19 shlokas
- 1
वाग्घ वा अस्यैन्द्रवायवः
एतन्न्वध्यात्मम्
इन्द्रो ह यत्र वृत्राय वज्रम्प्रजहार सो ऽबलीयान्मन्यमानो नास्तृषीतीव बिभ्यन्निलयांचक्रे
तदेवापि देवा अपन्यलयन्त
vāggha vā asyaindravāyavaḥ
etannvadhyātmam
indro ha yatra vṛtrāya vajramprajahāra so 'balīyānmanyamāno nāstṛṣītīva bibhyannilayāṃcakre
tadevāpi devā apanyalayanta
- 2
ते ह देवा ऊचुर्न वै हतं वृत्रं विद्म न जीवं
हन्त न एको वेत्तु यदि हतो वा वृत्रो जीवति वेति
te ha devā ūcurna vai hataṃ vṛtraṃ vidma na jīvaṃ
hanta na eko vettu yadi hato vā vṛtro jīvati veti
- 3
ते वायुमब्रुवन्न् अयं वै वायुर्यो ऽयम्पवते
वायो त्वमिदं विद्धि यदि हतो वा वृत्रो जीवति वा त्वं वै न आशिष्टो ऽसि
यदि जीविष्यति त्वमेव क्षिप्रम्पुनरागमिष्यसीति
te vāyumabruvann ayaṃ vai vāyuryo 'yampavate
vāyo tvamidaṃ viddhi yadi hato vā vṛtro jīvati vā tvaṃ vai na āśiṣṭo 'si
yadi jīviṣyati tvameva kṣiprampunarāgamiṣyasīti
- 4
स होवाच किम्मे ततः स्यादिति
प्रथमवषट्कार एव ते सोमस्य राज्ञ इति
तथेत्येयाय वायुर् एद्धतं वृत्रम्
स होवाच हतो वृत्रः
यद्धते कुर्यात तत्कुरुतेति
sa hovāca kimme tataḥ syāditi
prathamavaṣaṭkāra eva te somasya rājña iti
tathetyeyāya vāyur eddhataṃ vṛtram
sa hovāca hato vṛtraḥ
yaddhate kuryāta tatkuruteti
- 5
ते देवा अभ्यसृज्यन्त
यथा वित्तिं वेत्स्यमाना एवम्
स यमेको ऽलभत स एकदेवत्यो ऽभवद्यं द्वौ स द्विदेवत्यो यं बहवः स बहुदेवत्यः
तद्यदेनम्पात्रैर्व्यगृह्णत तस्माद्ग्रहा नाम
te devā abhyasṛjyanta
yathā vittiṃ vetsyamānā evam
sa yameko 'labhata sa ekadevatyo 'bhavadyaṃ dvau sa dvidevatyo yaṃ bahavaḥ sa bahudevatyaḥ
tadyadenampātrairvyagṛhṇata tasmādgrahā nāma
- 6
स एषाम् आपूयत्
स एनाञ्छुक्तः पूतिरभिववौ
स नालमाहुत्या आस नालम्भक्षाय
sa eṣām āpūyat
sa enāñchuktaḥ pūtirabhivavau
sa nālamāhutyā āsa nālambhakṣāya
- 7
ते देवा वायुमब्रुवन्वायविमं नो विवाहीमं नः स्वदयेति
स होवाच किं मे ततः स्यादिति
त्वयैवैतानि पात्राण्याचक्षीरन्निति
तथेति होवाच
यूयं तु मे सच्युपवातेति
te devā vāyumabruvanvāyavimaṃ no vivāhīmaṃ naḥ svadayeti
sa hovāca kiṃ me tataḥ syāditi
tvayaivaitāni pātrāṇyācakṣīranniti
tatheti hovāca
yūyaṃ tu me sacyupavāteti
- 8
तस्य देवा यावन्मात्रमिव गन्धस्यापजघ्नुः
तम्पशुष्वदधुः
स एष पशुषु कुणपगन्धः
तस्मात्कुणपगन्धान्नापिगृह्णीत
सोमस्य हैष राज्ञो गन्धः
tasya devā yāvanmātramiva gandhasyāpajaghnuḥ
tampaśuṣvadadhuḥ
sa eṣa paśuṣu kuṇapagandhaḥ
