23 shlokas
- 1
प्रजापतिं विस्रस्तम्यत्र देवाः समस्कुर्वंस्तम् उखायां योनौ रेतो भूतम् असिञ्चन्
योनिर्वा उखा
तस्मा एतत्संवत्सरे ऽन्नं समस्कुर्वन्यो ऽयम् अग्निश्चितः
तद् आत्मना पर्यदधुः
तद् आत्मना परिहितम् आत्मैवाभवत्
तस्माद् अन्नम् आत्मना परिहितम् आत्मैव भवति
prajāpatiṃ visrastamyatra devāḥ samaskurvaṃstam ukhāyāṃ yonau reto bhūtam asiñcan
yonirvā ukhā
tasmā etatsaṃvatsare 'nnaṃ samaskurvanyo 'yam agniścitaḥ
tad ātmanā paryadadhuḥ
tad ātmanā parihitam ātmaivābhavat
tasmād annam ātmanā parihitam ātmaiva bhavati
- 2
तथैवैतद्यजमानः आत्मानम् उखायां योनौ रेतो भूतं सिञ्चति
योनिर्वा उखा
तस्मा एतत्संवत्सरे ऽन्नं संस्करोति यो ऽयम् अग्निश्चितः
तद् आत्मना परिदधाति
तद् आत्मना परिहितम् आत्मैव भवति
तस्माद् अन्नम् आत्मना परिहितम् आत्मैव भवति
tathaivaitadyajamānaḥ ātmānam ukhāyāṃ yonau reto bhūtaṃ siñcati
yonirvā ukhā
tasmā etatsaṃvatsare 'nnaṃ saṃskaroti yo 'yam agniścitaḥ
tad ātmanā paridadhāti
tad ātmanā parihitam ātmaiva bhavati
tasmād annam ātmanā parihitam ātmaiva bhavati
- 3
तं निदधाति वौषड् इति
वौग् इति वा एष षड् इतीदं षट्चितिकम् अन्नम्
कृत्वास्मा अपिदधात्य् आत्मसंमितम्
यद् उ वा आत्मसंमितम् अन्नं तद् अवति तन्न हिनस्ति
यद्भूयो हिनस्ति तद्यत्कनीयो न तद् अवति
taṃ nidadhāti vauṣaḍ iti
vaug iti vā eṣa ṣaḍ itīdaṃ ṣaṭcitikam annam
kṛtvāsmā apidadhāty ātmasaṃmitam
yad u vā ātmasaṃmitam annaṃ tad avati tanna hinasti
yadbhūyo hinasti tadyatkanīyo na tad avati
- 4
स एष एवार्कः यम् एतम् अत्राग्निम् आहरन्ति
तस्यैतद् अन्नं क्यं यो ऽयम् अग्निश्चितः
तद् अर्क्यं यजुष्टः
एष एव महान्
तस्यैतद् अन्नं व्रतं
तन्महाव्रतं सामतः
एष उ एवोक्
तस्यैतद् अन्नं थम्
तद् उक्थम् ऋक्तः
तद् एतद् एकं सत्त्रेधाख्यायते
sa eṣa evārkaḥ yam etam atrāgnim āharanti
tasyaitad annaṃ kyaṃ yo 'yam agniścitaḥ
tad arkyaṃ yajuṣṭaḥ
eṣa eva mahān
tasyaitad annaṃ vrataṃ
tanmahāvrataṃ sāmataḥ
eṣa u evok
tasyaitad annaṃ tham
tad uktham ṛktaḥ
tad etad ekaṃ sattredhākhyāyate
- 5
अथेन्द्राग्नी वा असृज्येताम्ब्रह्म च क्षत्रं च
अग्निर् एव ब्रह्मेन्द्रः क्षत्रम्
तौ सृष्टौ नानैवास्ताम्
ताव् अब्रूतां न वा इत्थं सन्तौ शक्ष्यावः प्रजाः प्रजनयितुम्
एकं रूपम् उभाव् असावेति
ताव् एकं रूपम् उभाव् अभवताम्
athendrāgnī vā asṛjyetāmbrahma ca kṣatraṃ ca
