307 shlokas
- 1
व्यवहारान्नृपः पश्येद्विद्वद्भिर्ब्राह्मणैः सह
धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभविवर्जितः
vyavahārānnṛpaḥ paśyedvidvadbhirbrāhmaṇaiḥ saha
dharmaśāstrānusāreṇa krodhalobhavivarjitaḥ
- 2
श्रुताध्ययनसम्पन्ना धर्मज्ञाः सत्यवादिनः
राज्ञा सभासदः कार्या रिपौ मित्रे च ये समाः
śrutādhyayanasampannā dharmajñāḥ satyavādinaḥ
rājñā sabhāsadaḥ kāryā ripau mitre ca ye samāḥ
- 3
अपश्यता कार्यवशाद्व्यवहारान्नृपेण तु
सभ्यैः सह नियोक्तव्यो ब्राह्मणः सर्वधर्मवित्
apaśyatā kāryavaśādvyavahārānnṛpeṇa tu
sabhyaiḥ saha niyoktavyo brāhmaṇaḥ sarvadharmavit
- 4
रागाल्लोभाद्भयाद्वापि स्मृत्यपेतादिकारिणः
सभ्याः पृथक्पृथग्दण्ड्या विवादाद्द्विगुणं दमम्
rāgāllobhādbhayādvāpi smṛtyapetādikāriṇaḥ
sabhyāḥ pṛthakpṛthagdaṇḍyā vivādāddviguṇaṃ damam
- 5
स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेणाधर्षितः परैः
आवेदयति चेद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत्
smṛtyācāravyapetena mārgeṇādharṣitaḥ paraiḥ
āvedayati cedrājñe vyavahārapadaṃ hi tat
- 6
प्रत्यर्थिनो ऽग्रतो लेख्यं यथावेदितम् अर्थिना
समामासतदर्धाहर्नामजात्यादिचिह्नितम्
pratyarthino 'grato lekhyaṃ yathāveditam arthinā
samāmāsatadardhāharnāmajātyādicihnitam
- 7
श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसंनिधौ
ततो ऽर्थी लेखयेत्सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम्
śrutārthasyottaraṃ lekhyaṃ pūrvāvedakasaṃnidhau
tato 'rthī lekhayetsadyaḥ pratijñātārthasādhanam
- 8
तत्सिद्धौ सिद्धिम् आप्नोति विपरीतम् अतो ऽन्यथा
चतुष्पाद्व्यवहारो ऽयं विवादेषूपदर्शितः
tatsiddhau siddhim āpnoti viparītam ato 'nyathā
catuṣpādvyavahāro 'yaṃ vivādeṣūpadarśitaḥ
- 9
अभियोगम् अनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत्
अभियुक्तं च नान्येन नोक्तं विप्रकृतिं नयेत्
abhiyogam anistīrya nainaṃ pratyabhiyojayet
abhiyuktaṃ ca nānyena noktaṃ viprakṛtiṃ nayet
- 10
कुर्यात्प्रत्यभियोगं च कलहे साहसेषु च
उभयोः प्रतिभूर्ग्राह्यः समर्थः कार्यनिर्णये
kuryātpratyabhiyogaṃ ca kalahe sāhaseṣu ca
ubhayoḥ pratibhūrgrāhyaḥ samarthaḥ kāryanirṇaye
- 11
निह्नवे भावितो दद्याद्धनं राज्ञे च तत्समम्
मिथ्याभियोगी द्विगुणम् अभियोगाद्धनं वहेत्
nihnave bhāvito dadyāddhanaṃ rājñe ca tatsamam
mithyābhiyogī dviguṇam abhiyogāddhanaṃ vahet
- 12
साहसस्तेयपारुष्यगोऽभिशापात्यये स्त्रियाम्
विवादयेत्सद्य एव कालो ऽन्यत्रेच्छया स्मृतः
sāhasasteyapāruṣyago'bhiśāpātyaye striyām
vivādayetsadya eva kālo 'nyatrecchayā smṛtaḥ
- 13
देशाद्देशान्तरं याति सृक्किणी परिलेढि च
ललाटं स्विद्यते चास्य मुखं वैवर्ण्यम् एति च
deśāddeśāntaraṃ yāti sṛkkiṇī parileḍhi ca
lalāṭaṃ svidyate cāsya mukhaṃ vaivarṇyam eti ca
- 14
परिशुष्यत्स्खलद्वाक्यो विरुद्धं बहु भाषिते
वाक्चक्षुः पूजयति नो तथौष्ठौ निर्भुजत्य् अपि
pariśuṣyatskhaladvākyo viruddhaṃ bahu bhāṣite
vākcakṣuḥ pūjayati no tathauṣṭhau nirbhujaty api
- 15
स्वभावाद्विकृतिं गच्छेन्मनोवाक्कायकर्मभिः
अभियोगे ऽथ साक्ष्ये वा दुष्टः स परिकीर्तितः
svabhāvādvikṛtiṃ gacchenmanovākkāyakarmabhiḥ
abhiyoge 'tha sākṣye vā duṣṭaḥ sa parikīrtitaḥ
