26 shlokas
- 1
शिरो वै यज्ञस्यातिथ्यं बाहू प्रायणीयोदयनीयौ
अभितो वै शिरो बाहू भवतः
तस्माद् अभित आतिथ्यम् एते हविषी भवतः प्रायणीयश्चोदयनीयश्च
śiro vai yajñasyātithyaṃ bāhū prāyaṇīyodayanīyau
abhito vai śiro bāhū bhavataḥ
tasmād abhita ātithyam ete haviṣī bhavataḥ prāyaṇīyaścodayanīyaśca
- 2
अथ यस्माद् आतिथ्यं नाम
अतिथिर्वा एष एतस्यागच्छति यत्सोमः क्रीतः
तस्मा एतद्यथा राज्ञे वा ब्राह्मणाय वा महोक्षं वा महाजं वा पचेत्तद् अह मानुषम्
हविर्देवानाम्
एवम् अस्मा एतद् आतिथ्यं करोति
atha yasmād ātithyaṃ nāma
atithirvā eṣa etasyāgacchati yatsomaḥ krītaḥ
tasmā etadyathā rājñe vā brāhmaṇāya vā mahokṣaṃ vā mahājaṃ vā pacettad aha mānuṣam
havirdevānām
evam asmā etad ātithyaṃ karoti
- 3
तद् आहुः पूर्वो ऽतीत्य गृह्णीयाद् इति
यत्र वा अर्हन्तम् आगतं नापचायन्ति क्रुध्यति वै स तत्र
तथा हापचितो भवति
tad āhuḥ pūrvo 'tītya gṛhṇīyād iti
yatra vā arhantam āgataṃ nāpacāyanti krudhyati vai sa tatra
tathā hāpacito bhavati
- 4
तद्वा अन्यतर एव विमुक्तः स्याद् अन्यतरो ऽविमुक्तः
अथ गृह्णीयात्
स यद् अन्यतरो विमुक्तस्तेनागतः
यद्व् अन्यतरो ऽविमुक्तस्तेनापचितः
tadvā anyatara eva vimuktaḥ syād anyataro 'vimuktaḥ
atha gṛhṇīyāt
sa yad anyataro vimuktastenāgataḥ
yadv anyataro 'vimuktastenāpacitaḥ
- 5
तद् उ तथा न कुर्यात्
विमुच्यैव प्रपाद्य गृह्णीयात्
यथा वै देवानां चरणं तद्वा अनु मनुष्याणाम्
तस्मान्मानुषे यावन्न विमुञ्चते नैवास्मै तावद् उदकं हरन्ति नापचितिं कुर्वन्ति
अनागतो हि स तावद्भवति
अथ यदैव विमुञ्चते ऽथास्मा उदकं हरन्त्य् अथापचितिं कुर्वन्ति
तर्हि हि स आगतो भवति
तस्माद्विमुच्यैव प्रपाद्य गृह्णीयात्
tad u tathā na kuryāt
vimucyaiva prapādya gṛhṇīyāt
yathā vai devānāṃ caraṇaṃ tadvā anu manuṣyāṇām
tasmānmānuṣe yāvanna vimuñcate naivāsmai tāvad udakaṃ haranti nāpacitiṃ kurvanti
anāgato hi sa tāvadbhavati
atha yadaiva vimuñcate 'thāsmā udakaṃ haranty athāpacitiṃ kurvanti
tarhi hi sa āgato bhavati
tasmādvimucyaiva prapādya gṛhṇīyāt
- 6
स वै संत्वरमाण इव गृह्णीयात्
तथा हापचितो भवति
तत्पत्न्य् अन्वारभते
पर्युह्यमाणं वै यजमानो ऽन्वारभते ऽथात्र पत्न्य् उभयत एव
एतन्मिथुनेनान्वारभेते
यत्र वा अर्हन्न् आगच्छति सर्वगृह्या इव वै तत्र चेष्टन्ति
तथा हापचितो भवति
sa vai saṃtvaramāṇa iva gṛhṇīyāt
tathā hāpacito bhavati
tatpatny anvārabhate
paryuhyamāṇaṃ vai yajamāno 'nvārabhate 'thātra patny ubhayata eva
etanmithunenānvārabhete
yatra vā arhann āgacchati sarvagṛhyā iva vai tatra ceṣṭanti
tathā hāpacito bhavati
- 7
स वा अन्येनैव ततो यजुषा गृह्णीयाद्येनो चान्यानि हवींषि
एकं वा एष भागं क्रीयमाणो ऽभिक्रीयते छन्दसाम् एव राज्याय छन्दसां साम्राज्याय
तस्य छन्दांस्य् अभितः साचयानि