agnir eva brahmendraḥ kṣatram
tau sṛṣṭau nānaivāstām
tāv abrūtāṃ na vā itthaṃ santau śakṣyāvaḥ prajāḥ prajanayitum
ekaṃ rūpam ubhāv asāveti
tāv ekaṃ rūpam ubhāv abhavatām
- 6
तौ यौ ताव् इन्द्राग्नी एतौ तौ रुक्मश्च पुरुषश्च
रुक्म एवेन्द्रः पुरुषो ऽग्निः
तौ हिरण्मयौ भवतः
ज्योतिर्वै हिरण्यम्
ज्योतिर् इन्द्राग्नी
अमृतं हिरण्यम्
अमृतम् इन्द्राग्नी
tau yau tāv indrāgnī etau tau rukmaśca puruṣaśca
rukma evendraḥ puruṣo 'gniḥ
tau hiraṇmayau bhavataḥ
jyotirvai hiraṇyam
jyotir indrāgnī
amṛtaṃ hiraṇyam
amṛtam indrāgnī
- 7
ताव् एताव् इन्द्राग्नी एव चिन्वन्ति
यद्धि किं चैष्टकम् अग्निर् एव तत्
तस्मात्तद् अग्निना पचन्ति
यद्धि किं चाग्निना पचन्त्य् अग्निर् एव तत्
अथ यत्पुरीषं स इन्द्रः
तस्मात्तद् अग्निना न पचन्ति
नेद् अग्निर् एवासन्नेन्द्र इति
तस्माद् एताव् इन्द्राग्नी एव चितौ
tāv etāv indrāgnī eva cinvanti
yaddhi kiṃ caiṣṭakam agnir eva tat
tasmāttad agninā pacanti
yaddhi kiṃ cāgninā pacanty agnir eva tat
atha yatpurīṣaṃ sa indraḥ
tasmāttad agninā na pacanti
ned agnir evāsannendra iti
tasmād etāv indrāgnī eva citau
- 8
अथ यश्चिते ऽग्निर्निधीयते तद् एकं रूपम् उभौ भवतः
तस्मात्ताव् एतेनैव रूपेणेमाः प्रजाः प्रजनयतः
सैषैकैवेष्टकाग्निर् एव
ताम् एष सर्वो ऽग्निर् अभिसंपद्यते
सैवेष्टकासम्पत्
तद् एतद् एकम् एवाक्षरं वौग् इति
तद् एष सर्वो ऽग्निर् अभिसंपद्यते
सैवाक्षरसम्पत्
atha yaścite 'gnirnidhīyate tad ekaṃ rūpam ubhau bhavataḥ
tasmāttāv etenaiva rūpeṇemāḥ prajāḥ prajanayataḥ
saiṣaikaiveṣṭakāgnir eva
tām eṣa sarvo 'gnir abhisaṃpadyate
saiveṣṭakāsampat
tad etad ekam evākṣaraṃ vaug iti
tad eṣa sarvo 'gnir abhisaṃpadyate
saivākṣarasampat
- 9
तद्धैतत्पश्यन्न् ऋषिर् अभ्यनूवाद भूतम्भविष्यत्प्रस्तौमि महद्ब्रह्मैकम् अक्षरम्बहु ब्रह्मैकम् अक्षरम् इति
एतद्ध्य् एवाक्षरं सर्वे देवाः सर्वाणि भूतान्य् अभिसंपद्यन्ते
तद् एतद्ब्रह्म च क्षत्रं च
अग्निर् एव ब्रह्मेन्द्रः क्षत्रम्
इन्द्राग्नी वै विश्वे देवाः
विड् उ विश्वे देवाः
तद् एतद्ब्रह्म क्षत्रं विट्
taddhaitatpaśyann ṛṣir abhyanūvāda bhūtambhaviṣyatprastaumi mahadbrahmaikam akṣarambahu brahmaikam akṣaram iti
etaddhy evākṣaraṃ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāny abhisaṃpadyante
tad etadbrahma ca kṣatraṃ ca