tasmātkuṇapagandhānnāpigṛhṇīta
somasya haiṣa rājño gandhaḥ
- 9
नो एव निष्ठीवेत्
तस्माद्यद्यप्यासक्त इव मन्येताभिवातम्परीयात्
श्रीर्वै सोमः
पाप्मा यक्ष्मः
स यथा श्रेयस्यायति पापीयान्प्रत्यवरोहेदेवं हास्माद्यक्ष्मः प्रत्यवरोहति
no eva niṣṭhīvet
tasmādyadyapyāsakta iva manyetābhivātamparīyāt
śrīrvai somaḥ
pāpmā yakṣmaḥ
sa yathā śreyasyāyati pāpīyānpratyavarohedevaṃ hāsmādyakṣmaḥ pratyavarohati
- 10
अथेतरं वायुर्व्यवात्
तदस्वदयत्
ततो ऽलमाहुत्या आसालम्भक्षाय
तस्मादेतानि नानादेवत्यानि सन्ति
वायव्यानीत्याचक्षते
सो ऽस्यैष प्रथमवषट्कारश्च सोमस्य राज्ञः
एतान्य् उ एनेन पात्राण्याचक्षते
athetaraṃ vāyurvyavāt
tadasvadayat
tato 'lamāhutyā āsālambhakṣāya
tasmādetāni nānādevatyāni santi
vāyavyānītyācakṣate
so 'syaiṣa prathamavaṣaṭkāraśca somasya rājñaḥ
etāny u enena pātrāṇyācakṣate
- 11
इन्द्रो ह वा ईक्षांचक्रे वायुर्वै नो ऽस्य यज्ञस्य भूयिष्ठभाग्यस्य
प्रथमवषट्कारश्च सोमस्य राज्ञः
एतान्य् उ एनेन पात्राण्याचक्षते
हन्तास्मिन्नपित्वम् इच्छा इति
indro ha vā īkṣāṃcakre vāyurvai no 'sya yajñasya bhūyiṣṭhabhāgyasya
prathamavaṣaṭkāraśca somasya rājñaḥ
etāny u enena pātrāṇyācakṣate
hantāsminnapitvam icchā iti
- 12
स होवाच वायवा मास्मिन्ग्रहे भजेति
किं ततः स्यादिति
निरुक्तमेव वाग्वदेदिति
निरुक्तं चेद्वाग्वदेद् आ त्वा भजामीति
तत एष ऐन्द्रवायवो ग्रहो ऽभवत्
वायव्यो हैव ततः पुरा
sa hovāca vāyavā māsmingrahe bhajeti
kiṃ tataḥ syāditi
niruktameva vāgvadediti
niruktaṃ cedvāgvaded ā tvā bhajāmīti
tata eṣa aindravāyavo graho 'bhavat
vāyavyo haiva tataḥ purā
- 13
स इन्द्रो ऽब्रवीद् अर्धम्मे ऽस्य ग्रहस्येति
तुरीयमेव त इति वायुः
अर्धमेव म इतीन्द्रः
तुरीयमेव त इति वायुः
sa indro 'bravīd ardhamme 'sya grahasyeti
turīyameva ta iti vāyuḥ
ardhameva ma itīndraḥ
turīyameva ta iti vāyuḥ
- 14
तौ प्रजापतिम्प्रतिप्रश्नमेयतुः
स प्रजापतिर्ग्रहं द्वेधा चकार
स होवाचेदं वायोरिति
अथ पुनरर्धं द्वेधा चकार
स होवाचेदं वायोरिति
इदं तवेतीन्द्रं तुरीयमेव भाजयांचकार
यद्वै चतुर्थं तत्तुरीयम्
तत एष ऐन्द्रतुरीयो ग्रहो ऽभवत्
tau prajāpatimpratipraśnameyatuḥ
sa prajāpatirgrahaṃ dvedhā cakāra
sa hovācedaṃ vāyoriti
atha punarardhaṃ dvedhā cakāra
sa hovācedaṃ vāyoriti
idaṃ tavetīndraṃ turīyameva bhājayāṃcakāra
yadvai caturthaṃ tatturīyam
tata eṣa aindraturīyo graho 'bhavat
- 15
तस्य वा एतस्य ग्रहस्य द्वे पुरोरुचौ
वायव्यैव एव पूर्वैन्द्रवायव्युत्तरा
द्वे अनुवाक्ये
