparṇam
āpo hy etāḥ
āpaḥ puṣkaraparṇam
atha ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo 'yam eva sa yo 'yaṃ hiraṇmayaḥ puruṣaḥ
tad etad evaitattrayaṃ saṃskṛtyehopadhatte
tadyajñasyaivānu saṃsthām ūrdhvam utkrāmati
tad etam apyeti ya eṣa tapati
tasmād agniṃ nādriyeta parihantum
amutra hy eṣa tadā bhavati
ity u evādhiyajñam
- 7
अथाध्यात्मम्
यद् एतन्मण्डलं तपति यश्चैष रुक्म इदं तच्छुक्लम् अक्षन्
अथ यद् एतद् अर्चिर्दीप्यते यच्चैतत्पुष्करपर्णम् इदं तत्कृष्णम् अक्षन्
अथ य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चैष हिरण्मयः पुरुषो ऽयम् एव स यो ऽयं दक्षिणे ऽक्षन्पुरुषः
athādhyātmam
yad etanmaṇḍalaṃ tapati yaścaiṣa rukma idaṃ tacchuklam akṣan
atha yad etad arcirdīpyate yaccaitatpuṣkaraparṇam idaṃ tatkṛṣṇam akṣan
atha ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo yaścaiṣa hiraṇmayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yaṃ dakṣiṇe 'kṣanpuruṣaḥ
- 8
स एष एव लोकम्पृणा
ताम् एष सर्वो ऽग्निर् अभिसंपद्यते
तस्यैतन्मिथुनं यो ऽयं सव्ये ऽक्षन्पुरुषः
अर्धम् उ हैतद् आत्मनो यन्मिथुनम्
यदा वै सह मिथुनेनाथ सर्वो ऽथ कृत्स्नः कृत्स्नतायै
तद्यत्ते द्वे भवतो द्वन्द्वं हि मिथुनं प्रजननं
तस्माद्द्वे द्वे लोकम्पृणे उपधीयेते
तस्माद् उ द्वाभ्यां चितिं प्रणयन्ति
sa eṣa eva lokampṛṇā
tām eṣa sarvo 'gnir abhisaṃpadyate
tasyaitanmithunaṃ yo 'yaṃ savye 'kṣanpuruṣaḥ
ardham u haitad ātmano yanmithunam
yadā vai saha mithunenātha sarvo 'tha kṛtsnaḥ kṛtsnatāyai
tadyatte dve bhavato dvandvaṃ hi mithunaṃ prajananaṃ
tasmāddve dve lokampṛṇe upadhīyete
tasmād u dvābhyāṃ citiṃ praṇayanti
- 9
स एष एवेन्द्रः यो ऽयं दक्षिणे ऽक्षन्पुरुषः
अथेयम् इन्द्राणी
ताभ्यां देवा एतां विधृतिम् अकुर्वन्नासिकाम्
तस्माज्जायाया अन्ते नाश्नीयात्
वीर्यवान्हास्माज्जायते वीर्यवन्तम् उ ह सा जनयति यस्या अन्ते नाश्नाति
sa eṣa evendraḥ yo 'yaṃ dakṣiṇe 'kṣanpuruṣaḥ
atheyam indrāṇī
tābhyāṃ devā etāṃ vidhṛtim akurvannāsikām
tasmājjāyāyā ante nāśnīyāt
vīryavānhāsmājjāyate vīryavantam u ha sā janayati yasyā ante nāśnāti
- 10
तद् एतद्देवव्रतम्
राजन्यबन्धवो मनुष्याणाम् अनुतमां गोपायन्ति
तस्माद् उ तेषु वीर्यवाञ्जायते
अमृतवाका वयसां सा क्षिप्रश्येनं जनयति
tad etaddevavratam
rājanyabandhavo manuṣyāṇām anutamāṃ gopāyanti
tasmād u teṣu vīryavāñjāyate
amṛtavākā vayasāṃ sā kṣipraśyenaṃ janayati
- 11
तौ हृदयस्याकाशम्प्रत्यवेत्य मिथुनीभवतः
तौ यदा मिथुनस्यान्तं गच्छतो ऽथ हैतत्पुरुषः स्वपिति
तद्यथा हैवेदं मानुषस्य मिथुनस्यान्तं गत्वासंविद इव भवत्य् एवं हैवैतद् असंविद इव भवति
दैवं ह्य् एतन्मिथुनम्
परमो ह्य् एष आनन्दः
tau hṛdayasyākāśampratyavetya mithunībhavataḥ
tau yadā mithunasyāntaṃ gacchato 'tha haitatpuruṣaḥ svapiti
tadyathā haivedaṃ mānuṣasya mithunasyāntaṃ gatvāsaṃvida iva bhavaty evaṃ haivaitad asaṃvida iva bhavati
daivaṃ hy etanmithunam
paramo hy eṣa ānandaḥ
- 12
तस्माद् एवंवित्स्वप्यात्
