24 shlokas
- 1
द्वयं वा अभ्युपरवाः खायन्ते
शिरो वै यज्ञस्य हविर्धानम्
तद्य इमे शीर्षंश्चत्वारः कूपा इमाव् अह द्वाव् इमौ द्वौ तान् एवैतत्करोति
तस्माद् उपरवान्खनति
dvayaṃ vā abhyuparavāḥ khāyante
śiro vai yajñasya havirdhānam
tadya ime śīrṣaṃścatvāraḥ kūpā imāv aha dvāv imau dvau tān evaitatkaroti
tasmād uparavānkhanati
- 2
देवाश्च वा असुराश्चोभये प्राजापत्याः पस्पृधिरे
ततो ऽसुरा एषु लोकेषु कृत्यां वलगान्निचख्नुर् उतैवं चिद्देवान् अभिभवेमेति
devāśca vā asurāścobhaye prājāpatyāḥ paspṛdhire
tato 'surā eṣu lokeṣu kṛtyāṃ valagānnicakhnur utaivaṃ ciddevān abhibhavemeti
- 3
तद्वै देवा अस्पृण्वत
त एतैः कृत्या वलगान् उदखनन्
यदा वै कृत्याम् उत्खनन्त्य् अथ सालसा मोघा भवति
तथो एवैष एतद्यद्य् अस्मा अत्र कश्चिद्द्विषन्भ्रातृव्यः कृत्यां वलगान्निखनति तान् एवैतद् उत्किरति
तस्माद् उपरवान्खनति
स दक्षिणस्य हविर्धानस्याधो ऽधः प्रौगं खनति
tadvai devā aspṛṇvata
ta etaiḥ kṛtyā valagān udakhanan
yadā vai kṛtyām utkhananty atha sālasā moghā bhavati
tatho evaiṣa etadyady asmā atra kaściddviṣanbhrātṛvyaḥ kṛtyāṃ valagānnikhanati tān evaitad utkirati
tasmād uparavānkhanati
sa dakṣiṇasya havirdhānasyādho 'dhaḥ praugaṃ khanati
- 4
सो ऽभ्रिम् आदत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्याम्पूष्णो हस्ताभ्याम् आददे नार्य् असीति
समान एतस्य यजुषो बन्धुः
योषो वा एषा यद् अभ्रिः
तस्माद् आह नार्य् असीति
so 'bhrim ādatte devasya tvā savituḥ prasave 'śvinorbāhubhyāmpūṣṇo hastābhyām ādade nāry asīti
samāna etasya yajuṣo bandhuḥ
yoṣo vā eṣā yad abhriḥ
tasmād āha nāry asīti
- 5
तान्प्रादेशमात्रं विना परिलिखतीदम् अहं रक्षसां ग्रीवा अपिकृन्तामीति
वज्रो वा अभ्रिः
वज्रेणैवैतन्नाष्ट्राणां रक्षसां ग्रीवा अपिकृन्तति
tānprādeśamātraṃ vinā parilikhatīdam ahaṃ rakṣasāṃ grīvā apikṛntāmīti
vajro vā abhriḥ
vajreṇaivaitannāṣṭrāṇāṃ rakṣasāṃ grīvā apikṛntati
- 6
तद्याव् एतौ पूर्वौ तयोर्दक्षिणम् एवाग्रे परिलिखेद् अथापरयोर् उत्तरम् अथापरयोर्दक्षिणम् अथ पूर्वयोर् उत्तरम्
tadyāv etau pūrvau tayordakṣiṇam evāgre parilikhed athāparayor uttaram athāparayordakṣiṇam atha pūrvayor uttaram
- 7
अथो इतरथाहुर् अपरयोर् एवाग्र उत्तरम्परिलिखेद् अथ पूर्वयोर्दक्षिणम् अथापरयोर्दक्षिणम् अथ पूर्वयोर् उत्तरम् इति
