78 shlokas
- 1
अथासने दृढे योगी वशी हितमिताशनः
गुरूपदिष्टमार्गेण प्राणायामान्समभ्यसेत्
athāsane dṛḍhe yogī vaśī hitamitāśanaḥ
gurūpadiṣṭamārgeṇa prāṇāyāmānsamabhyaset
- 2
चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत्
योगी स्थाणुत्वम् आप्नोति ततो वायुं निरोधयेत्
cale vāte calaṃ cittaṃ niścale niścalaṃ bhavet
yogī sthāṇutvam āpnoti tato vāyuṃ nirodhayet
- 3
यावद्वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनम् उच्यते
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत्
yāvadvāyuḥ sthito dehe tāvajjīvanam ucyate
maraṇaṃ tasya niṣkrāntistato vāyuṃ nirodhayet
- 4
मलाकुलासु नाडीषु मारुतो नैव मध्यगः
कथं स्याद् उन्मनीभावः कार्यसिद्धिः कथं भवेत्
malākulāsu nāḍīṣu māruto naiva madhyagaḥ
kathaṃ syād unmanībhāvaḥ kāryasiddhiḥ kathaṃ bhavet
- 5
शुद्धिम् एति यदा सर्वं नाडीचक्रं मलाकुलम्
तदैव जायते योगी प्राणसंग्रहणे क्षमः
śuddhim eti yadā sarvaṃ nāḍīcakraṃ malākulam
tadaiva jāyate yogī prāṇasaṃgrahaṇe kṣamaḥ
- 6
प्राणायामं ततः कुर्यान्नित्यं सात्त्विकया धिया
यथा सुषुम्णानाडीस्था मलाः शुद्धिं प्रयान्ति च
prāṇāyāmaṃ tataḥ kuryānnityaṃ sāttvikayā dhiyā
yathā suṣumṇānāḍīsthā malāḥ śuddhiṃ prayānti ca
- 7
बद्धपद्मासनो योगी प्राणं चन्द्रेण पूरयेत्
धारयित्वा यथाशक्ति भूयः सूर्येण रेचयेत्
baddhapadmāsano yogī prāṇaṃ candreṇa pūrayet
dhārayitvā yathāśakti bhūyaḥ sūryeṇa recayet
- 8
प्राणं सूर्येण चाकृष्य पूरयेद् उदरं शनैः
विधिवत्कुम्भकं कृत्वा पुनश्चन्द्रेण रेचयेत्
prāṇaṃ sūryeṇa cākṛṣya pūrayed udaraṃ śanaiḥ
vidhivatkumbhakaṃ kṛtvā punaścandreṇa recayet
- 9
येन त्यजेत्तेन पीत्वा धारयेद् अनिरोधतः
रेचयेच्च ततोऽन्येन शनैर् एव न वेगतः
yena tyajettena pītvā dhārayed anirodhataḥ
recayecca tato'nyena śanair eva na vegataḥ
- 10
प्राणं चेद् इडया पिबेन्नियमितं भूयो ऽन्यया रेचयेत्पीत्वा पिङ्गलया समीरणम् अथो बद्ध्वा त्यजेद्वामया
सूर्यचन्द्रमसोर् अनेन विधिनाभ्यासं सदा तन्वतां शुद्धा नाडिगणा भवन्ति यमिनां मासत्रयाद् ऊर्ध्वतः
prāṇaṃ ced iḍayā pibenniyamitaṃ bhūyo 'nyayā recayetpītvā piṅgalayā samīraṇam atho baddhvā tyajedvāmayā
sūryacandramasor anena vidhinābhyāsaṃ sadā tanvatāṃ śuddhā nāḍigaṇā bhavanti yamināṃ māsatrayād ūrdhvataḥ
- 11
प्रातर्मध्यंदिने सायम् अर्धरात्रे च कुम्भकान्
शनैर् अशीतिपर्यन्तं चतुर्वारं समभ्यसेत्
prātarmadhyaṃdine sāyam ardharātre ca kumbhakān
śanair aśītiparyantaṃ caturvāraṃ samabhyaset
- 12
कनीयसि भवेत्स्वेदः कम्पो भवति मध्यमे
उत्तमे स्थानम् आप्नोति ततो वायुं निबन्धयेत्
kanīyasi bhavetsvedaḥ kampo bhavati madhyame
uttame sthānam āpnoti tato vāyuṃ nibandhayet
- 13
जलेन श्रमजातेन गात्रमर्दनम् आचरेत्
दृढता लघुता चैव तेन गात्रस्य जायते
jalena śramajātena gātramardanam ācaret
dṛḍhatā laghutā caiva tena gātrasya jāyate
- 14
अभ्यासकाले प्रथमे शस्तं क्षीराज्यभोजनम्
ततो ऽभ्यासे दृढीभूते न तादृङ्नियमग्रहः
abhyāsakāle prathame śastaṃ kṣīrājyabhojanam
tato 'bhyāse dṛḍhībhūte na tādṛṅniyamagrahaḥ
- 15
यथा सिंहो गजो व्याघ्रो भवेद्वश्यः शनैः शनैः
तथैव सेवितो वायुर् अन्यथा हन्ति साधकम्