लोक्यं ह
एते एव तद्देवते मिथुनेन प्रियेण धाम्ना समर्धयति
तस्माद् उ ह स्वपन्तं धुरेव न बोधयेन्नेद् एते देवते मिथुनीभवन्त्यौ हिनसानीति
तस्माद् उ हैतत्सुषुपुषः श्लेष्मणम् इव मुखं भवति
एते एव तद्देवते रेतः सिञ्चतः
तस्माद्रेतस इदं सर्वं सम्भवति यद् इदं किं च
tasmād evaṃvitsvapyāt
lokyaṃ ha
ete eva taddevate mithunena priyeṇa dhāmnā samardhayati
tasmād u ha svapantaṃ dhureva na bodhayenned ete devate mithunībhavantyau hinasānīti
tasmād u haitatsuṣupuṣaḥ śleṣmaṇam iva mukhaṃ bhavati
ete eva taddevate retaḥ siñcataḥ
tasmādretasa idaṃ sarvaṃ sambhavati yad idaṃ kiṃ ca
- 13
स एष एव मृत्युः य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणे ऽक्षन्पुरुषः
तस्य हैतस्य हृदये पादाव् अतिहतौ
तौ हैतद् आच्छिद्योत्क्रामति
स यदोत्क्रामत्य् अथ हैतत्पुरुषो म्रियते
तस्माद् उ हैतत्प्रेतम् आहुर् आच्छेद्य् अस्येति
sa eṣa eva mṛtyuḥ ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo yaścāyaṃ dakṣiṇe 'kṣanpuruṣaḥ
tasya haitasya hṛdaye pādāv atihatau
tau haitad ācchidyotkrāmati
sa yadotkrāmaty atha haitatpuruṣo mriyate
tasmād u haitatpretam āhur ācchedy asyeti
- 14
एष उ एव प्राणः
एष हीमाः सर्वाः प्रजाः प्रणयति
तस्यैते प्राणाः स्वाः
स यदा स्वपित्य् अथैनम् एते प्राणाः स्वा अपियन्ति
तस्मात्स्वाप्ययः
स्वाप्ययो ह वै तं स्वप्न इत्य् आचक्षते परोक्षम्
परोक्षकामा हि देवाः
eṣa u eva prāṇaḥ
eṣa hīmāḥ sarvāḥ prajāḥ praṇayati
tasyaite prāṇāḥ svāḥ
sa yadā svapity athainam ete prāṇāḥ svā apiyanti
tasmātsvāpyayaḥ
svāpyayo ha vai taṃ svapna ity ācakṣate parokṣam
parokṣakāmā hi devāḥ
- 15
स एतैः सुप्तः न कस्य चन वेद न मनसा संकल्पयति न वाचान्नस्य रसं विजानाति न प्राणेन गन्धं विजानाति न चक्षुषा पश्यति न श्रोत्रेण शृणोति
एतं ह्य् एते तदापीता भवन्ति
स एष एकः सन्प्रजासु बहुधा व्याविष्टः
तस्माद् एका सती लोकम्पृणा सर्वम् अग्निम् अनुविभवति
अथ यद् एक एव तस्माद् एका
sa etaiḥ suptaḥ na kasya cana veda na manasā saṃkalpayati na vācānnasya rasaṃ vijānāti na prāṇena gandhaṃ vijānāti na cakṣuṣā paśyati na śrotreṇa śṛṇoti
etaṃ hy ete tadāpītā bhavanti
sa eṣa ekaḥ sanprajāsu bahudhā vyāviṣṭaḥ
tasmād ekā satī lokampṛṇā sarvam agnim anuvibhavati
atha yad eka eva tasmād ekā
- 16
तद् आहुर् एको मृत्युर्बहवा३ इति
एकश्च बहवश्चेति ह ब्रूयात्
यद् अहासाव् अमुत्र तेनैकः
अथ यद् इह प्रजासु बहुधा व्याविष्टस्तेनो बहवः
tad āhur eko mṛtyurbahavā3 iti
ekaśca bahavaśceti ha brūyāt
yad ahāsāv amutra tenaikaḥ
atha yad iha prajāsu bahudhā vyāviṣṭasteno bahavaḥ
- 17
तद् आहुर् अन्तिके मृत्युर्दूरा इति
अन्तिके च दूरे चेति ह ब्रूयात्
यद् अहायम् इहाध्यात्मं तेनान्तिके
अथ यद् असाव् अमुत्र तेनो दूरे
tad āhur antike mṛtyurdūrā iti
antike ca dūre ceti ha brūyāt
yad ahāyam ihādhyātmaṃ tenāntike
atha yad asāv amutra teno dūre
- 18
तद् एष श्लोको भवत्य् अन्ने भात्य् अपश्रितो रसानां संक्षरे ऽमृत इति
यद् एतन्मण्डलं तपति तद् अन्नम्
