24 shlokas
- 1
एष वै मृत्युर्यत्संवत्सरः
एष हि मर्त्यानाम् अहोरात्राभ्याम् आयुः क्षिणोति
अथ म्रियन्ते
तस्माद् एष एव मृत्युः
स यो हैतम्मृत्युं संवत्सरं वेद न हास्यैष पुरा जरसो ऽहोरात्राभ्याम् आयुः क्षिणोति
सर्वं हैवायुर् एति
eṣa vai mṛtyuryatsaṃvatsaraḥ
eṣa hi martyānām ahorātrābhyām āyuḥ kṣiṇoti
atha mriyante
tasmād eṣa eva mṛtyuḥ
sa yo haitammṛtyuṃ saṃvatsaraṃ veda na hāsyaiṣa purā jaraso 'horātrābhyām āyuḥ kṣiṇoti
sarvaṃ haivāyur eti
- 2
एष उ एवान्तकः
एष हि मर्त्यानाम् अहोरात्राभ्याम् आयुषो ऽन्तं गच्छति
अथ म्रियन्ते
तस्माद् एष एवान्तकः
स यो हैतम् अन्तकम्मृत्युं संवत्सरं वेद न हास्यैष पुरा जरसो ऽहोरात्राभ्याम् आयुषो ऽन्तं गच्छति
सर्वं हैवायुर् एति
eṣa u evāntakaḥ
eṣa hi martyānām ahorātrābhyām āyuṣo 'ntaṃ gacchati
atha mriyante
tasmād eṣa evāntakaḥ
sa yo haitam antakammṛtyuṃ saṃvatsaraṃ veda na hāsyaiṣa purā jaraso 'horātrābhyām āyuṣo 'ntaṃ gacchati
sarvaṃ haivāyur eti
- 3
ते देवाः एतस्माद् अन्तकान्मृत्योः संवत्सरात्प्रजापतेर्बिभयांचक्रुर्यद्वै नो ऽयम् अहोरात्राभ्याम् आयुषो ऽन्तं न गच्छेद् इति
te devāḥ etasmād antakānmṛtyoḥ saṃvatsarātprajāpaterbibhayāṃcakruryadvai no 'yam ahorātrābhyām āyuṣo 'ntaṃ na gacched iti
- 4
त एतान्यज्ञक्रतूंस्तेनिरे अग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुबन्धं सौम्यम् अध्वरम्
त एतैर्यज्ञक्रतुभिर्यजमाना नामृतत्वम् आनशिरे
ta etānyajñakratūṃstenire agnihotraṃ darśapūrṇamāsau cāturmāsyāni paśubandhaṃ saumyam adhvaram
ta etairyajñakratubhiryajamānā nāmṛtatvam ānaśire
- 5
ते हाप्य् अग्निं चिक्यिरे
ते ऽपरिमिता एव परिश्रित उपदधुर् अपरिमिता यजुष्मतीर् अपरिमिता लोकम्पृणा यथेदम् अप्य् एतर्ह्य् एक उपदधतीति देवा अकुर्वन्न् इति
ते ह नैवामृतत्वम् आनशिरे
te hāpy agniṃ cikyire
te 'parimitā eva pariśrita upadadhur aparimitā yajuṣmatīr aparimitā lokampṛṇā yathedam apy etarhy eka upadadhatīti devā akurvann iti
te ha naivāmṛtatvam ānaśire
- 6
ते ऽर्चन्तः श्राम्यन्तश्चेरुः अमृतत्वम् अवरुरुत्समानाः
तान्ह प्रजापतिर् उवाच न वै मे सर्वाणि रूपाण्य् उपधत्थ
अति वैव रेचयथ न वाभ्यापयथ
तस्मान्नामृता भवथेति
te 'rcantaḥ śrāmyantaśceruḥ amṛtatvam avarurutsamānāḥ
tānha prajāpatir uvāca na vai me sarvāṇi rūpāṇy upadhattha