- 16
संदिग्धार्थं स्वतन्त्रो यः साधयेद्यश्च निष्पतेत्
न चाहूतो वदेत्किंचिद्धीनो दण्ड्यश्च स स्मृतः
saṃdigdhārthaṃ svatantro yaḥ sādhayedyaśca niṣpatet
na cāhūto vadetkiṃciddhīno daṇḍyaśca sa smṛtaḥ
- 17
साक्षिषूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः
पूर्वपक्षे ऽधरीभूते भवन्त्य् उत्तरवादिनः
sākṣiṣūbhayataḥ satsu sākṣiṇaḥ pūrvavādinaḥ
pūrvapakṣe 'dharībhūte bhavanty uttaravādinaḥ
- 18
सपणश्चेद्विवादः स्यात्तत्र हीनं तु दापयेत्
दण्डं च स्वपणं चैव धनिने धनम् एव च
sapaṇaścedvivādaḥ syāttatra hīnaṃ tu dāpayet
daṇḍaṃ ca svapaṇaṃ caiva dhanine dhanam eva ca
- 19
छलं निरस्य भूतेन व्यवहारान्नयेन्नृपः
भूतम् अप्य् अनुपन्यस्तं हीयते व्यवहारतः
chalaṃ nirasya bhūtena vyavahārānnayennṛpaḥ
bhūtam apy anupanyastaṃ hīyate vyavahārataḥ
- 20
निह्नुते लिखितं नैकम् एकदेशे विभावितः
दाप्यः सर्वं नृपेणार्थं न ग्राह्यस्त्व् अनिवेदितः
nihnute likhitaṃ naikam ekadeśe vibhāvitaḥ
dāpyaḥ sarvaṃ nṛpeṇārthaṃ na grāhyastv aniveditaḥ
- 21
स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान्व्यवहारतः
अर्थशास्त्रात्तु बलवद्धर्मशास्त्रम् इति स्थितिः
smṛtyorvirodhe nyāyastu balavānvyavahārataḥ
arthaśāstrāttu balavaddharmaśāstram iti sthitiḥ
- 22
प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति कीर्तितम्
एषाम् अन्यतमाभावे दिव्यान्यतमम् उच्यते
pramāṇaṃ likhitaṃ bhuktiḥ sākṣiṇaśceti kīrtitam
eṣām anyatamābhāve divyānyatamam ucyate
- 23
सर्वेष्व् अर्थविवादेषु बलवत्य् उत्तरा क्रिया
आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वा तु बलवत्तरा
sarveṣv arthavivādeṣu balavaty uttarā kriyā
ādhau pratigrahe krīte pūrvā tu balavattarā
- 24
पश्यतो ऽब्रुवतो भूमेर्हानिर्विंशतिवार्षिकी
परेण भुज्यमानाया धनस्य दशवार्षिकी
paśyato 'bruvato bhūmerhānirviṃśativārṣikī
pareṇa bhujyamānāyā dhanasya daśavārṣikī
- 25
आधिसीमोपनिक्षेपजडबालधनैर्विना
तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैर् अपि
ādhisīmopanikṣepajaḍabāladhanairvinā
tathopanidhirājastrīśrotriyāṇāṃ dhanair api
- 26
आध्यादीनां विहर्तारं धनिने दापयेद्धनम्
दण्डं च तत्समं राज्ञे शक्त्यपेक्षम् अथापि वा
ādhyādīnāṃ vihartāraṃ dhanine dāpayeddhanam
daṇḍaṃ ca tatsamaṃ rājñe śaktyapekṣam athāpi vā
- 27
आगमो ऽभ्यधिको भोगाद्विना पूर्वक्रमागतात्
आगमे ऽपि बलं नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र नो
āgamo 'bhyadhiko bhogādvinā pūrvakramāgatāt
āgame 'pi balaṃ naiva bhuktiḥ stokāpi yatra no
- 28
आगमस्तु कृतो येन सो ऽभियुक्तस्तम् उद्धरेत्
न तत्सुतस्तत्सुतो वा भुक्तिस्तत्र गरीयसी
āgamastu kṛto yena so 'bhiyuktastam uddharet
na tatsutastatsuto vā bhuktistatra garīyasī
- 29
यो ऽभियुक्तः परेतः स्यात्तस्य रिक्थी तम् उद्धरेत्
न तत्र कारणं भुक्तिर् आगमेन विनाकृता
yo 'bhiyuktaḥ paretaḥ syāttasya rikthī tam uddharet
na tatra kāraṇaṃ bhuktir āgamena vinākṛtā
- 30
नृपेणाधिकृताः पूगाः श्रेणयो ऽथ कुलानि च
पूर्वं पूर्वं गुरु ज्ञेयं व्यवहारविधौ नृणाम्
nṛpeṇādhikṛtāḥ pūgāḥ śreṇayo 'tha kulāni ca
pūrvaṃ pūrvaṃ guru jñeyaṃ vyavahāravidhau nṛṇām