अथ य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः सो ऽत्ता स एतस्मिन्न् अन्ने ऽपश्रितो भाति
इत्य् अधिदेवतम्
tad eṣa śloko bhavaty anne bhāty apaśrito rasānāṃ saṃkṣare 'mṛta iti
yad etanmaṇḍalaṃ tapati tad annam
atha ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣaḥ so 'ttā sa etasminn anne 'paśrito bhāti
ity adhidevatam
- 19
अथाध्यात्मम्
इदम् एव शरीरम् अन्नम्
अथ यो ऽयं दक्षिणे ऽक्षन्पुरुषः सो ऽत्ता स एतस्मिन्न् अन्ने ऽपश्रितो भाति
athādhyātmam
idam eva śarīram annam
atha yo 'yaṃ dakṣiṇe 'kṣanpuruṣaḥ so 'ttā sa etasminn anne 'paśrito bhāti
- 20
तम् एतम् अग्निर् इत्य् अध्वर्यव उपासते यजुर् इति
एष हीदं सर्वं युनक्ति
सामेति छन्दोगाः
एतस्मिन्हीदं सर्वं समानम्
उक्थम् इति बह्वृचाः
एष हीदं सर्वम् उत्थापयति
यातुर् इति यातुविदः
एतेन हीदं सर्वं यतम्
विषम् इति सर्पाः
सर्प इति सर्पविदः
ऊर्ग् इति देवाः
रयिर् इति मनुष्याः
मायेत्य् असुराः
स्वधेति पितरः
देवजन इति देवजनविदः
रूपम् इति गन्धर्वाः
गन्ध इत्य् अप्सरसः
तं यथा यथोपासते तद् एव भवति
तद्धैनान्भूत्वावति
तस्माद् एतम् एवंवित्सर्वैर् एवैतैर् उपासीत
सर्वं हैतद्भवति
सर्वं हैनम् एतद्भूत्वावति
tam etam agnir ity adhvaryava upāsate yajur iti
eṣa hīdaṃ sarvaṃ yunakti
sāmeti chandogāḥ
etasminhīdaṃ sarvaṃ samānam
uktham iti bahvṛcāḥ
eṣa hīdaṃ sarvam utthāpayati
yātur iti yātuvidaḥ
etena hīdaṃ sarvaṃ yatam
viṣam iti sarpāḥ
sarpa iti sarpavidaḥ
ūrg iti devāḥ
rayir iti manuṣyāḥ
māyety asurāḥ
svadheti pitaraḥ
devajana iti devajanavidaḥ
rūpam iti gandharvāḥ
gandha ity apsarasaḥ
taṃ yathā yathopāsate tad eva bhavati
taddhainānbhūtvāvati
tasmād etam evaṃvitsarvair evaitair upāsīta
sarvaṃ haitadbhavati
sarvaṃ hainam etadbhūtvāvati
- 21
स एष त्रीष्टको ऽग्निर् ऋग् एका यजुर् एका सामैका
तद्यां कां चात्रर्चोपदधाति रुक्म एव तस्या आयतनम्
अथ यां यजुषा पुरुष एव तस्या आयतनम्
अथ यां साम्ना पुष्करपर्णम् एव तस्या आयतनम्
एवं त्रीष्टकः
sa eṣa trīṣṭako 'gnir ṛg ekā yajur ekā sāmaikā
tadyāṃ kāṃ cātrarcopadadhāti rukma eva tasyā āyatanam
atha yāṃ yajuṣā puruṣa eva tasyā āyatanam
atha yāṃ sāmnā puṣkaraparṇam eva tasyā āyatanam
evaṃ trīṣṭakaḥ
- 22
ते वा एते उभे एष च रुक्म एतच्च पुष्करपर्णम् एतम्पुरुषम् अपीतः
उभे ह्य् ऋक्षामे यजुर् अपीतः
एवम्व् एकेष्टकः
te vā ete ubhe eṣa ca rukma etacca puṣkaraparṇam etampuruṣam apītaḥ
ubhe hy ṛkṣāme yajur apītaḥ
evamv ekeṣṭakaḥ
- 23
स एष एव मृत्युः य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चायं दक्षिणे ऽक्षन्पुरुषः
स एष एवंविद आत्मा भवति
स यदैवंविद् अस्माल्लोकात्प्रैत्य् अथैतम् एवात्मानम् अभिसंभवति
सो ऽमृतो भवति
मृत्युर्ह्य् अस्यात्मा भवति
sa eṣa eva mṛtyuḥ ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣo yaścāyaṃ dakṣiṇe 'kṣanpuruṣaḥ
sa eṣa evaṃvida ātmā bhavati
sa yadaivaṃvid asmāllokātpraity athaitam evātmānam abhisaṃbhavati
so 'mṛto bhavati
mṛtyurhy asyātmā bhavati