यथा राज्ञो ऽराजानो राजकृतः सूतग्रामण्य एवम् अस्य छन्दांस्य् अभितः साचयानि
sa vā anyenaiva tato yajuṣā gṛhṇīyādyeno cānyāni havīṃṣi
ekaṃ vā eṣa bhāgaṃ krīyamāṇo 'bhikrīyate chandasām eva rājyāya chandasāṃ sāmrājyāya
tasya chandāṃsy abhitaḥ sācayāni
yathā rājño 'rājāno rājakṛtaḥ sūtagrāmaṇya evam asya chandāṃsy abhitaḥ sācayāni
- 8
न वै तद् अवकल्पते यच्छन्दोभ्य इति केवलं गृह्णीयात्
यत्र वा अर्हते पचन्ति तद् अभितः साचयो ऽन्वाभक्ता भवन्त्य् अराजानो राजकृतः सूतग्रामण्यः
तस्माद्यत्रैवैतस्यै गृह्णीयात्तद् एव छन्दांस्य् अन्वाभजेत्
na vai tad avakalpate yacchandobhya iti kevalaṃ gṛhṇīyāt
yatra vā arhate pacanti tad abhitaḥ sācayo 'nvābhaktā bhavanty arājāno rājakṛtaḥ sūtagrāmaṇyaḥ
tasmādyatraivaitasyai gṛhṇīyāttad eva chandāṃsy anvābhajet
- 9
स गृह्णात्य् अग्नेस्तनूर् असि विष्णवे त्वेति
अग्निर्वै गायत्री
तद्गायत्रीम् अन्वाभजति
sa gṛhṇāty agnestanūr asi viṣṇave tveti
agnirvai gāyatrī
tadgāyatrīm anvābhajati
- 10
सोमस्य तनूर् असि विष्णवे त्वेति
क्षत्रं वै सोमः
क्षत्रं त्रिष्टुप्
तत्त्रिष्टुभम् अन्वाभजति
somasya tanūr asi viṣṇave tveti
kṣatraṃ vai somaḥ
kṣatraṃ triṣṭup
tattriṣṭubham anvābhajati
- 11
अतिथेर् आतिथ्यम् असि विष्णवे त्वेति
सो ऽस्योद्धारः
यथा श्रेष्ठस्योद्धार एवम् अस्यैष ऋते छन्दोभ्यः
atither ātithyam asi viṣṇave tveti
so 'syoddhāraḥ
yathā śreṣṭhasyoddhāra evam asyaiṣa ṛte chandobhyaḥ
- 12
श्येनाय त्वा सोमभृते विष्णवे त्वेति
तद्गायत्रीम् अन्वाभजति
सा यद्गायत्री श्येनो भूत्वा दिवः सोमम् आहरत्तेन सा श्येनः सोमभृत्
तेनैवैनाम् एतद्वीर्येण द्वितीयम् अन्वाभजति
śyenāya tvā somabhṛte viṣṇave tveti
tadgāyatrīm anvābhajati
sā yadgāyatrī śyeno bhūtvā divaḥ somam āharattena sā śyenaḥ somabhṛt
tenaivainām etadvīryeṇa dvitīyam anvābhajati
- 13
अग्नये त्वा रायस्पोषदे विष्णवे त्वेति
पशवो वै रायस्पोषः
पशवो जगती
तज्जगतीम् अन्वाभजति
agnaye tvā rāyaspoṣade viṣṇave tveti
paśavo vai rāyaspoṣaḥ
paśavo jagatī
tajjagatīm anvābhajati
- 14
अथ यत्पञ्च कृत्वो गृह्णाति
संवत्सरसंमितो वै यज्ञः
पञ्च वा ऋतवः संवत्सरस्य
तम्पञ्चभिर् आप्नोति
तस्मात्पञ्च कृत्वो गृह्णाति
अथ यद्विष्णवे त्वा विष्णवे त्वेति गृह्णाति विष्णवे हि गृह्णाति यो यज्ञाय गृह्णाति
atha yatpañca kṛtvo gṛhṇāti
saṃvatsarasaṃmito vai yajñaḥ
pañca vā ṛtavaḥ saṃvatsarasya
tampañcabhir āpnoti
tasmātpañca kṛtvo gṛhṇāti
atha yadviṣṇave tvā viṣṇave tveti gṛhṇāti viṣṇave hi gṛhṇāti yo yajñāya gṛhṇāti
- 15
नवकपालः पुरोडाशो भवति
शिरो वै यज्ञस्यातिथ्यम्
नवाक्षरा वै गायत्री
अष्टौ तानि यान्य् अन्वाह
प्रणवो नवमः
पूर्वार्धो वै यज्ञस्य गायत्री
पूर्वार्ध एष यज्ञस्य
तस्मान्नवकपालः पुरोडाशो भवति