अथो अपि समीच एव परिलिखेत्
एतं त्व् एवोत्तमम्परिलिखेद्य एष पूर्वयोर् उत्तरो भवति
atho itarathāhur aparayor evāgra uttaramparilikhed atha pūrvayordakṣiṇam athāparayordakṣiṇam atha pūrvayor uttaram iti
atho api samīca eva parilikhet
etaṃ tv evottamamparilikhedya eṣa pūrvayor uttaro bhavati
- 8
तान्यथापरिलिखितम् एव यथापूर्वं खनति बृहन्न् असि बृहद्रवा इति
उपस्तौत्य् एवैनान् एतन्महयत्य् एव यद् आह बृहन्न् असि बृहद्रवा इति
बृहतीम् इन्द्राय वाचं वदेति
इन्द्रो वै यज्ञस्य देवता
वैष्णवं हविर्धानम्
तत्सेन्द्रं करोति
तस्माद् आह बृहतीम् इन्द्राय वाचं वदेति
tānyathāparilikhitam eva yathāpūrvaṃ khanati bṛhann asi bṛhadravā iti
upastauty evainān etanmahayaty eva yad āha bṛhann asi bṛhadravā iti
bṛhatīm indrāya vācaṃ vadeti
indro vai yajñasya devatā
vaiṣṇavaṃ havirdhānam
tatsendraṃ karoti
tasmād āha bṛhatīm indrāya vācaṃ vadeti
- 9
रक्षोहणं वलगहनम् इति
रक्षसां ह्य् एते वलगानाम्वधाय खायन्ते
वैष्णवीम् इति
वैष्णवी हि हविर्धाने वाक्
rakṣohaṇaṃ valagahanam iti
rakṣasāṃ hy ete valagānāmvadhāya khāyante
vaiṣṇavīm iti
vaiṣṇavī hi havirdhāne vāk
- 10
तान्यथाखातम् एवोत्किरतीदम् अहं तं वलगम् उत्किरामि यम्मे निष्ट्यो यम् अमात्यो निचखानेति
निष्ट्यो वा वा अमात्यो वा कृत्यां वलगान्निखनति
तान् एवैतद् उत्किरति
tānyathākhātam evotkiratīdam ahaṃ taṃ valagam utkirāmi yamme niṣṭyo yam amātyo nicakhāneti
niṣṭyo vā vā amātyo vā kṛtyāṃ valagānnikhanati
tān evaitad utkirati
- 11
इदम् अहं तं वलगम् उत्किरामि यम्मे समानो यम् असमानो निचखानेति
समानो वा वा असमानो वा कृत्यां वलगान्निखनति
तान् एवैतद् उत्किरति
idam ahaṃ taṃ valagam utkirāmi yamme samāno yam asamāno nicakhāneti
samāno vā vā asamāno vā kṛtyāṃ valagānnikhanati
tān evaitad utkirati
- 12
इदम् अहं तं वलगम् उत्किरामि यम्मे सबन्धुर्यम् असबन्धुर्निचखानेति
सबन्धुर्वा वा असबन्धुर्वा कृत्यां वलगान्निखनति
तान् एवैतद् उत्किरति
idam ahaṃ taṃ valagam utkirāmi yamme sabandhuryam asabandhurnicakhāneti
sabandhurvā vā asabandhurvā kṛtyāṃ valagānnikhanati
tān evaitad utkirati
- 13
इदम् अहं तं वलगम् उत्किरामि यम्मे सजातो यम् असजातो निचखानेति
सजातो वा वा असजातो वा कृत्यां वलगान्निखनति
तान् एवैतद् उत्किरति
उत्कृत्यां किरामीत्य् अन्तत उद्वपति