ati vaiva recayatha na vābhyāpayatha
tasmānnāmṛtā bhavatheti
- 7
ते होचुस्तेभ्यो वै नस्त्वम् एव तद्ब्रूहि यथा ते सर्वाणि रूपाण्य् उपदधामेति
te hocustebhyo vai nastvam eva tadbrūhi yathā te sarvāṇi rūpāṇy upadadhāmeti
- 8
स होवाच षष्टिं च त्रीणि च शतानि परिश्रित उपधत्त षष्टिं च त्रीणि च शतानि यजुष्मतीः
अधि षट्त्रिंशतम् अथ लोकम्पृणा दश च सहस्राण्य् अष्टौ च शतान्य् उपधत्त
अथ मे सर्वाणि रूपाण्य् उपधास्यथ
अथामृता भविष्यथेति
ते ह तथा देवा उपदधुः
ततो देवा अमृता आसुः
sa hovāca ṣaṣṭiṃ ca trīṇi ca śatāni pariśrita upadhatta ṣaṣṭiṃ ca trīṇi ca śatāni yajuṣmatīḥ
adhi ṣaṭtriṃśatam atha lokampṛṇā daśa ca sahasrāṇy aṣṭau ca śatāny upadhatta
atha me sarvāṇi rūpāṇy upadhāsyatha
athāmṛtā bhaviṣyatheti
te ha tathā devā upadadhuḥ
tato devā amṛtā āsuḥ
- 9
स मृत्युर्देवान् अब्रवीद् इत्थम् एव सर्वे मनुष्या अमृता भविष्यन्ति
अथ को मह्यम्भागो भविष्यतीति
ते होचुर्नातो ऽपरः कश्चन सह शरीरेणामृतो ऽसत्
यदैव त्वम् एतम्भागं हरासा अथ व्यावृत्य शरीरेणामृतो ऽसद्यो ऽमृतो ऽसद्विद्यया वा कर्मणा वेति
यद्वै तद् अब्रुवन्विद्यया वा कर्मणा वेत्य् एषा हैव सा विद्या यद् अग्निः
एतद् उ हैव तत्कर्म यद् अग्निः
sa mṛtyurdevān abravīd ittham eva sarve manuṣyā amṛtā bhaviṣyanti
atha ko mahyambhāgo bhaviṣyatīti
te hocurnāto 'paraḥ kaścana saha śarīreṇāmṛto 'sat
yadaiva tvam etambhāgaṃ harāsā atha vyāvṛtya śarīreṇāmṛto 'sadyo 'mṛto 'sadvidyayā vā karmaṇā veti
yadvai tad abruvanvidyayā vā karmaṇā vety eṣā haiva sā vidyā yad agniḥ
etad u haiva tatkarma yad agniḥ
- 10
ते य एवम् एतद्विदुर्ये वैतत्कर्म कुर्वते मृत्वा पुनः सम्भवन्ति
ते सम्भवन्त एवामृतत्वम् अभिसंभवन्ति
अथ य एवं न विदुर्ये वैतत्कर्म न कुर्वते मृत्वा पुनः सम्भवन्ति
त एतस्यैवान्नं पुनः पुनर्भवन्ति
te ya evam etadvidurye vaitatkarma kurvate mṛtvā punaḥ sambhavanti
te sambhavanta evāmṛtatvam abhisaṃbhavanti
atha ya evaṃ na vidurye vaitatkarma na kurvate mṛtvā punaḥ sambhavanti
ta etasyaivānnaṃ punaḥ punarbhavanti
- 11
स यद् अग्निं चिनुते एतम् एव तद् अन्तकम्मृत्युं संवत्सरम्प्रजापतिम् अग्निम् आप्नोति यं देवा आप्नुवन्न् एतम् उपधत्ते यथैवैनम् अदो देवा उपादधत