navakapālaḥ puroḍāśo bhavati
śiro vai yajñasyātithyam
navākṣarā vai gāyatrī
aṣṭau tāni yāny anvāha
praṇavo navamaḥ
pūrvārdho vai yajñasya gāyatrī
pūrvārdha eṣa yajñasya
tasmānnavakapālaḥ puroḍāśo bhavati
- 16
कार्ष्मर्यमयाः परिधयः
देवा ह वा एतं वनस्पतिषु राक्षोघ्नं ददृशुर्यत्कार्ष्मर्यम्
शिरो वै यज्ञस्यातिथ्यम्
नेच्छिरो यज्ञस्य नाष्ट्रा रक्षांसि हिनसन्न् इति
तस्मात्कार्ष्मर्यमयाः परिधयो भवन्ति
kārṣmaryamayāḥ paridhayaḥ
devā ha vā etaṃ vanaspatiṣu rākṣoghnaṃ dadṛśuryatkārṣmaryam
śiro vai yajñasyātithyam
necchiro yajñasya nāṣṭrā rakṣāṃsi hinasann iti
tasmātkārṣmaryamayāḥ paridhayo bhavanti
- 17
आश्ववालः प्रस्तरः
यज्ञो ह देवेभ्यो ऽपचक्राम
सो ऽश्वो भूत्वा पराङ् आववर्त
तस्य देवा अनुहाय वालान् अभिपेदुः
तान् आलुलुपुः
तान् आलुप्य सार्धं संन्यासुः
तत एता ओषधयः समभवन्यद् अश्ववालाः
शिरो वै यज्ञस्यातिथ्यं जघनार्धो वालाः
उभयत एवैतद्यज्ञम्परिगृह्णाति यद् आश्ववालः प्रस्तरो भवति
āśvavālaḥ prastaraḥ
yajño ha devebhyo 'pacakrāma
so 'śvo bhūtvā parāṅ āvavarta
tasya devā anuhāya vālān abhipeduḥ
tān ālulupuḥ
tān ālupya sārdhaṃ saṃnyāsuḥ
tata etā oṣadhayaḥ samabhavanyad aśvavālāḥ
śiro vai yajñasyātithyaṃ jaghanārdho vālāḥ
ubhayata evaitadyajñamparigṛhṇāti yad āśvavālaḥ prastaro bhavati
- 18
ऐक्षव्यौ विधृती
नेद्बर्हिश्च प्रस्तरश्च संलुभ्यात इति
अथोत्पूयाज्यं सर्वाण्य् एव चतुर्गृहीतान्य् आज्यानि गृह्णाति
न ह्य् अत्रानुयाजा भवन्ति
aikṣavyau vidhṛtī
nedbarhiśca prastaraśca saṃlubhyāta iti
athotpūyājyaṃ sarvāṇy eva caturgṛhītāny ājyāni gṛhṇāti
na hy atrānuyājā bhavanti
- 19
आसाद्य हवींष्य् अग्निम्मन्थति
शिरो वै यज्ञस्यातिथ्यम्
जनयन्ति वा एनम् एतद्यन्मन्थन्ति
शीर्षतो वा अग्रे जायमानो जायते
शीर्षत एवैतद् अग्रे यज्ञं जनयति
अग्निर्वै सर्वा देवताः
अग्नौ हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुह्वति
शिरो वै यज्ञस्यातिथ्यम्
शीर्षत एवैतद्यज्ञं सर्वाभिर्देवताभिः समर्धयति
तस्माद् अग्निम्मन्थति
āsādya havīṃṣy agnimmanthati
śiro vai yajñasyātithyam
janayanti vā enam etadyanmanthanti
śīrṣato vā agre jāyamāno jāyate
śīrṣata evaitad agre yajñaṃ janayati
agnirvai sarvā devatāḥ
agnau hi sarvābhyo devatābhyo juhvati
śiro vai yajñasyātithyam
śīrṣata evaitadyajñaṃ sarvābhirdevatābhiḥ samardhayati
tasmād agnimmanthati
- 20
सो ऽधिमन्थनं शकलम् आदत्ते ऽग्नेर्जनित्रम् असीति
अत्र ह्य् अग्निर्जायते
तस्माद् आहाग्नेर्जनित्रम् असीति
so 'dhimanthanaṃ śakalam ādatte 'gnerjanitram asīti
atra hy agnirjāyate
tasmād āhāgnerjanitram asīti
- 21
अथ दर्भतरुणके निदधाति वृषणौ स्थ इति
तद्याव् एवेमौ स्त्रियै साकंजाव् एताव् एवैतौ
atha darbhataruṇake nidadhāti vṛṣaṇau stha iti
