27 shlokas
- 1
प्राणो ह वा अस्योपांशुर्व्यान उपांशुसवन उदान एवान्तर्यामः
prāṇo ha vā asyopāṃśurvyāna upāṃśusavana udāna evāntaryāmaḥ
- 2
अथ यस्माद् अन्तर्यामो नाम
यो वै प्राणः स उदानः स व्यानः
तम् एवास्मिन्न् एतत्पराञ्चम्प्राणं दधाति यद् उपांशुं गृह्णाति
तम् एवास्मिन्न् एतत्प्रत्यञ्चम् उदानं दधाति यद् अन्तर्यामं गृह्णाति
सो ऽस्यायम् उदानो ऽन्तर् आत्मनि
अतस्तद्यद् अस्यैषो ऽन्तर् आत्मन्य् अतो यद्वैनेनेमाः प्रजा यतास्तस्माद् अन्तर्यामो नाम
atha yasmād antaryāmo nāma
yo vai prāṇaḥ sa udānaḥ sa vyānaḥ
tam evāsminn etatparāñcamprāṇaṃ dadhāti yad upāṃśuṃ gṛhṇāti
tam evāsminn etatpratyañcam udānaṃ dadhāti yad antaryāmaṃ gṛhṇāti
so 'syāyam udāno 'ntar ātmani
atastadyad asyaiṣo 'ntar ātmany ato yadvainenemāḥ prajā yatāstasmād antaryāmo nāma
- 3
तम् अन्तःपवित्राद्गृह्णाति
प्रत्यञ्चम् एवास्मिन्न् एतद् उदानं दधाति
सो ऽस्यायम् उदानो ऽन्तरात्मन्हितः
एतेनो हास्याप्य् उपांशुर् अन्तःपवित्राद्गृहीतो भवति
समानं ह्य् एतद्यद् उपांश्वन्तर्यामौ
प्राणोदानौ हि
एतेनो हैवास्यैषो ऽपीतरेषु ग्रहेष्व् अनाक्षिद्भवति
tam antaḥpavitrādgṛhṇāti
pratyañcam evāsminn etad udānaṃ dadhāti
so 'syāyam udāno 'ntarātmanhitaḥ
eteno hāsyāpy upāṃśur antaḥpavitrādgṛhīto bhavati
samānaṃ hy etadyad upāṃśvantaryāmau
prāṇodānau hi
eteno haivāsyaiṣo 'pītareṣu graheṣv anākṣidbhavati
- 4
अथ यस्मात्सोमम्पवित्रेण पावयति
यत्र वै सोमः स्वम्पुरोहितम्बृहस्पतिं जिज्यौ तस्मै पुनर्ददौ
तेन संशशाम
तस्मिन्पुनर्ददुष्य् आसैवातिशिष्टम् एनो यदीन्नूनम्ब्रह्मज्यानायाभिदध्यौ
atha yasmātsomampavitreṇa pāvayati
yatra vai somaḥ svampurohitambṛhaspatiṃ jijyau tasmai punardadau
tena saṃśaśāma
tasminpunardaduṣy āsaivātiśiṣṭam eno yadīnnūnambrahmajyānāyābhidadhyau
- 5
तं देवाः पवित्रेणापावयन्
स मेध्यः पूतो देवानां हविर् अभवत्
तथो एवैनम् एष एतत्पवित्रेण पावयति
स मेध्यः पूतो देवानां हविर्भवति
taṃ devāḥ pavitreṇāpāvayan
sa medhyaḥ pūto devānāṃ havir abhavat
tatho evainam eṣa etatpavitreṇa pāvayati
sa medhyaḥ pūto devānāṃ havirbhavati
- 6
तद्यद् उपयामेन ग्रहा गृह्यन्ते
इयं वा अदितिः
तस्या अदः प्रायणीयं हविः
असाव् आदित्यश्चरुः
तद्वै तत्पुरेव सुत्यायै
सा हेयं देवेषु सुत्यायाम् अपित्वम् ईषे ऽस्त्व् एव मे ऽपि प्रसुते भाग इति
tadyad upayāmena grahā gṛhyante
