59 shlokas
- 1
सुवर्णं कनकं रुक्मं शातकुम्भं च काञ्चनम्
जाम्बूनदं जातरूपं हिरण्यं हेम हाटकम्
suvarṇaṃ kanakaṃ rukmaṃ śātakumbhaṃ ca kāñcanam
jāmbūnadaṃ jātarūpaṃ hiraṇyaṃ hema hāṭakam
- 2
चामीकरं चारुरत्नं तपनीयं च पीतकम्
श्रीकेतनं भूषणार्हं चारुरूपं च तत्स्मृतम्
cāmīkaraṃ cāruratnaṃ tapanīyaṃ ca pītakam
śrīketanaṃ bhūṣaṇārhaṃ cārurūpaṃ ca tatsmṛtam
- 3
वीर्यं विधत्ते हरते च रोगान्करोति सौख्यं प्रबलेन्द्रियत्वम्
शुक्रस्य शुद्धिं बलवर्णवीर्यमोजश्च पुष्टिं प्रददाति हेम
vīryaṃ vidhatte harate ca rogānkaroti saukhyaṃ prabalendriyatvam
śukrasya śuddhiṃ balavarṇavīryamojaśca puṣṭiṃ pradadāti hema
- 4
बलं च वीर्यं हरते नराणां रोगव्रजान्पोषयतीह काये
असौख्यदं तच्च सदैवमेवं रुक्मं सदोषं मरणं करोति
balaṃ ca vīryaṃ harate narāṇāṃ rogavrajānpoṣayatīha kāye
asaukhyadaṃ tacca sadaivamevaṃ rukmaṃ sadoṣaṃ maraṇaṃ karoti
- 5
रौप्यं सौधं सितं तारं रजतं तप्तरूपम्
शुभ्रं कुप्यं वसुश्रेष्ठं रुचिरं श्वेतकं मतम्
raupyaṃ saudhaṃ sitaṃ tāraṃ rajataṃ taptarūpam
śubhraṃ kupyaṃ vasuśreṣṭhaṃ ruciraṃ śvetakaṃ matam
- 6
चन्द्रहासं चन्द्रवपुश्चन्द्रभूति महावसु
वाक्यलं श्रेष्ठमिच्छन्ति रश्मिजालं तथापरम्
candrahāsaṃ candravapuścandrabhūti mahāvasu
vākyalaṃ śreṣṭhamicchanti raśmijālaṃ tathāparam
- 7
तारं च तारयति रोगसमुद्रपारं देहस्य सौख्यकरणं पलितं वलिं च
वर्ण्यं विषघ्नममलं हरति प्रसह्य वृष्यं पुनर्नवकरं कुरुते चिरायुः
tāraṃ ca tārayati rogasamudrapāraṃ dehasya saukhyakaraṇaṃ palitaṃ valiṃ ca
varṇyaṃ viṣaghnamamalaṃ harati prasahya vṛṣyaṃ punarnavakaraṃ kurute cirāyuḥ
- 8
अपक्वतारं प्रकरोति तापं विड्बन्धनं यच्छति शुक्रनाशम्
अपाटवं वीर्यबलप्रहाणिं महागदान्पोषयति प्रसिद्धम्
apakvatāraṃ prakaroti tāpaṃ viḍbandhanaṃ yacchati śukranāśam
apāṭavaṃ vīryabalaprahāṇiṃ mahāgadānpoṣayati prasiddham
- 9
ताम्रं म्लेच्छमुखं शुल्वं रक्तकं रक्तधातुकम्
उदुम्बरं त्र्यम्बकं च विद्यात्त्वाष्ट्रं च नामतः
tāmraṃ mlecchamukhaṃ śulvaṃ raktakaṃ raktadhātukam
udumbaraṃ tryambakaṃ ca vidyāttvāṣṭraṃ ca nāmataḥ
- 10
गुल्मं च कुष्ठं च गुदामयं च शूलानि शोफोदरपाण्डुरोगान्
उत्क्लेशभेदभ्रममोहदाहान्निहन्ति सम्यङ्मृतमेव शुल्वम्
gulmaṃ ca kuṣṭhaṃ ca gudāmayaṃ ca śūlāni śophodarapāṇḍurogān
utkleśabhedabhramamohadāhānnihanti samyaṅmṛtameva śulvam
- 11