tadyāv evemau striyai sākaṃjāv etāv evaitau
- 22
अथाधरारणिं निदधात्य् उर्वश्यसीति
अथोत्तरारण्याज्यविलापनीम् उपस्पृशत्य् आयुर् असीति
ताम् अभिनिदधाति पुरूरवा असीति
उर्वशी वा अप्सराः
पुरूरवाः पतिः
अथ यत्तस्मान्मिथुनाद् अजायत तद् आयुः
एवम् एवैष एतस्मान्मिथुनाद्यज्ञं जनयति
अथाहाग्नये मथ्यमानायानुब्रूहीति
athādharāraṇiṃ nidadhāty urvaśyasīti
athottarāraṇyājyavilāpanīm upaspṛśaty āyur asīti
tām abhinidadhāti purūravā asīti
urvaśī vā apsarāḥ
purūravāḥ patiḥ
atha yattasmānmithunād ajāyata tad āyuḥ
evam evaiṣa etasmānmithunādyajñaṃ janayati
athāhāgnaye mathyamānāyānubrūhīti
- 23
स मन्थति गायत्रेण त्वा छन्दसा मन्थामि त्रैष्टुभेन त्वा छन्दसा मन्थामि जागतेन त्वा छन्दसा मन्थामीति
तं वै छन्दोभिर् एव मन्थति
छन्दांसि मथ्यमानायान्वाह
छन्दांस्य् एवैतद्यज्ञम् अन्वायातयति यथामुम् आदित्यं रश्मयः
जातायानुब्रूहीत्य् आह यदा जायते प्रह्रियमाणायेत्य् अनुप्रहरन्
sa manthati gāyatreṇa tvā chandasā manthāmi traiṣṭubhena tvā chandasā manthāmi jāgatena tvā chandasā manthāmīti
taṃ vai chandobhir eva manthati
chandāṃsi mathyamānāyānvāha
chandāṃsy evaitadyajñam anvāyātayati yathāmum ādityaṃ raśmayaḥ
jātāyānubrūhīty āha yadā jāyate prahriyamāṇāyety anupraharan
- 24
सो ऽनुप्रहरति भवतं नः समनसौ सचेतसाव् अरेपसौ मा यज्ञं हिंसिष्टं मा यज्ञपतिं जातवेदसौ शिवौ भवतम् अद्य न इति
शान्तिम् एवाभ्याम् एतद्वदति यथा नान्योऽन्यं हिंस्याताम्
so 'nupraharati bhavataṃ naḥ samanasau sacetasāv arepasau mā yajñaṃ hiṃsiṣṭaṃ mā yajñapatiṃ jātavedasau śivau bhavatam adya na iti
śāntim evābhyām etadvadati yathā nānyo'nyaṃ hiṃsyātām
- 25
अथ स्रुवेणोपहत्याज्यम् अग्निम् अभिजुहोत्य् अग्नाव् अग्निश्चरति प्रविष्ट ऋषीणाम्पुत्रो अभिशस्तिपावा स नः स्योनः सुयजा यजेह देवेभ्यो हव्यं सदम् अप्रयुच्छन्त्स्वाहेति
आहुत्यै वा एतम् अजीजनत
तम् एतयाहुत्याप्रैषीत्
तस्माद् एवम् अभिजुहोति
atha sruveṇopahatyājyam agnim abhijuhoty agnāv agniścarati praviṣṭa ṛṣīṇāmputro abhiśastipāvā sa naḥ syonaḥ suyajā yajeha devebhyo havyaṃ sadam aprayucchantsvāheti
āhutyai vā etam ajījanata
tam etayāhutyāpraiṣīt
tasmād evam abhijuhoti
- 26
तद् इडान्तं भवति
नानुयाजान्यजन्ति
शिरो वै यज्ञस्यातिथ्यम्
पूर्वार्धो वै शिरः
पूर्वार्धम् एवैतद्यज्ञस्याभिसंस्करोति
स यद्धानुयाजान्यजेद्यथा शीर्षतः पर्याहृत्य पादौ प्रतिदध्याद् एवं तत्
तस्माद् इडान्तं भवति
नानुयाजान्यजन्ति
tad iḍāntaṃ bhavati
nānuyājānyajanti
śiro vai yajñasyātithyam
pūrvārdho vai śiraḥ
pūrvārdham evaitadyajñasyābhisaṃskaroti
sa yaddhānuyājānyajedyathā śīrṣataḥ paryāhṛtya pādau pratidadhyād evaṃ tat
tasmād iḍāntaṃ bhavati
nānuyājānyajanti