iyaṃ vā aditiḥ
tasyā adaḥ prāyaṇīyaṃ haviḥ
asāv ādityaścaruḥ
tadvai tatpureva sutyāyai
sā heyaṃ deveṣu sutyāyām apitvam īṣe 'stv eva me 'pi prasute bhāga iti
- 7
ते ह देवा ऊचुर्व्यादिष्टो ऽयं देवताभ्यो यज्ञः
त्वयैव ग्रहा गृह्यन्ताम्
देवताभ्यो हूयन्ताम् इति
तथेति
सो ऽस्या एष प्रसुते भागः
te ha devā ūcurvyādiṣṭo 'yaṃ devatābhyo yajñaḥ
tvayaiva grahā gṛhyantām
devatābhyo hūyantām iti
tatheti
so 'syā eṣa prasute bhāgaḥ
- 8
तद्यद् उपयामेन ग्रहा गृह्यन्ते
इयं वा उपयामः
इयं वा इदम् अन्नाद्यम् उपयच्छति पशुभ्यो मनुष्येभ्यो वनस्पतिभ्यः
इतो वा ऊर्ध्वा देवाः
दिवि हि देवाः
tadyad upayāmena grahā gṛhyante
iyaṃ vā upayāmaḥ
iyaṃ vā idam annādyam upayacchati paśubhyo manuṣyebhyo vanaspatibhyaḥ
ito vā ūrdhvā devāḥ
divi hi devāḥ
- 9
तद्यद् उपयामेन ग्रहा गृह्यन्ते ऽनयैव तद्गृह्यन्ते
अथ यद्योनौ सादयतीयं वा अस्य सर्वस्य योनिः
अस्यै वा इमाः प्रजाः प्रजाताः
tadyad upayāmena grahā gṛhyante 'nayaiva tadgṛhyante
atha yadyonau sādayatīyaṃ vā asya sarvasya yoniḥ
asyai vā imāḥ prajāḥ prajātāḥ
- 10
तं वा एतं रेतो भूतं सोमम् ऋत्विजो बिभ्रति
यद्वा अयोनौ रेतः सिच्यते प्र वै तन्मीयते
अथ यद्योनौ सादयत्य् अस्याम् एव तत्सादयति
taṃ vā etaṃ reto bhūtaṃ somam ṛtvijo bibhrati
yadvā ayonau retaḥ sicyate pra vai tanmīyate
atha yadyonau sādayaty asyām eva tatsādayati
- 11
प्राणोदानौ ह वा अस्यैतौ ग्रहौ
तयोर् उदिते ऽन्यतरं जुहोत्य् अनुदिते ऽन्यतरं प्राणोदानयोर्व्याकृत्यै
प्राणोदानाव् एवैतद्व्याकरोति
तस्माद् एतौ समानाव् एव सन्तौ नानेवाचक्षते प्राण इति चोदान इति च
prāṇodānau ha vā asyaitau grahau
tayor udite 'nyataraṃ juhoty anudite 'nyataraṃ prāṇodānayorvyākṛtyai
prāṇodānāv evaitadvyākaroti
tasmād etau samānāv eva santau nānevācakṣate prāṇa iti codāna iti ca
- 12
अहोरात्रे ह वा अस्यैतौ ग्रहौ
तयोर् उदिते ऽन्यतरं जुहोत्य् अनुदिते ऽन्यतरम् अहोरात्रयोर्व्याकृत्यै
अहोरात्रे एवैतद्व्याकरोति
ahorātre ha vā asyaitau grahau
tayor udite 'nyataraṃ juhoty anudite 'nyataram ahorātrayorvyākṛtyai
ahorātre evaitadvyākaroti
- 13
अहः सन्तम् उपांशुं तं रात्रौ जुहोति
अहर् एवैतद्रात्रौ दधाति
तस्माद् अपि सुतमिश्रायाम् उपैव किंचित्ख्यायते
ahaḥ santam upāṃśuṃ taṃ rātrau juhoti
ahar evaitadrātrau dadhāti
tasmād api sutamiśrāyām upaiva kiṃcitkhyāyate