sa yad agniṃ cinute etam eva tad antakammṛtyuṃ saṃvatsaramprajāpatim agnim āpnoti yaṃ devā āpnuvann etam upadhatte yathaivainam ado devā upādadhata
- 12
परिश्रिद्भिर् एवास्य रात्रीर् आप्नोति यजुष्मतीभिर् अहान्य् अर्धमासान्मासान् ऋतूंल्लोकम्पृणाभिर्मुहूर्तान्
pariśridbhir evāsya rātrīr āpnoti yajuṣmatībhir ahāny ardhamāsānmāsān ṛtūṃllokampṛṇābhirmuhūrtān
- 13
तद्याः परिश्रितः रात्रिलोकास्ता रात्रीणाम् एव साप्तिः क्रियते रात्रीणाम्प्रतिमा
ताः षष्टिश्च त्रीणि च शतानि भवन्ति
षष्टिश्च ह वै त्रीणि च शतानि संवत्सरस्य रात्रयः
तासाम् एकविंशतिं गार्हपत्ये परिश्रयति द्वाभ्यां नाशीतिं धिष्ण्येषु द्वे एकषष्टे शते आहवनीये
tadyāḥ pariśritaḥ rātrilokāstā rātrīṇām eva sāptiḥ kriyate rātrīṇāmpratimā
tāḥ ṣaṣṭiśca trīṇi ca śatāni bhavanti
ṣaṣṭiśca ha vai trīṇi ca śatāni saṃvatsarasya rātrayaḥ
tāsām ekaviṃśatiṃ gārhapatye pariśrayati dvābhyāṃ nāśītiṃ dhiṣṇyeṣu dve ekaṣaṣṭe śate āhavanīye
- 14
अथ यजुष्मत्यः
दर्भस्तम्बो लोगेष्टकाः पुष्करपर्णं रुक्मपुरुषौ स्रुचौ स्वयमातृण्णा दूर्वेष्टका द्वियजू रेतःसिचौ विश्वज्योतिर् ऋतव्ये अषाढा कूर्म उलूखलमुसले उखा पञ्च पशुशीर्षाणि पञ्चदशापस्याः पञ्च छन्दस्याः पञ्चाशत्प्राणभृतस्ता द्वाभ्यां न शतं प्रथमा चितिः
atha yajuṣmatyaḥ
darbhastambo logeṣṭakāḥ puṣkaraparṇaṃ rukmapuruṣau srucau svayamātṛṇṇā dūrveṣṭakā dviyajū retaḥsicau viśvajyotir ṛtavye aṣāḍhā kūrma ulūkhalamusale ukhā pañca paśuśīrṣāṇi pañcadaśāpasyāḥ pañca chandasyāḥ pañcāśatprāṇabhṛtastā dvābhyāṃ na śataṃ prathamā citiḥ
- 15
अथ द्वितीया
पञ्चाश्विन्यो द्वे ऋतव्ये पञ्च वैश्वदेव्यः पञ्च प्राणभृतः पञ्चापस्या एकया न विंशतिर्वयस्याः
ता एकचत्वारिंशद्द्वितीया चितिः
atha dvitīyā
pañcāśvinyo dve ṛtavye pañca vaiśvadevyaḥ pañca prāṇabhṛtaḥ pañcāpasyā ekayā na viṃśatirvayasyāḥ
tā ekacatvāriṃśaddvitīyā citiḥ
- 16
अथ तृतीया
स्वयमातृण्णा पञ्च दिश्या विश्वज्योतिश्चतस्र ऋतव्या दश प्राणभृतः षट्त्रिंशच्छन्दस्याश्चतुर्दश वालखिल्याः
ता एकसप्ततिस्तृतीया चितिः
atha tṛtīyā
svayamātṛṇṇā pañca diśyā viśvajyotiścatasra ṛtavyā daśa prāṇabhṛtaḥ ṣaṭtriṃśacchandasyāścaturdaśa vālakhilyāḥ
tā ekasaptatistṛtīyā citiḥ
- 17
अथ चतुर्थी
अष्टादश प्रथमा अथ द्वादशाथ सप्तदश
ताः सप्तचत्वारिंशच्चतुर्थी चितिः
atha caturthī
