291 shlokas
- 1
अथ सो ऽप्याचचक्षे देव मयापि परिभ्रमता विन्ध्याटव्यां कोऽपि कुमारः क्षुधा तृषा च क्लिश्यन्न् अक्लेशार्हः क्वचित्कूपाभ्याशे ऽष्टवर्षदेशीयो दृष्टः
atha so 'pyācacakṣe deva mayāpi paribhramatā vindhyāṭavyāṃ ko'pi kumāraḥ kṣudhā tṛṣā ca kliśyann akleśārhaḥ kvacitkūpābhyāśe 'ṣṭavarṣadeśīyo dṛṣṭaḥ
- 2
स च त्रासगद्गदमगदत्महाभाग क्लिष्टस्य मे क्रियतामार्य साहाय्यकम्
sa ca trāsagadgadamagadatmahābhāga kliṣṭasya me kriyatāmārya sāhāyyakam
- 3
अस्य मे प्राणापहारिणीं पिपासां प्रतिकर्तुमुदकमुदञ्चन्निह कूपे को ऽपि निष्कलो ममैकशरणभूतः पतितः
asya me prāṇāpahāriṇīṃ pipāsāṃ pratikartumudakamudañcanniha kūpe ko 'pi niṣkalo mamaikaśaraṇabhūtaḥ patitaḥ
- 4
तमलमस्मि नाहमुद्धर्तुम्
tamalamasmi nāhamuddhartum
- 5
इति अथाहमभ्येत्य व्रतत्या कयापि वृद्धमुत्तार्य तं च बालं वंशनालीमुखोद्धृताभिर् अद्भिः फलैश्च पञ्चषैः शरक्षेपोच्छ्रितस्य लकुचवृक्षस्य शिखरात्पाषाणपातितैः प्रत्यानीतप्राणवृत्तिम् आपाद्य तरुतलनिषण्णस्तं जरन्तमब्रवम्तात क एष बालः को वा भवान्कथं चेयमापदापन्ना इति
iti athāhamabhyetya vratatyā kayāpi vṛddhamuttārya taṃ ca bālaṃ vaṃśanālīmukhoddhṛtābhir adbhiḥ phalaiśca pañcaṣaiḥ śarakṣepocchritasya lakucavṛkṣasya śikharātpāṣāṇapātitaiḥ pratyānītaprāṇavṛttim āpādya tarutalaniṣaṇṇastaṃ jarantamabravamtāta ka eṣa bālaḥ ko vā bhavānkathaṃ ceyamāpadāpannā iti
- 6
सो ऽश्रुगद्गदमगदत्श्रूयतां महाभाग विदर्भो नाम जनपदः तस्मिन्भोजवंशभूषणम् अंशावतार इव धर्मस्य अतिसत्त्वः सत्यवादी वदान्यः विनीतः विनेता प्रजानाम्रञ्जितभृत्यः कीर्तिमान् उदग्रः बुद्धिमूर्तिभ्यामुत्थानशीलः शास्त्रप्रमाणकः शक्यभव्यकल्पारम्भी संभावयिता बुधान्प्रभावयिता सेवकान् उद्भावयिता बन्धून्न्यग्भावयिता शत्रून् असंबद्धप्रलापेष्व् अदत्तकर्णः कदाचिद् अप्यवितृष्णो गुणेषु अतिनदीष्णः कलासु नेदिष्ठो धर्मार्थसंहितासु स्वल्पे ऽपि सुकृते सुतरां प्रत्युपकर्ता प्रत्यवेक्षिता कोशवाहनयोः यत्नेन परीक्षिता सर्वाध्यक्षाणाम्षाड्गुण्योपयोगनिपुणः मनुमार्गेण प्रणेता चातुर्वर्ण्यस्य पुण्यश्लोकः पुण्यवर्मा नामासीत्
so 'śrugadgadamagadatśrūyatāṃ mahābhāga vidarbho nāma janapadaḥ tasminbhojavaṃśabhūṣaṇam aṃśāvatāra iva dharmasya atisattvaḥ satyavādī vadānyaḥ vinītaḥ vinetā prajānāmrañjitabhṛtyaḥ kīrtimān udagraḥ buddhimūrtibhyāmutthānaśīlaḥ śāstrapramāṇakaḥ śakyabhavyakalpārambhī saṃbhāvayitā budhānprabhāvayitā sevakān udbhāvayitā bandhūnnyagbhāvayitā śatrūn asaṃbaddhapralāpeṣv adattakarṇaḥ kadācid apyavitṛṣṇo guṇeṣu atinadīṣṇaḥ kalāsu nediṣṭho dharmārthasaṃhitāsu svalpe 'pi sukṛte sutarāṃ pratyupakartā pratyavekṣitā kośavāhanayoḥ yatnena parīkṣitā sarvādhyakṣāṇāmṣāḍguṇyopayoganipuṇaḥ manumārgeṇa praṇetā cāturvarṇyasya puṇyaślokaḥ puṇyavarmā nāmāsīt
- 7
स पुण्यैः कर्मभिः प्राण्य पुरुषायुषम्पुनरपुण्येन प्रजानाम् अगण्यतामरेषु