agnir eva brahmendraḥ kṣatram
indrāgnī vai viśve devāḥ
viḍ u viśve devāḥ
tad etadbrahma kṣatraṃ viṭ
- 10
एतद्ध स्म वै तद्विद्वाञ्छ्यापर्णः सायकायन आह यद्वै म इदं कर्म समाप्स्यत ममैव प्रजा सल्वानां राजानो ऽभविष्यन्मम ब्राह्मणा मम वैश्याः
यत्तु म एतावत्कर्मणः समापि तेन म उभयथा सल्वान्प्रजातिरेक्ष्यत इति
स एष एव श्रीर् एष यश एषो ऽन्नादः
etaddha sma vai tadvidvāñchyāparṇaḥ sāyakāyana āha yadvai ma idaṃ karma samāpsyata mamaiva prajā salvānāṃ rājāno 'bhaviṣyanmama brāhmaṇā mama vaiśyāḥ
yattu ma etāvatkarmaṇaḥ samāpi tena ma ubhayathā salvānprajātirekṣyata iti
sa eṣa eva śrīr eṣa yaśa eṣo 'nnādaḥ
- 11
एतद्ध वै तच्छाण्डिल्यः वामकक्षायणाय प्रोच्योवाच श्रीमान्यशस्व्य् अन्नादो भविष्यसीति
श्रीमान्ह वै यशस्व्य् अन्नादो भवति य एवं वेद
etaddha vai tacchāṇḍilyaḥ vāmakakṣāyaṇāya procyovāca śrīmānyaśasvy annādo bhaviṣyasīti
śrīmānha vai yaśasvy annādo bhavati ya evaṃ veda
- 12
स एषो ऽग्निः प्रजापतिर् एव
ते देवा एतम् अग्निम्प्रजापतिं संस्कृत्याथास्मा एतत्संवत्सरे ऽन्नं समस्कुर्वन्य एष महाव्रतीयो ग्रहः
sa eṣo 'gniḥ prajāpatir eva
te devā etam agnimprajāpatiṃ saṃskṛtyāthāsmā etatsaṃvatsare 'nnaṃ samaskurvanya eṣa mahāvratīyo grahaḥ
- 13
तम् अध्वर्युर्ग्रहेण गृह्णाति
यद्गृह्णाति तस्माद्ग्रहः
तस्मिन्न् उद्गाता महाव्रतेन रसं दधाति
सर्वाणि हैतानि सामानि यन्महाव्रतम्
तद् अस्मिन्त्सर्वैः सामभी रसं दधाति
तस्मिन्होता महतोक्थेन रसं दधाति
सर्वा हैता ऋचो यन्महद् उक्थम्
तद् अस्मिन्त्सर्वाभिर् ऋग्भी रसं दधाति
tam adhvaryurgraheṇa gṛhṇāti
yadgṛhṇāti tasmādgrahaḥ
tasminn udgātā mahāvratena rasaṃ dadhāti
sarvāṇi haitāni sāmāni yanmahāvratam
tad asmintsarvaiḥ sāmabhī rasaṃ dadhāti
tasminhotā mahatokthena rasaṃ dadhāti
sarvā haitā ṛco yanmahad uktham
tad asmintsarvābhir ṛgbhī rasaṃ dadhāti
- 14
ते यदा स्तुवते यदानुशंसति अथास्मिन्न् एतं वषट्कृते जुहोति
वौग् इति वा एष षड् इतीदं षड्विधम् अन्नम्
कृत्वास्मा अपिदधात्य् आत्मसंमितम्
यद् उ वा आत्मसंमितम् अन्नं तद् अवति तन्न हिनस्ति
यद्भूयो हिनस्ति तद्यत्कनीयो न तद् अवति
te yadā stuvate yadānuśaṃsati athāsminn etaṃ vaṣaṭkṛte juhoti
vaug iti vā eṣa ṣaḍ itīdaṃ ṣaḍvidham annam
kṛtvāsmā apidadhāty ātmasaṃmitam
yad u vā ātmasaṃmitam annaṃ tad avati tanna hinasti
