33 shlokas
- 1
चक्षुषी ह वा अस्य शुक्रामन्थिनौ
तद्वा एष एव शुक्रो य एष तपति
तद्यद् एष एतत्तपति तेनैष शुक्रः
चन्द्रमा एव मन्थी
cakṣuṣī ha vā asya śukrāmanthinau
tadvā eṣa eva śukro ya eṣa tapati
tadyad eṣa etattapati tenaiṣa śukraḥ
candramā eva manthī
- 2
तं सक्तुभिः श्रीणाति
तद् एनम्मन्थं करोति
तेनो एष मन्थी
एतौ ह वा आसां प्रजानां चक्षुषी
स यद्धैतौ नोदियातां न हैवेह स्वौ चन पाणी निर्जानीयुः
taṃ saktubhiḥ śrīṇāti
tad enammanthaṃ karoti
teno eṣa manthī
etau ha vā āsāṃ prajānāṃ cakṣuṣī
sa yaddhaitau nodiyātāṃ na haiveha svau cana pāṇī nirjānīyuḥ
- 3
तयोर् अत्तैवान्यतर आद्यो ऽन्यतरः
अत्तैव शुक्रः
आद्यो मन्थी
tayor attaivānyatara ādyo 'nyataraḥ
attaiva śukraḥ
ādyo manthī
- 4
तयोर् अत्तैवान्यतरम् अन्व् आद्यो ऽन्यतरम् अनु
अत्तैव शुक्रम् अनु
आद्यो मन्थिनम् अनु
तौ वा अन्यस्मै गृह्येते अन्यस्मै हूयेते
शण्डामर्काव् इत्य् असुररक्षसे
ताभ्यां गृह्येते देवताभ्यो हूयेते
तद्यत्तथा
tayor attaivānyataram anv ādyo 'nyataram anu
attaiva śukram anu
ādyo manthinam anu
tau vā anyasmai gṛhyete anyasmai hūyete
śaṇḍāmarkāv ity asurarakṣase
tābhyāṃ gṛhyete devatābhyo hūyete
tadyattathā
- 5
यत्र वै देवा असुररक्षसान्य् अपजघ्निरे तद् एताव् एव न शेकुर् अपहन्तुम्
यद्ध स्म देवाः किं च कर्म कुर्वते तद्ध स्म मोहयित्वा क्षिप्र एव पुनर् अपद्रवतः
yatra vai devā asurarakṣasāny apajaghnire tad etāv eva na śekur apahantum
yaddha sma devāḥ kiṃ ca karma kurvate taddha sma mohayitvā kṣipra eva punar apadravataḥ
- 6
ते ह देवा ऊचुर् उपजानीत यथेमाव् अपहनामहा इति
ते होचुर्ग्रहाव् एवाभ्यां गृह्णाम
ताव् अभ्यवैष्यतः
तौ स्वीकृत्यापहनिष्यामह इति
ताभ्यां ग्रहौ जगृहुः
ताव् अभ्यवैताम्
तौ स्वीकृत्यापाघ्नत
तस्माच्छण्डामर्काभ्याम् इति गृह्येते देवताभ्यो हूयेते
te ha devā ūcur upajānīta yathemāv apahanāmahā iti
te hocurgrahāv evābhyāṃ gṛhṇāma
tāv abhyavaiṣyataḥ
tau svīkṛtyāpahaniṣyāmaha iti
tābhyāṃ grahau jagṛhuḥ
tāv abhyavaitām
tau svīkṛtyāpāghnata
tasmācchaṇḍāmarkābhyām iti gṛhyete devatābhyo hūyete
- 7
अपि होवाच याज्ञवल्क्यो नो स्विद्देवताभ्य एव गृह्णीयामा३
विजितरूपम् इव हीदम् इति
तद्वै स तन्मीमांसाम् एव चक्रे
नेत्तु चकार
api hovāca yājñavalkyo no sviddevatābhya eva gṛhṇīyāmā3
vijitarūpam iva hīdam iti
tadvai sa tanmīmāṃsām eva cakre