aṣṭādaśa prathamā atha dvādaśātha saptadaśa
tāḥ saptacatvāriṃśaccaturthī citiḥ
- 18
अथ पञ्चमी
पञ्चासपत्नाश्चत्वारिंशद्विराज एकया न त्रिंशत्स्तोमभागाः पञ्च नाकसदः पञ्च पञ्चचूडा एकत्रिंशच्छन्दस्या अष्टौ गार्हपत्या चितिर् अष्टौ पुनश्चितिर् ऋतव्ये विश्वज्योतिर्विकर्णी च स्वयमातृण्णा चाश्मा पृश्निर्यश्चिते ऽग्निर्निधीयते
ता अष्टात्रिंशं शतं पञ्चमी चितिः
atha pañcamī
pañcāsapatnāścatvāriṃśadvirāja ekayā na triṃśatstomabhāgāḥ pañca nākasadaḥ pañca pañcacūḍā ekatriṃśacchandasyā aṣṭau gārhapatyā citir aṣṭau punaścitir ṛtavye viśvajyotirvikarṇī ca svayamātṛṇṇā cāśmā pṛśniryaścite 'gnirnidhīyate
tā aṣṭātriṃśaṃ śataṃ pañcamī citiḥ
- 19
ताः सर्वाः पञ्चभिर्न चत्वारि शतानि
ततो याः षष्टिश्च त्रीणि च शतान्य् अहर्लोकास्ता अह्नाम् एव साप्तिः क्रियते ऽह्नाम्प्रतिमा
ताः षष्टिश्च त्रीणि च शतानि भवन्ति
षष्टिश्च ह वै त्रीणि च शतानि संवत्सरस्याहानि
अथ याः षट्त्रिंशत्पुरीषं तासां षट्त्रिंशी
ततो याश्चतुर्विंशतिर् अर्धमासलोकास्ता अर्धमासानाम् एव साप्तिः क्रियते ऽर्धमासानाम्प्रतिमा
अथ या द्वादश मासलोकास्ता मासानाम् एव साप्तिः क्रियते मासानाम्प्रतिमा
ता उ द्वे द्वे सहर्तुलोका ऋतूनाम् अशून्यतायै
tāḥ sarvāḥ pañcabhirna catvāri śatāni
tato yāḥ ṣaṣṭiśca trīṇi ca śatāny aharlokāstā ahnām eva sāptiḥ kriyate 'hnāmpratimā
tāḥ ṣaṣṭiśca trīṇi ca śatāni bhavanti
ṣaṣṭiśca ha vai trīṇi ca śatāni saṃvatsarasyāhāni
atha yāḥ ṣaṭtriṃśatpurīṣaṃ tāsāṃ ṣaṭtriṃśī
tato yāścaturviṃśatir ardhamāsalokāstā ardhamāsānām eva sāptiḥ kriyate 'rdhamāsānāmpratimā
atha yā dvādaśa māsalokāstā māsānām eva sāptiḥ kriyate māsānāmpratimā
tā u dve dve sahartulokā ṛtūnām aśūnyatāyai
- 20
अथ या लोकम्पृणाः मुहूर्तलोकास्ता मुहूर्तानाम् एव साप्तिः क्रियते मुहूर्तानाम्प्रतिमा
ता दश च सहस्राण्य् अष्टौ च शतानि भवन्ति
एतावन्तो हि संवत्सरस्य मुहूर्ताः
तासाम् एकविंशतिं गार्हपत्य उपदधाति द्वाभ्यां नाशीतिं धिष्ण्येष्व् आहवनीय इतराः
एतावन्ति वै संवत्सरस्य रूपाणि
तान्य् अस्यात्राप्तान्य् उपहितानि भवन्ति
atha yā lokampṛṇāḥ muhūrtalokāstā muhūrtānām eva sāptiḥ kriyate muhūrtānāmpratimā
tā daśa ca sahasrāṇy aṣṭau ca śatāni bhavanti
etāvanto hi saṃvatsarasya muhūrtāḥ
tāsām ekaviṃśatiṃ gārhapatya upadadhāti dvābhyāṃ nāśītiṃ dhiṣṇyeṣv āhavanīya itarāḥ