- 14
रात्रिं सन्तम् अन्तर्यामं तम् उदिते जुहोति
रात्रिम् एवैतद् अहन्दधाति
तेनो हासाव् आदित्य उद्यन्न् एवेमाः प्रजा न प्रदहति
तेनेमाः प्रजास्त्राताः
rātriṃ santam antaryāmaṃ tam udite juhoti
rātrim evaitad ahandadhāti
teno hāsāv āditya udyann evemāḥ prajā na pradahati
tenemāḥ prajāstrātāḥ
- 15
अथातो गृह्णात्य् एवोपयामगृहीतो ऽसीति
उक्त उपयामस्य बन्धुः
अन्तर्यच्छ मघवन्पाहि सोमम् इति
इन्द्रो वै मघवान्
इन्द्रो यज्ञस्य नेता
तस्माद् आह मघवन्न् इति
पाहि सोमम् इति गोपाय सोमम् इत्य् एवैतद् आह
उरुष्य राय एषो यजस्वेति
पशवो वै रायः
गोपाय पशून् इत्य् एवैतद् आह
इषो यजस्वेति
प्रजा वा इषः
ता एवैतद्यायजूकाः करोति
ता इमाः प्रजा यजमाना अर्चन्त्यः श्राम्यन्त्यश्चरन्ति
athāto gṛhṇāty evopayāmagṛhīto 'sīti
ukta upayāmasya bandhuḥ
antaryaccha maghavanpāhi somam iti
indro vai maghavān
indro yajñasya netā
tasmād āha maghavann iti
pāhi somam iti gopāya somam ity evaitad āha
uruṣya rāya eṣo yajasveti
paśavo vai rāyaḥ
gopāya paśūn ity evaitad āha
iṣo yajasveti
prajā vā iṣaḥ
tā evaitadyāyajūkāḥ karoti
tā imāḥ prajā yajamānā arcantyaḥ śrāmyantyaścaranti
- 16
अन्तस्ते द्यावापृथिवी दधाम्य् अन्तर्दधाम्य् उर्व् अन्तरिक्षं सजूर्देवेभिर् अवरैः परैश्चेति तद् एनं वैश्वदेवं करोति
तद्यद् एनेनेमाः प्रजाः प्राणत्यश्चोदनत्यश्चान्तरिक्षम् अनुचरन्ति तेन वैश्वदेवः
अन्तर्यामे मघवन्मादयस्वेति
इन्द्रो वै मघवान्
इन्द्रो यज्ञस्य नेता
तस्माद् आह मघवन्न् इति
अथ यद् अन्तर् अन्तर् इति गृह्णात्य् अन्तस्त्व् आत्मन्दध इत्य् एवैतद् आह
antaste dyāvāpṛthivī dadhāmy antardadhāmy urv antarikṣaṃ sajūrdevebhir avaraiḥ paraiśceti tad enaṃ vaiśvadevaṃ karoti
tadyad enenemāḥ prajāḥ prāṇatyaścodanatyaścāntarikṣam anucaranti tena vaiśvadevaḥ
antaryāme maghavanmādayasveti
indro vai maghavān
indro yajñasya netā
tasmād āha maghavann iti
atha yad antar antar iti gṛhṇāty antastv ātmandadha ity evaitad āha
- 17
तं गृहीत्वा परिमार्ष्टि नेद्व्यवश्चोतद् इति
तं न सादयति
उदानो ह्य् अस्यैष
तस्माद् अयम् असन्न उदानः संचरति
यदीत्त्व् अभिचरेद् अथैनं सादयेद् अमुष्य त्वोदानं सादयामीति
taṃ gṛhītvā parimārṣṭi nedvyavaścotad iti
taṃ na sādayati
udāno hy asyaiṣa
tasmād ayam asanna udānaḥ saṃcarati
yadīttv abhicared athainaṃ sādayed amuṣya tvodānaṃ sādayāmīti