nettu cakāra
- 8
इमाम् उ हैके शुक्रस्य पुरोरुचं कुर्वन्त्य् अयं वेनश्चोदयत्पृश्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमान इति
तद् एतस्य रूपं कुर्मो य एष तपतीति यद् आह ज्योतिर्जरायुर् इति
imām u haike śukrasya purorucaṃ kurvanty ayaṃ venaścodayatpṛśnigarbhā jyotirjarāyū rajaso vimāna iti
tad etasya rūpaṃ kurmo ya eṣa tapatīti yad āha jyotirjarāyur iti
- 9
इमां त्व् एव शुक्रस्य पुरोरुचं कुर्यात्तम्प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथेमथा ज्येष्ठतातिम्बर्हिषदं स्वर्विदम् इति
अत्ता ह्य् एतम् अनु
अत्ता हि ज्येष्ठः
तस्माद् आह ज्येष्ठतातिम्बर्हिषदं स्वर्विदम्
प्रतीचीनं वृजनं दोहसे धुनिम् आशुं जयन्तम् अनु यासु वर्धसे
उपयामगृहीतो ऽसि शण्डाय त्वा
एष ते योनिर्वीरताम्पाहीति सादयति
अत्ता ह्य् एतम् अनु
अत्ता हि वीरः
तस्माद् आहैष ते योनिर्वीरताम्पाहीति
दक्षिणार्धे सादयति
एतां ह्य् एष दिशम् अनु संचरति
imāṃ tv eva śukrasya purorucaṃ kuryāttampratnathā pūrvathā viśvathemathā jyeṣṭhatātimbarhiṣadaṃ svarvidam iti
attā hy etam anu
attā hi jyeṣṭhaḥ
tasmād āha jyeṣṭhatātimbarhiṣadaṃ svarvidam
pratīcīnaṃ vṛjanaṃ dohase dhunim āśuṃ jayantam anu yāsu vardhase
upayāmagṛhīto 'si śaṇḍāya tvā
eṣa te yonirvīratāmpāhīti sādayati
attā hy etam anu
attā hi vīraḥ
tasmād āhaiṣa te yonirvīratāmpāhīti
dakṣiṇārdhe sādayati
etāṃ hy eṣa diśam anu saṃcarati
- 10
अथ मन्थिनं गृह्णात्य् अयं वेनश्चोदयत्पृश्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमाने
इमम् अपां संगमे सूर्यस्य शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति
उपयामगृहीतो ऽसि मर्काय त्वेति
atha manthinaṃ gṛhṇāty ayaṃ venaścodayatpṛśnigarbhā jyotirjarāyū rajaso vimāne
imam apāṃ saṃgame sūryasya śiśuṃ na viprā matibhī rihanti
upayāmagṛhīto 'si markāya tveti
- 11
तं सक्तुभिः श्रीणाति
तद्यत्सक्तुभिः श्रीणाति
वरुणो ह वै सोमस्य राज्ञो ऽभीवाक्षि प्रतिपिपेष
तद् अश्वयत्
ततो ऽश्वः समभवत्
तद्यच्छ्वयथात्समभवत्तस्माद् अश्वो नाम
तस्याश्रु प्रास्कन्दत्
ततो यवः समभवत्
तस्माद् आहुर्वरुण्यो यव इति
तद्यद् एवास्यात्र चक्षुषो ऽमीयत तेनैवैनम् एतत्समर्धयति कृत्स्नं करोति
तस्मात्सक्तुभिः श्रीणाति
taṃ saktubhiḥ śrīṇāti
tadyatsaktubhiḥ śrīṇāti
varuṇo ha vai somasya rājño 'bhīvākṣi pratipipeṣa
tad aśvayat
tato 'śvaḥ samabhavat