वायव्यैव पूर्वैन्द्रवायव्युत्तरा
द्वौ प्रैषौ
वायव्य एव पूर्व ऐन्द्रवायव उत्तरः
द्वे याज्ये
वायव्यैव पूर्वैन्द्रवायव्युत्तरा
एवम् एनं तुरीयं तुरीयमेव भाजयांचकार
tasya vā etasya grahasya dve purorucau
vāyavyaiva eva pūrvaindravāyavyuttarā
dve anuvākye
vāyavyaiva pūrvaindravāyavyuttarā
dvau praiṣau
vāyavya eva pūrva aindravāyava uttaraḥ
dve yājye
vāyavyaiva pūrvaindravāyavyuttarā
evam enaṃ turīyaṃ turīyameva bhājayāṃcakāra
- 16
स होवाच तुरीयं तुरीयं चेन्माम् अबीभजुस्तुरीयमेव तर्हि वाङ्निरुक्तं वदिष्यतीति
तदेतत्तुरीयं वाचो निरुक्तं यन्मनुष्या वदन्ति
अथैतत्तुरीयं वाचो ऽनिरुक्तं यत्पशवो वदन्ति
अथैतत्तुरीयं वाचो ऽनिरुक्तं यद्वयांसि वदन्ति
अथैतत्तुरीयं वाचो ऽनिरुक्तं यदिदं क्षुद्रं सरीसृपं वदति
sa hovāca turīyaṃ turīyaṃ cenmām abībhajusturīyameva tarhi vāṅniruktaṃ vadiṣyatīti
tadetatturīyaṃ vāco niruktaṃ yanmanuṣyā vadanti
athaitatturīyaṃ vāco 'niruktaṃ yatpaśavo vadanti
athaitatturīyaṃ vāco 'niruktaṃ yadvayāṃsi vadanti
athaitatturīyaṃ vāco 'niruktaṃ yadidaṃ kṣudraṃ sarīsṛpaṃ vadati
- 17
तस्माद् एतद् ऋषिणाभ्यनूक्तं चत्वारि वाक्परिमिता पदानि
तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः
गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति
तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्तीति
tasmād etad ṛṣiṇābhyanūktaṃ catvāri vākparimitā padāni
tāni vidurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ
guhā trīṇi nihitā neṅgayanti
turīyaṃ vāco manuṣyā vadantīti
- 18
अथातो गृह्णात्य् एवा वायो भूष शुचिपा उप नः सहस्रं ते नियुतो विश्ववार उपो ते अन्धो मद्यमयामि यस्य देव दधिषे पूर्वपेयं वायवे त्वेति
athāto gṛhṇāty evā vāyo bhūṣa śucipā upa naḥ sahasraṃ te niyuto viśvavāra upo te andho madyamayāmi yasya deva dadhiṣe pūrvapeyaṃ vāyave tveti
- 19
अथापगृह्य पुनरानयति इन्द्रवायू इमे सुता उप प्रयोभिरागतम्
इन्दवो वामुशन्ति हि
उपयामगृहीतो ऽसि वायव इन्द्रवायुभ्यां त्वा
एष ते योनिः सजोषोभ्यां त्वेति सादयति
स यदाह सजोषोभ्यां त्वेति
यो वै वायुः स इन्द्रः
य इन्द्रः स वायुः
तस्मादाहैष ते योनिः सजोषोभ्यां त्वेति
athāpagṛhya punarānayati indravāyū ime sutā upa prayobhirāgatam
indavo vāmuśanti hi
upayāmagṛhīto 'si vāyava indravāyubhyāṃ tvā
eṣa te yoniḥ sajoṣobhyāṃ tveti sādayati
sa yadāha sajoṣobhyāṃ tveti
yo vai vāyuḥ sa indraḥ
ya indraḥ sa vāyuḥ
tasmādāhaiṣa te yoniḥ sajoṣobhyāṃ tveti