- 18
स यद्य् उपांशुं सादयेद् अथैनं सादयेत्
यद्य् उपांशुं न सादयेन्नैनं सादयेत्
यद्य् उपांशुम् अपिदध्याद् अप्य् एनं दध्यात्
यद्य् उपांशुं नापिदध्यान्नैनम् अपिदध्यात्
यथोपांशोः कर्म तथैतस्य
समानं ह्य् एतद्यद् उपांश्वन्तर्यामौ
प्राणोदानौ हि
sa yady upāṃśuṃ sādayed athainaṃ sādayet
yady upāṃśuṃ na sādayennainaṃ sādayet
yady upāṃśum apidadhyād apy enaṃ dadhyāt
yady upāṃśuṃ nāpidadhyānnainam apidadhyāt
yathopāṃśoḥ karma tathaitasya
samānaṃ hy etadyad upāṃśvantaryāmau
prāṇodānau hi
- 19
ता उ ह चरका नानैव मन्त्राभ्यां जुह्वति प्राणोदानौ वा अस्यैतौ नानावीर्यौ प्राणोदानौ कुर्म इति वदन्तः
तद् उ तथा न कुर्यात्
मोहयन्ति ह ते यजमानस्य प्राणोदानौ
अपीद्वा एनं तूष्णीं जुहुयात्
tā u ha carakā nānaiva mantrābhyāṃ juhvati prāṇodānau vā asyaitau nānāvīryau prāṇodānau kurma iti vadantaḥ
tad u tathā na kuryāt
mohayanti ha te yajamānasya prāṇodānau
apīdvā enaṃ tūṣṇīṃ juhuyāt
- 20
स यद्वा उपांशुं मन्त्रेण जुहोति तद् एवास्यैषो ऽपि मन्त्रेण हुतो भवति
किम् उ तत्तूष्णीं जुहुयात्
समानं ह्य् एतद्यद् उपांश्वन्तर्यामौ
प्राणोदानौ हि
sa yadvā upāṃśuṃ mantreṇa juhoti tad evāsyaiṣo 'pi mantreṇa huto bhavati
kim u tattūṣṇīṃ juhuyāt
samānaṃ hy etadyad upāṃśvantaryāmau
prāṇodānau hi
- 21
स येनैवोपांशुम्मन्त्रेण जुहोति तेनैवैतम्मन्त्रेण जुहोति स्वांकृतो ऽसि विश्वेभ्य इन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्यो मनस्त्वाष्टु स्वाहा सुभव सूर्यायेति
उक्तो यजुषो बन्धुः
sa yenaivopāṃśummantreṇa juhoti tenaivaitammantreṇa juhoti svāṃkṛto 'si viśvebhya indriyebhyo divyebhyaḥ pārthivebhyo manastvāṣṭu svāhā subhava sūryāyeti
ukto yajuṣo bandhuḥ
- 22
अथ हुत्वावाञ्चं ग्रहम् अवमार्ष्टि
इदं वा उपांशुं हुत्वोर्ध्वम् उन्मार्ष्टि
अथात्रावाञ्चम् अवमार्ष्टि
प्रत्यञ्चम् एवास्मिन्न् एतद् उदानं दधाति
atha hutvāvāñcaṃ graham avamārṣṭi
idaṃ vā upāṃśuṃ hutvordhvam unmārṣṭi
athātrāvāñcam avamārṣṭi
pratyañcam evāsminn etad udānaṃ dadhāti
- 23
अथ नीचा पाणिना मध्यमे परिधौ प्रत्यग् उपमार्ष्टि
इदं वा उपांशुं हुत्वोत्तानेन पाणिना मध्यमे परिधौ प्राग् उपमार्ष्टि
अथात्र नीचा पाणिना मध्यमे परिधौ प्रत्यग् उपमार्ष्टि
प्रत्यञ्चम् एवास्मिन्न् एतद् उदानं दधाति देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्य इति