tadyacchvayathātsamabhavattasmād aśvo nāma
tasyāśru prāskandat
tato yavaḥ samabhavat
tasmād āhurvaruṇyo yava iti
tadyad evāsyātra cakṣuṣo 'mīyata tenaivainam etatsamardhayati kṛtsnaṃ karoti
tasmātsaktubhiḥ śrīṇāti
- 12
स श्रीणाति मनो न येषु हवनेषु तिग्मं विपः शच्या वनुथो द्रवन्ता
आ यः शर्याभिस्तुविनृम्णो अस्याश्रीणीतादिशं गभस्तौ
एष ते योनिः प्रजाः पाहीति सादयति
आद्यो ह्य् एतम् अनु
आद्या हीमाः प्रजा विशः
तस्माद् आहैष ते योनिः प्रजाः पाहीति
sa śrīṇāti mano na yeṣu havaneṣu tigmaṃ vipaḥ śacyā vanutho dravantā
ā yaḥ śaryābhistuvinṛmṇo asyāśrīṇītādiśaṃ gabhastau
eṣa te yoniḥ prajāḥ pāhīti sādayati
ādyo hy etam anu
ādyā hīmāḥ prajā viśaḥ
tasmād āhaiṣa te yoniḥ prajāḥ pāhīti
- 13
द्वौ प्रोक्षितौ यूपशकलौ भवतो द्वाव् अप्रोक्षितौ
प्रोक्षितं चैवाध्वर्युर् आदत्ते ऽप्रोक्षितं च
एवम् एव प्रतिप्रस्थाता प्रोक्षितं चैवादत्ते ऽप्रोक्षितं च
शुक्रम् एवाध्वर्युर् आदत्ते मन्थिनम्प्रतिप्रस्थाता
dvau prokṣitau yūpaśakalau bhavato dvāv aprokṣitau
prokṣitaṃ caivādhvaryur ādatte 'prokṣitaṃ ca
evam eva pratiprasthātā prokṣitaṃ caivādatte 'prokṣitaṃ ca
śukram evādhvaryur ādatte manthinampratiprasthātā
- 14
सो ऽध्वर्युर् अप्रोक्षितेन यूपशकलेनापमार्ष्ट्य् अपमृष्टः शण्ड इति
एवम् एव प्रतिप्रस्थातापमृष्टो मर्क इति
तद् आददानाव् एवासुररक्षसे अपहतः
देवास्त्वा शुक्रपाः प्रणयन्त्व् इत्य् एवाध्वर्युर्निष्क्रामति देवास्त्वा मन्थिपाः प्रणयन्त्व् इति प्रतिप्रस्थाता
तद् एतौ देवताभ्य एव प्रणयतः
so 'dhvaryur aprokṣitena yūpaśakalenāpamārṣṭy apamṛṣṭaḥ śaṇḍa iti
evam eva pratiprasthātāpamṛṣṭo marka iti
tad ādadānāv evāsurarakṣase apahataḥ
devāstvā śukrapāḥ praṇayantv ity evādhvaryurniṣkrāmati devāstvā manthipāḥ praṇayantv iti pratiprasthātā
tad etau devatābhya eva praṇayataḥ
- 15
तौ जघनेनाहवनीयम् अरत्नी संधत्तः
ता उत्तरवेदौ सादयतः
दक्षिणायाम् एव श्रोणाव् अध्वर्युः सादयत्य् उत्तरायाम्प्रतिप्रस्थाताननुसृजन्ताव् एवानाधृष्टासीति
तद्रक्षोभिर् एवैतद् उत्तरवेदिम् अनाधृष्टां कुरुतः
विपर्येष्यन्तौ वा एताव् अग्निं भवतो ऽत्येष्यन्तौ
तस्मा एवैतन्निह्नुवाते
तथो हैनौ विपरियन्ताव् अग्निर्न हिनस्ति
tau jaghanenāhavanīyam aratnī saṃdhattaḥ
tā uttaravedau sādayataḥ
dakṣiṇāyām eva śroṇāv adhvaryuḥ sādayaty uttarāyāmpratiprasthātānanusṛjantāv evānādhṛṣṭāsīti