etāvanti vai saṃvatsarasya rūpāṇi
tāny asyātrāptāny upahitāni bhavanti
- 21
तद्धैके आहवनीय एवैतां संपदम् आपिपयिषन्त्य् अन्ये वा एते ऽग्नयश्चिताः
किम् अन्यत्रोपहिता इह संपश्येमेति
न तथा कुर्यात्
दश वा एतान् अग्नींश्चिनुते ऽष्टौ धिष्ण्यान् आहवनीयं च गार्हपत्यं च
तस्माद् आहुर्विराड् अग्निर् इति
दशाक्षरा हि विराट्
तान्नु सर्वान् एकम् इवैवाचक्षते ऽग्निर् इति
एतस्य ह्य् एवैतानि सर्वाणि रूपाणि
यथा संवत्सरस्याहोरात्राण्य् अर्धमासा मासा ऋतव एवम् अस्यैतानि सर्वाणि रूपाणि
taddhaike āhavanīya evaitāṃ saṃpadam āpipayiṣanty anye vā ete 'gnayaścitāḥ
kim anyatropahitā iha saṃpaśyemeti
na tathā kuryāt
daśa vā etān agnīṃścinute 'ṣṭau dhiṣṇyān āhavanīyaṃ ca gārhapatyaṃ ca
tasmād āhurvirāḍ agnir iti
daśākṣarā hi virāṭ
tānnu sarvān ekam ivaivācakṣate 'gnir iti
etasya hy evaitāni sarvāṇi rūpāṇi
yathā saṃvatsarasyāhorātrāṇy ardhamāsā māsā ṛtava evam asyaitāni sarvāṇi rūpāṇi
- 22
ते ये ह तथा कुर्वन्ति एतानि हास्य ते रूपाणि बहिर्धा कुर्वन्त्य् अथो पापवस्यसं कुर्वन्ति क्षत्राय विशम्प्रतिप्रतिनीम्प्रत्युद्यामिनीम्
आग्नीध्रीये वा अश्मानं पृश्निम् उपदधाति
अथ तं संपश्यति
किम् उ तं संपश्यन्न् इतरा न संपश्येत्
येनैव निरृतिम्पाप्मानम् अपहते स एकादशः
te ye ha tathā kurvanti etāni hāsya te rūpāṇi bahirdhā kurvanty atho pāpavasyasaṃ kurvanti kṣatrāya viśampratipratinīmpratyudyāminīm
āgnīdhrīye vā aśmānaṃ pṛśnim upadadhāti
atha taṃ saṃpaśyati
kim u taṃ saṃpaśyann itarā na saṃpaśyet
yenaiva nirṛtimpāpmānam apahate sa ekādaśaḥ
- 23
तद् आहुः कथम् उ ता अत्र न संपश्यतीति
न ह्य् एना अभिजुहोति
आहुत्या वा इष्टका सर्वा कृत्स्ना भवतीति
tad āhuḥ katham u tā atra na saṃpaśyatīti
na hy enā abhijuhoti
āhutyā vā iṣṭakā sarvā kṛtsnā bhavatīti
- 24
तद् आहुः कथम् अस्यैता अनतिरिक्ता उपहिता भवन्तीति
वीर्यं वा अस्यैताः
अनतिरिक्तं वै पुरुषं वीर्यम्
स ह वा एतं सर्वं कृत्स्नम्प्रजापतिं संस्करोति य एवं विद्वान् एतत्कर्म कुरुते यो वैतद् एवं वेद
tad āhuḥ katham asyaitā anatiriktā upahitā bhavantīti
vīryaṃ vā asyaitāḥ
anatiriktaṃ vai puruṣaṃ vīryam
sa ha vā etaṃ sarvaṃ kṛtsnamprajāpatiṃ saṃskaroti ya evaṃ vidvān etatkarma kurute yo vaitad evaṃ veda