yathā siṃho gajo vyāghro bhavedvaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ
tathaiva sevito vāyur anyathā hanti sādhakam
- 16
प्राणायामेन युक्तेन सर्वरोगक्षयो भवेत्
अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वरोगसमुद्गमः
prāṇāyāmena yuktena sarvarogakṣayo bhavet
ayuktābhyāsayogena sarvarogasamudgamaḥ
- 17
हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरःकर्णाक्षिवेदनाः
भवन्ति विविधाः रोगाः पवनस्य प्रकोपतः
hikkā śvāsaśca kāsaśca śiraḥkarṇākṣivedanāḥ
bhavanti vividhāḥ rogāḥ pavanasya prakopataḥ
- 18
युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तं युक्तं च पूरयेत्
युक्तं युक्तं च बध्नीयाद् एवं सिद्धिम् अवाप्नुयात्
yuktaṃ yuktaṃ tyajedvāyuṃ yuktaṃ yuktaṃ ca pūrayet
yuktaṃ yuktaṃ ca badhnīyād evaṃ siddhim avāpnuyāt
- 19
यदा तु नाडीशुद्धिः स्यात्तथा चिह्नानि बाह्यतः
कायस्य कृशता कान्तिस्तदा जायते निश्चितम्
yadā tu nāḍīśuddhiḥ syāttathā cihnāni bāhyataḥ
kāyasya kṛśatā kāntistadā jāyate niścitam
- 20
यथेष्टं धारणं वायोर् अनलस्य प्रदीपनम्
नादाभिव्यक्तिर् आरोग्यं जायते नाडिशोधनात्
yatheṣṭaṃ dhāraṇaṃ vāyor analasya pradīpanam
nādābhivyaktir ārogyaṃ jāyate nāḍiśodhanāt
- 21
मेदःश्लेष्माधिकः पूर्वं षट्कर्माणि समाचरेत्
अन्यस्तु नाचरेत्तानि दोषाणां समभावतः
medaḥśleṣmādhikaḥ pūrvaṃ ṣaṭkarmāṇi samācaret
anyastu nācarettāni doṣāṇāṃ samabhāvataḥ
- 22
धौतिर्वस्तिस्तथा नेतिस्त्राटकं नौलिकं तथा
कपालभातिश्चैतानि षट्कर्माणि प्रचक्षते
dhautirvastistathā netistrāṭakaṃ naulikaṃ tathā
kapālabhātiścaitāni ṣaṭkarmāṇi pracakṣate
- 23
कर्म षट्कम् इदं गोप्यं घटशोधनकारकम्
विचित्रगुणसंधायि पूज्यते योगिपुंगवैः
karma ṣaṭkam idaṃ gopyaṃ ghaṭaśodhanakārakam
vicitraguṇasaṃdhāyi pūjyate yogipuṃgavaiḥ
- 24
चतुरङ्गुलविस्तारं हस्तपञ्चदशायतम्
गुरूपदिष्टमार्गेण सिक्तं वस्त्रं शनैर्ग्रसेत्
caturaṅgulavistāraṃ hastapañcadaśāyatam
gurūpadiṣṭamārgeṇa siktaṃ vastraṃ śanairgraset
- 25
पुनः प्रत्याहरेच्चैतद् उदितं धौतिकर्म तत्
कासश्वासप्लीहकुष्ठं कफरोगाश्च विंशतिः
punaḥ pratyāhareccaitad uditaṃ dhautikarma tat
kāsaśvāsaplīhakuṣṭhaṃ kapharogāśca viṃśatiḥ
- 26
धौतिकर्मप्रभावेण प्रयान्त्य् एव न संशयः
नाभिदघ्नजले पायौ न्यस्तनालोत्कटासनः
dhautikarmaprabhāveṇa prayānty eva na saṃśayaḥ
nābhidaghnajale pāyau nyastanālotkaṭāsanaḥ
- 27
आधाराकुञ्चनं कुर्यात्क्षालनं वस्तिकर्म तत्
गुल्मप्लीहोदरं चापि वातपित्तकफोद्भवाः
ādhārākuñcanaṃ kuryātkṣālanaṃ vastikarma tat
gulmaplīhodaraṃ cāpi vātapittakaphodbhavāḥ
- 28
वस्तिकर्मप्रभावेण क्षीयन्ते सकलामयाः
धात्विन्द्रियान्तःकरणप्रसादं दद्याच्च कान्तिं दहनप्रदीप्तम्
vastikarmaprabhāveṇa kṣīyante sakalāmayāḥ
dhātvindriyāntaḥkaraṇaprasādaṃ dadyācca kāntiṃ dahanapradīptam
- 29
अशेषदोषोपचयं निहन्याद् अभ्यस्यमानं जलवस्तिकर्म
सूत्रं वितस्तिसुस्निग्धं नासानाले प्रवेशयेत्
aśeṣadoṣopacayaṃ nihanyād abhyasyamānaṃ jalavastikarma
sūtraṃ vitastisusnigdhaṃ nāsānāle praveśayet
- 30
मुखान्निर्गमयेच्चैषा नेतिः सिद्धैर्निगद्यते
कपालशोधिनी चैव दिव्यदृष्टिप्रदायिनी
mukhānnirgamayeccaiṣā netiḥ siddhairnigadyate
kapālaśodhinī caiva divyadṛṣṭipradāyinī