tadrakṣobhir evaitad uttaravedim anādhṛṣṭāṃ kurutaḥ
viparyeṣyantau vā etāv agniṃ bhavato 'tyeṣyantau
tasmā evaitannihnuvāte
tatho hainau vipariyantāv agnirna hinasti
- 16
सो ऽध्वर्युः पर्येति सुवीरो वीरान्प्रजनयन्परीहीति
अत्ता ह्य् एतम् अनु
अत्ता हि वीरः
तस्माद् आह सुवीरो वीरान्प्रजनयन्परीहीति
अभि रायस्पोषेण यजमानम् इति
तद्यजमानायाशिषम् आशास्ते यद् आहाभि रायस्पोषेण यजमानम् इति
so 'dhvaryuḥ paryeti suvīro vīrānprajanayanparīhīti
attā hy etam anu
attā hi vīraḥ
tasmād āha suvīro vīrānprajanayanparīhīti
abhi rāyaspoṣeṇa yajamānam iti
tadyajamānāyāśiṣam āśāste yad āhābhi rāyaspoṣeṇa yajamānam iti
- 17
अथ प्रतिप्रस्थाता पर्येति सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन्परीहीति
आद्यो ह्य् एतम् अनु
आद्या हीमाः प्रजा विशः
तस्माद् आह सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन्परीहीति
अभि रायस्पोषेण यजमानम् इति
तद्यजमानायाशिषम् आशास्ते यद् आहाभि रायस्पोषेण यजमानम् इति
atha pratiprasthātā paryeti suprajāḥ prajāḥ prajanayanparīhīti
ādyo hy etam anu
ādyā hīmāḥ prajā viśaḥ
tasmād āha suprajāḥ prajāḥ prajanayanparīhīti
abhi rāyaspoṣeṇa yajamānam iti
tadyajamānāyāśiṣam āśāste yad āhābhi rāyaspoṣeṇa yajamānam iti
- 18
ताव् अपिधाय निष्क्रामतः
तिर एवैनाव् एतत्कुरुतः
तस्माद् इमौ सूर्याचन्द्रमसौ प्राञ्चौ यन्तौ न कश्चन पश्यति
तौ पुरस्तात्परीत्यापोर्णुतः
पुरस्तात्तिष्ठन्तौ जुहुतः
आविर् एवैनाव् एतत्कुरुतः
तस्माद् इमौ सूर्याचन्द्रमसौ प्रत्यञ्चौ यन्तौ सर्व एव पश्यति
तस्मात्पराग्रेतः सिच्यमानं न कश्चन पश्यति
तद् उ पश्चात्प्रजायमानं सर्व एव पश्यति
tāv apidhāya niṣkrāmataḥ
tira evaināv etatkurutaḥ
tasmād imau sūryācandramasau prāñcau yantau na kaścana paśyati
tau purastātparītyāporṇutaḥ
purastāttiṣṭhantau juhutaḥ
āvir evaināv etatkurutaḥ
tasmād imau sūryācandramasau pratyañcau yantau sarva eva paśyati
tasmātparāgretaḥ sicyamānaṃ na kaścana paśyati
tad u paścātprajāyamānaṃ sarva eva paśyati
- 19
तौ जघनेन यूपम् अरत्नी संधत्तो यद्य् अग्निर्नोद्बाधेत
यद्य् उ अग्निर् उद्बाधेताप्य् अग्रेणैव यूपम् अरत्नी संदध्याताम्
संजग्मानो दिवा पृथिव्या शुक्रः शुक्रशोचिषेत्य् एवाध्वर्युः
संजग्मानो दिवा पृथिव्या मन्थी मन्थिशोचिषेति प्रतिप्रस्थाता
चक्षुषोर् एवैते आरमणे कुरुतः
चक्षुषी एवैतत्संधत्तः