sa puṇyaiḥ karmabhiḥ prāṇya puruṣāyuṣampunarapuṇyena prajānām agaṇyatāmareṣu
- 8
तदनन्तरम् अनन्तवर्मा नाम तदायतिरवनिमध्यतिष्ठत्
tadanantaram anantavarmā nāma tadāyatiravanimadhyatiṣṭhat
- 9
स सर्वगुणैः समृद्धो ऽपि दैवाद्दण्डनीत्यां नात्यादृतो ऽभूत्
sa sarvaguṇaiḥ samṛddho 'pi daivāddaṇḍanītyāṃ nātyādṛto 'bhūt
- 10
तमेकदा रहसि वसुरक्षितो नाम मन्त्रिवृद्धः पितुरस्य बहुमतः प्रगल्भवागभाषत तात सर्वैवात्मसंपद् अभिजनात्प्रभृत्य् अन्यूनैवात्रभवति लक्ष्यते
tamekadā rahasi vasurakṣito nāma mantrivṛddhaḥ piturasya bahumataḥ pragalbhavāgabhāṣata tāta sarvaivātmasaṃpad abhijanātprabhṛty anyūnaivātrabhavati lakṣyate
- 11
बुद्धिश्च निसर्गपट्वी कलासु नृत्यगीतादिषु चित्रेषु च काव्यविस्तरेषु प्राप्तविस्तरा तवेतरेभ्यः प्रतिविशिष्यते
buddhiśca nisargapaṭvī kalāsu nṛtyagītādiṣu citreṣu ca kāvyavistareṣu prāptavistarā tavetarebhyaḥ prativiśiṣyate
- 12
तथाप्यसाव् अप्रतिपद्यात्मसंस्कारम् अर्थशास्त्रेषु अनग्निसंशोधितेन हेमजातिर्नातिभाति बुद्धिः
tathāpyasāv apratipadyātmasaṃskāram arthaśāstreṣu anagnisaṃśodhitena hemajātirnātibhāti buddhiḥ
- 13
बुद्धिहीनो हि भूभृदत्युच्छ्रितो ऽपि परैर् अध्यारुह्यमाणम् आत्मानं न चेतयते
buddhihīno hi bhūbhṛdatyucchrito 'pi parair adhyāruhyamāṇam ātmānaṃ na cetayate
- 14
न च शक्तः साध्यं साधनं वा विभज्य वर्तितुम्
na ca śaktaḥ sādhyaṃ sādhanaṃ vā vibhajya vartitum
- 15
अयथावृत्तश्च कर्मसु प्रतिहन्यमानः स्वैः परैश्च परिभूयते
ayathāvṛttaśca karmasu pratihanyamānaḥ svaiḥ paraiśca paribhūyate
- 16
न चावज्ञातस्याज्ञा प्रभवति प्रजानां योगक्षेमाराधनाय
na cāvajñātasyājñā prabhavati prajānāṃ yogakṣemārādhanāya
- 17
अतिक्रान्तशासनाश्च प्रजा यत्किंचनवादिन्यो यथाकथंचिद्वर्तिन्यः सर्वाः स्थितीः संकिरेयुः निर्मर्यादश्च लोको लोकादितो ऽमुतश्च स्वामिनमात्मानं च भ्रंशयेत
atikrāntaśāsanāśca prajā yatkiṃcanavādinyo yathākathaṃcidvartinyaḥ sarvāḥ sthitīḥ saṃkireyuḥ nirmaryādaśca loko lokādito 'mutaśca svāminamātmānaṃ ca bhraṃśayeta
- 18
आगमदीपदृष्टेन खल्वध्वना सुखेन वर्तते लोकयात्रा
āgamadīpadṛṣṭena khalvadhvanā sukhena vartate lokayātrā
- 19
दिव्यं हि चक्षुर्भूतभवद्भविष्यत्सु व्यवहितविप्रकृष्टादिषु च विषयेषु शास्त्रं नामाप्रतिहतवृत्ति
divyaṃ hi cakṣurbhūtabhavadbhaviṣyatsu vyavahitaviprakṛṣṭādiṣu ca viṣayeṣu śāstraṃ nāmāpratihatavṛtti
- 20
तेन हीनः सतोरप्यायतविशालयोर्लोचनयोर् अन्ध एव जन्तुरर्थदर्शनेष्वसामर्थ्यात् अतो विहाय बाह्यविद्यास्वभिषङ्गम् आगमय दण्डनीतिं कुलविद्याम्
tena hīnaḥ satorapyāyataviśālayorlocanayor andha eva janturarthadarśaneṣvasāmarthyāt ato vihāya bāhyavidyāsvabhiṣaṅgam āgamaya daṇḍanītiṃ kulavidyām
- 21
तदर्थानुष्ठानेन चावर्जितशक्तिसिद्धिर् अस्खलितशासनः शाधि चिरमुदधिमेखलामुर्वीम् इति