yadbhūyo hinasti tadyatkanīyo na tad avati
- 15
स एष एवार्कः यो ऽयम् अग्निश्चितः
तस्यैतद् अन्नं क्यम् एष महाव्रतीयो ग्रहः
तद् अर्क्यं यजुष्टः
एष एव महान्
तस्यैतद् अन्नं व्रतम्
तन्महाव्रतं सामतः
एष उ एवोक्
तदन्नं थम्
तद् उक्थम् ऋक्तः
तद् एतद् एकं सत्त्रेधाख्यायते
sa eṣa evārkaḥ yo 'yam agniścitaḥ
tasyaitad annaṃ kyam eṣa mahāvratīyo grahaḥ
tad arkyaṃ yajuṣṭaḥ
eṣa eva mahān
tasyaitad annaṃ vratam
tanmahāvrataṃ sāmataḥ
eṣa u evok
tadannaṃ tham
tad uktham ṛktaḥ
tad etad ekaṃ sattredhākhyāyate
- 16
स एष संवत्सरः प्रजापतिर् अग्निः
तस्यार्धम् एव सावित्राण्य् अर्धं वैश्वकर्मणानि
अष्टाव् एवास्य कलाः सावित्राण्य् अष्टौ वैश्वकर्मणानि
अथ यद् एतद् अन्तरेण कर्म क्रियते स एव सप्तदशः प्रजापतिः
यो वै कला मनुष्याणाम् अक्षरं तद्देवानाम्
sa eṣa saṃvatsaraḥ prajāpatir agniḥ
tasyārdham eva sāvitrāṇy ardhaṃ vaiśvakarmaṇāni
aṣṭāv evāsya kalāḥ sāvitrāṇy aṣṭau vaiśvakarmaṇāni
atha yad etad antareṇa karma kriyate sa eva saptadaśaḥ prajāpatiḥ
yo vai kalā manuṣyāṇām akṣaraṃ taddevānām
- 17
तद्वै लोमेति द्वे अक्षरे त्वग् इति द्वे असृग् इति द्वे मेद इति द्वे मांसम् इति द्वे स्नावेति द्वे अस्थीति द्वे मज्जेति द्वे
ताः षोडश कलाः
अथ य एतद् अन्तरेण प्राणः संचरति स एव सप्तदशः प्रजापतिः
tadvai lometi dve akṣare tvag iti dve asṛg iti dve meda iti dve māṃsam iti dve snāveti dve asthīti dve majjeti dve
tāḥ ṣoḍaśa kalāḥ
atha ya etad antareṇa prāṇaḥ saṃcarati sa eva saptadaśaḥ prajāpatiḥ
- 18
तस्मा एतस्मै प्राणाय एताः षोडश कला अन्नम् अभिहरन्ति
ता यदानभिहर्तुं ध्रियन्ते ऽथैता एव जग्ध्वोत्क्रामति
तस्माद् उ हैतद् अशिशिषतस्तृप्रम् इव भवति प्राणैर् अद्यमानस्य
तस्माद् उ हैतद् उपतापी कृश इव भवति
प्राणैर्हि जग्धो भवति
tasmā etasmai prāṇāya etāḥ ṣoḍaśa kalā annam abhiharanti
tā yadānabhihartuṃ dhriyante 'thaitā eva jagdhvotkrāmati
tasmād u haitad aśiśiṣatastṛpram iva bhavati prāṇair adyamānasya
tasmād u haitad upatāpī kṛśa iva bhavati
prāṇairhi jagdho bhavati
- 19
तस्मा एतस्मै सप्तदशाय प्रजापतये एतत्सप्तदशम् अन्नं समस्कुर्वन्य एष सौम्यो ऽध्वरः
अथ या अस्य ताः षोडश कला एते ते षोडशर्त्विजः
तस्मान्न सप्तदशम् ऋत्विजं कुर्वीत नेद् अतिरेचयानीति
अथ य एवात्र रसो या आहुतयो हूयन्ते तद् एव सप्तदशम् अन्नम्