तस्माद् इमे अभितो ऽस्थिनी चक्षुषी संहिते
tau jaghanena yūpam aratnī saṃdhatto yady agnirnodbādheta
yady u agnir udbādhetāpy agreṇaiva yūpam aratnī saṃdadhyātām
saṃjagmāno divā pṛthivyā śukraḥ śukraśociṣety evādhvaryuḥ
saṃjagmāno divā pṛthivyā manthī manthiśociṣeti pratiprasthātā
cakṣuṣor evaite āramaṇe kurutaḥ
cakṣuṣī evaitatsaṃdhattaḥ
tasmād ime abhito 'sthinī cakṣuṣī saṃhite
- 20
सो ऽध्वर्युर् अप्रोक्षितं यूपशकलं निरस्यति निरस्तः शण्ड इति
एवम् एव प्रतिप्रस्थाता निरस्तो मर्क इति
तत्पुराहुतिभ्यो ऽसुररक्षसे अपहतः
so 'dhvaryur aprokṣitaṃ yūpaśakalaṃ nirasyati nirastaḥ śaṇḍa iti
evam eva pratiprasthātā nirasto marka iti
tatpurāhutibhyo 'surarakṣase apahataḥ
- 21
अथाध्वर्युः प्रोक्षितं यूपशकलम् आहवनीये प्रास्यति शुक्रस्याधिष्ठानम् असीति
एवम् एव प्रतिप्रस्थाता मन्थिनो ऽधिष्ठानम् असीति
चक्षुषोर् एवैते समिधौ
चक्षुषी एवैतत्समिन्द्धे
तस्माद् इमे समिद्धे चक्षुषी
athādhvaryuḥ prokṣitaṃ yūpaśakalam āhavanīye prāsyati śukrasyādhiṣṭhānam asīti
evam eva pratiprasthātā manthino 'dhiṣṭhānam asīti
cakṣuṣor evaite samidhau
cakṣuṣī evaitatsaminddhe
tasmād ime samiddhe cakṣuṣī
- 22
तत्र जपत्य् अछिन्नस्य ते देव सोम सवीर्यस्य रायस्पोषस्य ददितारः स्यामेति
आशीर् एवैषैतस्य कर्मणः
आशिषम् एवैतद् आशास्ते
tatra japaty achinnasya te deva soma savīryasya rāyaspoṣasya daditāraḥ syāmeti
āśīr evaiṣaitasya karmaṇaḥ
āśiṣam evaitad āśāste
- 23
अथाश्राव्याह प्रातःप्रातः सवस्य शुक्रवतो मधुश्चुत इन्द्राय सोमान्प्रस्थितान्प्रेष्येति
वषट्कृते ऽध्वर्युर्जुहोति तद् अनु प्रतिप्रस्थाता तद् अनु चमसाध्वर्यवः
athāśrāvyāha prātaḥprātaḥ savasya śukravato madhuścuta indrāya somānprasthitānpreṣyeti
vaṣaṭkṛte 'dhvaryurjuhoti tad anu pratiprasthātā tad anu camasādhvaryavaḥ
- 24
तौ वै पुरस्तात्तिष्ठन्तौ जुहुतः
चक्षुषी वा एतौ
तत्पुरस्ताद् एवैतच्चक्षुषी धत्तः
तस्माद् इमे पुरस्ताच्चक्षुषी
tau vai purastāttiṣṭhantau juhutaḥ
cakṣuṣī vā etau
tatpurastād evaitaccakṣuṣī dhattaḥ
tasmād ime purastāccakṣuṣī
- 25
अभितो यूपं तिष्ठन्तौ जुहुतः
यथा वै नासिकैवं यूपः
तस्माद् इमे अभितो नासिकां चक्षुषी
abhito yūpaṃ tiṣṭhantau juhutaḥ
yathā vai nāsikaivaṃ yūpaḥ
tasmād ime abhito nāsikāṃ cakṣuṣī
- 26
तौ वै वषट्कृतौ सन्तौ मन्त्रेण हूयेते