सो ऽसाव् एव बन्धुः
atha nīcā pāṇinā madhyame paridhau pratyag upamārṣṭi
idaṃ vā upāṃśuṃ hutvottānena pāṇinā madhyame paridhau prāg upamārṣṭi
athātra nīcā pāṇinā madhyame paridhau pratyag upamārṣṭi
pratyañcam evāsminn etad udānaṃ dadhāti devebhyastvā marīcipebhya iti
so 'sāv eva bandhuḥ
- 24
तम्प्रत्याक्रम्य सादयत्य् उदानाय त्वेति
उदानो ह्य् अस्यैष
तानि वै संस्पृष्टानि सादयति
प्राणोदानाव् एवैतत्संस्पर्शयति
प्राणोदानान्त्संदधाति
tampratyākramya sādayaty udānāya tveti
udāno hy asyaiṣa
tāni vai saṃspṛṣṭāni sādayati
prāṇodānāv evaitatsaṃsparśayati
prāṇodānāntsaṃdadhāti
- 25
तानि वा अनिङ्ग्यमानानि शेर आ तृतीयसवनात्
तस्माद् इमे मनुष्याः स्वपन्ति
तानि पुनस्तृतीयसवने प्रयुज्यन्ते
तस्माद् इमे मनुष्याः सुप्त्वा प्रबुध्यन्ते
ते ऽनिशिताश्चराचराः
यज्ञस्यैवैतद्विधाम् अनु
वय इव ह वै यज्ञो विधीयते
तस्योपांश्वन्तर्यामाव् एव पक्षाव् आत्मोपांशुसवनः
tāni vā aniṅgyamānāni śera ā tṛtīyasavanāt
tasmād ime manuṣyāḥ svapanti
tāni punastṛtīyasavane prayujyante
tasmād ime manuṣyāḥ suptvā prabudhyante
te 'niśitāścarācarāḥ
yajñasyaivaitadvidhām anu
vaya iva ha vai yajño vidhīyate
tasyopāṃśvantaryāmāv eva pakṣāv ātmopāṃśusavanaḥ
- 26
तानि वा अनिङ्ग्यमानानि शेर आ तृतीयसवनात्
तायते यज्ञः
एति वै तद्यत्तायते
तस्माद् इमानि वयांसि विगृह्य पक्षाव् अनायुवानानि पतन्ति
तानि पुनस्तृतीयसवने प्रयुज्यन्ते
तस्माद् इमानि वयांसि समासम्पक्षाव् आयुवानानि पतन्ति
यज्ञस्यैवैतद्विधाम् अनु
tāni vā aniṅgyamānāni śera ā tṛtīyasavanāt
tāyate yajñaḥ
eti vai tadyattāyate
tasmād imāni vayāṃsi vigṛhya pakṣāv anāyuvānāni patanti
tāni punastṛtīyasavane prayujyante
tasmād imāni vayāṃsi samāsampakṣāv āyuvānāni patanti
yajñasyaivaitadvidhām anu
- 27
इयं ह वा उपांशुः
प्राणो ह्य् उपांशुः
इमां ह्य् एव प्राणन्न् अभिप्राणिति
असाव् एवान्तर्यामः
उदानो ह्य् अन्तर्यामः
अमुं ह्य् एव लोकम् उदनन्न् अभ्युदनिति
अन्तरिक्षम् एवोपांशुसवनः
व्यानो ह्य् उपांशुसवनः
अन्तरिक्षं ह्य् एव व्यनन्न् अभिव्यनिति
iyaṃ ha vā upāṃśuḥ
prāṇo hy upāṃśuḥ
imāṃ hy eva prāṇann abhiprāṇiti
asāv evāntaryāmaḥ
udāno hy antaryāmaḥ
amuṃ hy eva lokam udanann abhyudaniti
antarikṣam evopāṃśusavanaḥ
vyāno hy upāṃśusavanaḥ
antarikṣaṃ hy eva vyanann abhivyaniti