तत्कृत्याम् उत्किरति
idam ahaṃ taṃ valagam utkirāmi yamme sajāto yam asajāto nicakhāneti
sajāto vā vā asajāto vā kṛtyāṃ valagānnikhanati
tān evaitad utkirati
utkṛtyāṃ kirāmīty antata udvapati
tatkṛtyām utkirati
- 14
तान्बाहुमात्रान्खनेत्
अन्तो वा एषः
अन्तेनैवैतत्कृत्याम्मोहयति
तान् अक्ष्णया संतृन्दन्ति
यद्यक्ष्णया न शक्नुयादपि समीचः
तस्माद् इमे प्राणाः परः संतृण्णाः
tānbāhumātrānkhanet
anto vā eṣaḥ
antenaivaitatkṛtyāmmohayati
tān akṣṇayā saṃtṛndanti
yadyakṣṇayā na śaknuyādapi samīcaḥ
tasmād ime prāṇāḥ paraḥ saṃtṛṇṇāḥ
- 15
तान्यथाखातम् एवावमर्शयति स्वराड् असि सपत्नहा सत्रराड् अस्य् अभिमातिहा जनराड् असि रक्षोहा सर्वराड् अस्य् अमित्रहेति
आशीर् एवैषैतस्य कर्मणः
आशिषम् एवैतद् आशास्ते
tānyathākhātam evāvamarśayati svarāḍ asi sapatnahā satrarāḍ asy abhimātihā janarāḍ asi rakṣohā sarvarāḍ asy amitraheti
āśīr evaiṣaitasya karmaṇaḥ
āśiṣam evaitad āśāste
- 16
अथाध्वर्युश्च यजमानश्च संमृशेते
पूर्वयोर्दक्षिणे ऽध्वर्युर्भवत्य् अपरयोर् उत्तरे यजमानः
सो ऽध्वर्युः पृच्छति यजमान किम् अत्रेति
भद्रम् इत्य् आह
तन्नौ सहेत्य् उपांश्व् अध्वर्युः
athādhvaryuśca yajamānaśca saṃmṛśete
pūrvayordakṣiṇe 'dhvaryurbhavaty aparayor uttare yajamānaḥ
so 'dhvaryuḥ pṛcchati yajamāna kim atreti
bhadram ity āha
tannau sahety upāṃśv adhvaryuḥ
- 17
अथापरयोर्दक्षिणे ऽध्वर्युर्भवति पूर्वयोर् उत्तरे यजमानः
पृच्छत्य् अध्वर्यो किम् अत्रेति
भद्रम् इत्य् आह
तन्म इति यजमानः
तद्यद् एवं संमृशेते प्राणान् एवैतत्सयुजः कुरुतः
तस्माद् इमे प्राणाः परः संविद्रे
अथ यत्पृष्टो भद्रम् इति प्रत्याह कल्याणम् एवैतन्मानुष्यै वाचो वदति
तस्मात्पृष्टो भद्रम् इति प्रत्याह
अथ प्रोक्षति
एको वै प्रोक्षणस्य बन्धुः
मेध्यान् एवैतत्करोति
athāparayordakṣiṇe 'dhvaryurbhavati pūrvayor uttare yajamānaḥ
pṛcchaty adhvaryo kim atreti
bhadram ity āha
tanma iti yajamānaḥ
tadyad evaṃ saṃmṛśete prāṇān evaitatsayujaḥ kurutaḥ
tasmād ime prāṇāḥ paraḥ saṃvidre
atha yatpṛṣṭo bhadram iti pratyāha kalyāṇam evaitanmānuṣyai vāco vadati
tasmātpṛṣṭo bhadram iti pratyāha
atha prokṣati
eko vai prokṣaṇasya bandhuḥ
medhyān evaitatkaroti
- 18
स प्रोक्षति रक्षोहणो वो वलगहन इति
रक्षोहणो ह्य् एते
वलगहनो ह्य् एते