एतेनो हैतौ तद् उदश्नुवाते यद् एनौ सर्वं सवनम् अनुहूयते
यद्व् एवैतौ सर्वं सवनम् अनुहूयत एतौ वै प्रजापतेः प्रत्यक्षतमाम्
चक्षुषी ह्य् एतौ
सत्यं वै चक्षुः
सत्यं हि प्रजापतिः
तस्माद् एनौ सर्वं सवनम् अनुहूयते
tau vai vaṣaṭkṛtau santau mantreṇa hūyete
eteno haitau tad udaśnuvāte yad enau sarvaṃ savanam anuhūyate
yadv evaitau sarvaṃ savanam anuhūyata etau vai prajāpateḥ pratyakṣatamām
cakṣuṣī hy etau
satyaṃ vai cakṣuḥ
satyaṃ hi prajāpatiḥ
tasmād enau sarvaṃ savanam anuhūyate
- 27
स जुहोति स प्रथमा संस्कृतिर्विश्ववारा स प्रथमो वरुणो मित्रो अग्निः स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्वांस्तस्मा इन्द्राय सुतम् आजुहोत स्वाहेति
sa juhoti sa prathamā saṃskṛtirviśvavārā sa prathamo varuṇo mitro agniḥ sa prathamo bṛhaspatiścikitvāṃstasmā indrāya sutam ājuhota svāheti
- 28
स यज्जुहोति सा प्रथमा स प्रथम इति शश्वद्ध वै रेतसः सिक्तस्य
चक्षुषी एव प्रथमे सम्भवतः
तस्माज्जुहोति सा प्रथमा स प्रथम इति
sa yajjuhoti sā prathamā sa prathama iti śaśvaddha vai retasaḥ siktasya
cakṣuṣī eva prathame sambhavataḥ
tasmājjuhoti sā prathamā sa prathama iti
- 29
अथ सम्प्रेष्यति प्रैतु होतुश्चमसः प्र ब्रह्मणः प्रोद्गातॄणां प्र यजमानस्य
प्रयन्तु सदस्यानां होत्राणां चमसाध्वर्यवः
उपावर्तध्वम्
शुक्रस्याभ्युन्नयध्वम् इति
सम्प्रैष एवैष
पर्येत्य प्रतिप्रस्थाताध्वर्योः पात्रे संस्रवम् अवनयति
अत्त्र एवैतद् आद्यम्बलिं हारयति
तम् अध्वर्युर्होतृचमसे ऽवनयति भक्षाय
वषट्कर्तुर्हि भक्षः
प्राणो वै वषट्कारः
सो ऽस्माद् एतद्वषट्कुर्वतः पराङ् इवाभूत्
प्राणो वै भक्षः
तत्प्राणम्पुनर् आत्मन्धत्ते
atha sampreṣyati praitu hotuścamasaḥ pra brahmaṇaḥ prodgātṝṇāṃ pra yajamānasya
prayantu sadasyānāṃ hotrāṇāṃ camasādhvaryavaḥ
upāvartadhvam
śukrasyābhyunnayadhvam iti
sampraiṣa evaiṣa
paryetya pratiprasthātādhvaryoḥ pātre saṃsravam avanayati
attra evaitad ādyambaliṃ hārayati
tam adhvaryurhotṛcamase 'vanayati bhakṣāya
vaṣaṭkarturhi bhakṣaḥ
prāṇo vai vaṣaṭkāraḥ
so 'smād etadvaṣaṭkurvataḥ parāṅ ivābhūt
prāṇo vai bhakṣaḥ
tatprāṇampunar ātmandhatte
- 30
अथ यद् एते प्रतीची पात्रे न हरन्ति हरन्त्य् अन्यान्ग्रहांश्चक्षुषी ह्य् एते
संस्रवम् एव होतृचमसे ऽवनयति
atha yad ete pratīcī pātre na haranti haranty anyāngrahāṃścakṣuṣī hy ete
saṃsravam eva hotṛcamase 'vanayati