शुल्वं तनौ नयति शेषमशेषधातून्रोगान्करोति विविधांश्च निहन्ति कान्तिम्
कुष्ठं रुजं च विषमं कुरुते विशेषात्पाकेन हीनमिह वान्तिविरेककारि
śulvaṃ tanau nayati śeṣamaśeṣadhātūnrogānkaroti vividhāṃśca nihanti kāntim
kuṣṭhaṃ rujaṃ ca viṣamaṃ kurute viśeṣātpākena hīnamiha vāntivirekakāri
- 12
हन्त्यायुर् उच्चैः कुरुतेऽतितापं मूर्च्छां विधत्ते हरते च शुक्रम्
नानागदानां च सहायकर्ताशुद्धश्च शुल्वोऽत्र च जीवहर्ता
hantyāyur uccaiḥ kurute'titāpaṃ mūrcchāṃ vidhatte harate ca śukram
nānāgadānāṃ ca sahāyakartāśuddhaśca śulvo'tra ca jīvahartā
- 13
त्रपु त्रपुकमानीलं रङ्गं वङ्गं च पिच्चटम्
गुरुश्रेष्ठं सलवणं सुरटी नीलिका घनम्
trapu trapukamānīlaṃ raṅgaṃ vaṅgaṃ ca piccaṭam
guruśreṣṭhaṃ salavaṇaṃ suraṭī nīlikā ghanam
- 14
त्रपु सतिक्तमुष्णं च रूक्षं श्लेष्मविघातकृत्
पित्तप्रकोपशमनं विकारं कृमिजं जयेत्
trapu satiktamuṣṇaṃ ca rūkṣaṃ śleṣmavighātakṛt
pittaprakopaśamanaṃ vikāraṃ kṛmijaṃ jayet
- 15
पाकेन हीनौ खलु नागवङ्गौ दुष्टानि गुल्मानि तथा विकोष्ठम्
पाण्डुप्रमोहापचिवातशोफभगन्दरश्वित्रकिलासकुष्ठम्
pākena hīnau khalu nāgavaṅgau duṣṭāni gulmāni tathā vikoṣṭham
pāṇḍupramohāpacivātaśophabhagandaraśvitrakilāsakuṣṭham
- 16
मेहाश्मरीविद्रधिमुख्यरोगान् अतीव नित्यं कुरुते बलादौ
विषोपमौ रक्तविकारवृन्दं क्षयं च कृच्छ्राणि कफज्वरं च
mehāśmarīvidradhimukhyarogān atīva nityaṃ kurute balādau
viṣopamau raktavikāravṛndaṃ kṣayaṃ ca kṛcchrāṇi kaphajvaraṃ ca
- 17
रीतिका काकतुण्डी च द्विविधं पित्तलं भवेत्
रीतिस्तु लोहकः पिङ्गः कपिलोहं सुवर्णकम्
rītikā kākatuṇḍī ca dvividhaṃ pittalaṃ bhavet
rītistu lohakaḥ piṅgaḥ kapilohaṃ suvarṇakam
- 18
आरं सैंहलकश्चैव निष्ठुरो दारुकण्टकः
राजरीतिः स्मृता राज्ञी राजपुत्री महेश्वरी
āraṃ saiṃhalakaścaiva niṣṭhuro dārukaṇṭakaḥ
rājarītiḥ smṛtā rājñī rājaputrī maheśvarī
- 19
ब्रह्माणी ब्रह्मरीतिश्च कपिला पिङ्गलापि च
रीतिद्वयं सकलपाण्डुसमीरणघ्नं रूक्षं सरं कृमिहरं लवणं विषघ्नम्
वृष्यं वलीपलितनाशनम् उग्रम् आयुर्वृद्धिं करोति सहसा च रसायनाग्र्यम्
brahmāṇī brahmarītiśca kapilā piṅgalāpi ca
rītidvayaṃ sakalapāṇḍusamīraṇaghnaṃ rūkṣaṃ saraṃ kṛmiharaṃ lavaṇaṃ viṣaghnam
vṛṣyaṃ valīpalitanāśanam ugram āyurvṛddhiṃ karoti sahasā ca rasāyanāgryam
- 20
सीसकं नागमुरगं कृष्णोरगभुजङ्गमाः
यवनेष्टं विशिष्टं च योगीष्टं चीरपिष्टकम्