प्रोक्षामि वैष्णवान् इति
वैष्णवा ह्य् एते
sa prokṣati rakṣohaṇo vo valagahana iti
rakṣohaṇo hy ete
valagahano hy ete
prokṣāmi vaiṣṇavān iti
vaiṣṇavā hy ete
- 19
अथ याः प्रोक्षण्यः परिशिष्यन्ते ता अवटेष्व् अवनयति
तद्या इमाः प्राणेष्व् आपस्ता एवैतद्दधाति
तस्माद् एषु प्राणेष्व् इमा आपः
atha yāḥ prokṣaṇyaḥ pariśiṣyante tā avaṭeṣv avanayati
tadyā imāḥ prāṇeṣv āpastā evaitaddadhāti
tasmād eṣu prāṇeṣv imā āpaḥ
- 20
सो ऽवनयति रक्षोहणो वो वलगहनो ऽवनयामि वैष्णवान् इति
अथ बर्हींषि प्राचीनाग्राणि चोदीचीनाग्राणि चावस्तृणाति
तद्यानीमानि प्राणेषु लोमानि तान्य् एवैतद्दधाति
तस्माद् एषु प्राणेष्व् इमानि लोमानि
so 'vanayati rakṣohaṇo vo valagahano 'vanayāmi vaiṣṇavān iti
atha barhīṃṣi prācīnāgrāṇi codīcīnāgrāṇi cāvastṛṇāti
tadyānīmāni prāṇeṣu lomāni tāny evaitaddadhāti
tasmād eṣu prāṇeṣv imāni lomāni
- 21
सो ऽवस्तृणाति रक्षोहणो वो वलगहनो ऽवस्तृणामि वैष्णवान् इति
अथ बर्हींषि तनूनीवोपरिष्टात्प्रच्छादयति
केशा हैवास्यैते
so 'vastṛṇāti rakṣohaṇo vo valagahano 'vastṛṇāmi vaiṣṇavān iti
atha barhīṃṣi tanūnīvopariṣṭātpracchādayati
keśā haivāsyaite
- 22
अथाधिषवणे फलके उपदधाति रक्षोहणौ वां वलगहना उपदधामि वैष्णवी इति
हनू हैवास्यैते
अथ पर्यूहति रक्षोहणौ वां वलगहनौ पर्यूहामि वैष्णवी इति
दृंहत्य् एवैने एतद् अशिथिले करोति
athādhiṣavaṇe phalake upadadhāti rakṣohaṇau vāṃ valagahanā upadadhāmi vaiṣṇavī iti
hanū haivāsyaite
atha paryūhati rakṣohaṇau vāṃ valagahanau paryūhāmi vaiṣṇavī iti
dṛṃhaty evaine etad aśithile karoti
- 23
अथाधिषवणम्परिकृत्तम्भवति सर्वरोहितम्
जिह्वा हैवास्यैषा
तद्यत्सर्वरोहितम्भवति लोहिनीव हीयं जिह्वा
तन्निदधाति वैष्णवम् असीति
वैष्णवं ह्य् एतत्
athādhiṣavaṇamparikṛttambhavati sarvarohitam
jihvā haivāsyaiṣā
tadyatsarvarohitambhavati lohinīva hīyaṃ jihvā
tannidadhāti vaiṣṇavam asīti
vaiṣṇavaṃ hy etat
- 24
अथ ग्राव्ण उपावहरति
दन्ता हैवास्य ग्रावाणः
तद्यद्ग्रावभिर् अभिषुण्वन्ति यथा दद्भिः प्सायाद् एवं तत्
तान्निदधाति वैष्णवा स्थेति
वैष्णवा ह्य् एते
एतद् उ यज्ञस्य शिरः संस्कृतम्
atha grāvṇa upāvaharati
dantā haivāsya grāvāṇaḥ
tadyadgrāvabhir abhiṣuṇvanti yathā dadbhiḥ psāyād evaṃ tat
tānnidadhāti vaiṣṇavā stheti
vaiṣṇavā hy ete
etad u yajñasya śiraḥ saṃskṛtam