tadarthānuṣṭhānena cāvarjitaśaktisiddhir askhalitaśāsanaḥ śādhi ciramudadhimekhalāmurvīm iti
- 22
एतदाकर्ण्य स्थान एव गुरुभिरनुशिष्टम्
etadākarṇya sthāna eva gurubhiranuśiṣṭam
- 23
तथा क्रियते इत्यन्तःपुरमविशत्
tathā kriyate ityantaḥpuramaviśat
- 24
तां च वार्तां पार्थिवेन प्रमदासंनिधौ प्रसङ्गेनोदीरितामुपनिशम्य समीपोपविष्टश्चित्तानुवृत्तिकुशलः प्रसादवित्तो गीतनृत्यवाद्यादिष्वबाह्यो बाह्यनारीपरायणः पटुर् अयन्त्रितमुखो बहुभङ्गिविशारदः परमर्मान्वेषणपरः परिहासयिता परिवादरुचिः पैशुन्यपण्डितः सचिवमण्डलादप्युत्कोचहारी सकलदुर्नयोपाध्यायः कामतन्त्रकर्णधारः कुमारसेवको विहारभद्रो नाम स्मितपूर्वं व्यज्ञपयत्देव दैवानुग्रहेण यदि कश्चिद्भाजनं भवति विभूतेः तमकस्मादुच्चावचैरुपप्रलोभनैः कदर्थयन्तः स्वार्थं साधयन्ति धूर्ताः तथाहि केचित्प्रेत्य किल लभ्यैर् अभ्युदयातिशयैर् आशाम् उत्पाद्य मुण्डयित्वा शिरः बद्ध्वा दर्भरज्जुभिः अजिनेनाच्छाद्य नवनीतेनोपलिप्य अनशनं च शाययित्वा सर्वस्वं स्वीकरिष्यन्ति
tāṃ ca vārtāṃ pārthivena pramadāsaṃnidhau prasaṅgenodīritāmupaniśamya samīpopaviṣṭaścittānuvṛttikuśalaḥ prasādavitto gītanṛtyavādyādiṣvabāhyo bāhyanārīparāyaṇaḥ paṭur ayantritamukho bahubhaṅgiviśāradaḥ paramarmānveṣaṇaparaḥ parihāsayitā parivādaruciḥ paiśunyapaṇḍitaḥ sacivamaṇḍalādapyutkocahārī sakaladurnayopādhyāyaḥ kāmatantrakarṇadhāraḥ kumārasevako vihārabhadro nāma smitapūrvaṃ vyajñapayatdeva daivānugraheṇa yadi kaścidbhājanaṃ bhavati vibhūteḥ tamakasmāduccāvacairupapralobhanaiḥ kadarthayantaḥ svārthaṃ sādhayanti dhūrtāḥ tathāhi kecitpretya kila labhyair abhyudayātiśayair āśām utpādya muṇḍayitvā śiraḥ baddhvā darbharajjubhiḥ ajinenācchādya navanītenopalipya anaśanaṃ ca śāyayitvā sarvasvaṃ svīkariṣyanti
- 25
तेभ्यो ऽपि घोरतराः पाषण्डिनः पुत्रदारशरीरजीवितान्यपि मोचयन्ति
tebhyo 'pi ghoratarāḥ pāṣaṇḍinaḥ putradāraśarīrajīvitānyapi mocayanti
- 26
यदि कश्चित्पटुजातीयो नास्यै मृगतृष्णिकायै हस्तगतं त्यक्तुमिच्छेत्
yadi kaścitpaṭujātīyo nāsyai mṛgatṛṣṇikāyai hastagataṃ tyaktumicchet
- 27
तमन्ये परिवार्याहुः एकामपि काकिणीं कार्षापणलक्षमापादयेम शस्त्रादृते सर्वशत्रून्घातयेम एकशरीरिणमपि मर्त्यं चक्रवर्तिनं विदधीमहि यद्यस्मदुद्दिष्टेन मार्गेणाचर्यते इति
tamanye parivāryāhuḥ ekāmapi kākiṇīṃ kārṣāpaṇalakṣamāpādayema śastrādṛte sarvaśatrūnghātayema ekaśarīriṇamapi martyaṃ cakravartinaṃ vidadhīmahi yadyasmaduddiṣṭena mārgeṇācaryate iti
- 28
स पुनरिमान्प्रत्याह को ऽसौ मार्गः इति
sa punarimānpratyāha ko 'sau mārgaḥ iti
- 29
पुनरिमे ब्रुवते ननु चतस्रो राजविद्यास्त्रयी वार्तान्वीक्षिकी दण्डनीतिरिति
punarime bruvate nanu catasro rājavidyāstrayī vārtānvīkṣikī daṇḍanītiriti
- 30
तासु तिस्रस्त्रयीवार्तान्वीक्षिक्यो महत्यो मन्दफलाश्च तास्तावदासताम्
tāsu tisrastrayīvārtānvīkṣikyo mahatyo mandaphalāśca tāstāvadāsatām