sīsakaṃ nāgamuragaṃ kṛṣṇoragabhujaṅgamāḥ
yavaneṣṭaṃ viśiṣṭaṃ ca yogīṣṭaṃ cīrapiṣṭakam
- 21
नागो हि नागसममेव बलं ददाति व्याधीन्विनाशयति चायुरलं करोति
सद्यो विवर्धयति सोऽपि प्रधानधातुं मृत्युं निवारयति चापि भुजङ्गराजः
nāgo hi nāgasamameva balaṃ dadāti vyādhīnvināśayati cāyuralaṃ karoti
sadyo vivardhayati so'pi pradhānadhātuṃ mṛtyuṃ nivārayati cāpi bhujaṅgarājaḥ
- 22
कांस्यं लोहं निजं घोषं प्रकाशं कांस्यकं बलम्
घोषपुष्पं च पठितं शब्दैः पर्यायवाचकैः
kāṃsyaṃ lohaṃ nijaṃ ghoṣaṃ prakāśaṃ kāṃsyakaṃ balam
ghoṣapuṣpaṃ ca paṭhitaṃ śabdaiḥ paryāyavācakaiḥ
- 23
कांस्यं तिक्तोष्णरूक्षं च लघु लेखि प्रकीर्तितम्
अञ्जनादिप्रयुक्तं च दिव्यदृष्टिप्रदायकम्
kāṃsyaṃ tiktoṣṇarūkṣaṃ ca laghu lekhi prakīrtitam
añjanādiprayuktaṃ ca divyadṛṣṭipradāyakam
- 24
लोहं शस्त्रं घनं पिण्डं तीक्ष्णं पारशवं शिवम्
अयः कृष्णायसं वीरं भ्रमरं कृष्णलोहकम्
lohaṃ śastraṃ ghanaṃ piṇḍaṃ tīkṣṇaṃ pāraśavaṃ śivam
ayaḥ kṛṣṇāyasaṃ vīraṃ bhramaraṃ kṛṣṇalohakam
- 25
मुण्डं तीक्ष्णं च कान्तं च त्रिप्रकारमयः स्मृतम्
मृदु कण्टं कडारं च त्रिविधं मुण्डमुच्यते
muṇḍaṃ tīkṣṇaṃ ca kāntaṃ ca triprakāramayaḥ smṛtam
mṛdu kaṇṭaṃ kaḍāraṃ ca trividhaṃ muṇḍamucyate
- 26
खरसारं च हर्तालं तालं बल्लं च वज्जरम्
काललोहाभिधानं च षड्विधं तीक्ष्णमुच्यते
kharasāraṃ ca hartālaṃ tālaṃ ballaṃ ca vajjaram
kālalohābhidhānaṃ ca ṣaḍvidhaṃ tīkṣṇamucyate
- 27
भ्रामरं चुम्बकं चैव रञ्जकालोचकं तथा
एवं चतुर्विधं कान्तं रोमकान्तं च पञ्चमम्
bhrāmaraṃ cumbakaṃ caiva rañjakālocakaṃ tathā
evaṃ caturvidhaṃ kāntaṃ romakāntaṃ ca pañcamam
- 28
कषायं शोफशूलार्शःकुष्ठपाण्डुप्रमेहजित्
लोहं तिक्तोष्णरूक्षं स्यात्पाण्डुरोगहरं परम्
kaṣāyaṃ śophaśūlārśaḥkuṣṭhapāṇḍupramehajit
lohaṃ tiktoṣṇarūkṣaṃ syātpāṇḍurogaharaṃ param
- 29
कफपित्तापहं पुंसां रसायनमनुत्तमम्
दोषकारि गदकारि चायसं चेदशुद्धम् असुसंस्कृतं ध्रुवम्
पाटवं न तनुते शरीरके दारुणां हृदि रुजं करोति च
kaphapittāpahaṃ puṃsāṃ rasāyanamanuttamam
doṣakāri gadakāri cāyasaṃ cedaśuddham asusaṃskṛtaṃ dhruvam
pāṭavaṃ na tanute śarīrake dāruṇāṃ hṛdi rujaṃ karoti ca
- 30
वर्तलोहं वट्टलोहं वर्तकं लोहमेव च
वर्तुलोहं च विख्यातं पञ्चलोहं च नीलिका
vartalohaṃ vaṭṭalohaṃ vartakaṃ lohameva ca
vartulohaṃ ca vikhyātaṃ pañcalohaṃ ca nīlikā