tasmā etasmai saptadaśāya prajāpataye etatsaptadaśam annaṃ samaskurvanya eṣa saumyo 'dhvaraḥ
atha yā asya tāḥ ṣoḍaśa kalā ete te ṣoḍaśartvijaḥ
tasmānna saptadaśam ṛtvijaṃ kurvīta ned atirecayānīti
atha ya evātra raso yā āhutayo hūyante tad eva saptadaśam annam
- 20
ते यदा स्तुवते यदानुशंसति अथास्मिन्न् एतं वषट्कृते जुहोति
वौग् इति वा एष षड् इतीदं षड्विधम् अन्नम्
कृत्वास्मा अपिदधात्य् आत्मसंमितम्
यद् उ वा आत्मसंमितम् अन्नं तद् अवति तन्न हिनस्ति
यद्भूयो हिनस्ति तत्
यत्कनीयो न तद् अवति
te yadā stuvate yadānuśaṃsati athāsminn etaṃ vaṣaṭkṛte juhoti
vaug iti vā eṣa ṣaḍ itīdaṃ ṣaḍvidham annam
kṛtvāsmā apidadhāty ātmasaṃmitam
yad u vā ātmasaṃmitam annaṃ tad avati tanna hinasti
yadbhūyo hinasti tat
yatkanīyo na tad avati
- 21
स एष एवार्कः यो ऽयम् अग्निश्चितः
तस्यैतद् अन्नं क्यम् एष सौम्यो ऽध्वरः
तद् अर्क्यं यजुष्टः
एष एव महान्
तस्यैतद् अन्नं व्रतम्
तन्महाव्रतं सामतः
एष उ एवोक्
तस्यैतद् अन्नं थम्
तद् उक्थम् ऋक्तः
तद् एतद् एकं सत्त्रेधाख्यायते
स एतेनान्नेन सहोर्ध्व उदक्रामत्
स यः स उदक्रामद् असौ स आदित्यः
अथ येन तेनान्नेन सहोदक्रामद् एष स चन्द्रमाः
sa eṣa evārkaḥ yo 'yam agniścitaḥ
tasyaitad annaṃ kyam eṣa saumyo 'dhvaraḥ
tad arkyaṃ yajuṣṭaḥ
eṣa eva mahān
tasyaitad annaṃ vratam
tanmahāvrataṃ sāmataḥ
eṣa u evok
tasyaitad annaṃ tham
tad uktham ṛktaḥ
tad etad ekaṃ sattredhākhyāyate
sa etenānnena sahordhva udakrāmat
sa yaḥ sa udakrāmad asau sa ādityaḥ
atha yena tenānnena sahodakrāmad eṣa sa candramāḥ
- 22
स एष एवार्को य एष तपति
तस्यैतद् अन्नं क्यम् एष चन्द्रमाः
तद् अर्क्यं यजुष्टः
एष एव महान्
तस्यैतद् अन्नं व्रतम्
तन्महाव्रतं सामतः
एष उ एवोक्
तस्यैतद् अन्नं थम्
तद् उक्थम् ऋक्तः
तद् एतद् एकं सत्त्रेधाख्यायते
इत्य् अधिदेवतम्
sa eṣa evārko ya eṣa tapati
tasyaitad annaṃ kyam eṣa candramāḥ
tad arkyaṃ yajuṣṭaḥ
eṣa eva mahān
tasyaitad annaṃ vratam
tanmahāvrataṃ sāmataḥ
eṣa u evok
tasyaitad annaṃ tham
tad uktham ṛktaḥ
tad etad ekaṃ sattredhākhyāyate
ity adhidevatam
- 23
अथाध्यात्मम्
प्राणो वा अर्कः
तस्यान्नम् एव क्यम्
तद् अर्क्यं यजुष्टः
प्राण एव महान्
तस्यान्नम् एव व्रतम्
तन्महाव्रतं सामतः
प्राण उ एवोक्
तस्यान्नम् एव थम्
तद् उक्थम् ऋक्तः
तद् एतद् एकं सत्त्रेधाख्यायते
स एष एवैषो ऽधिदेवतम् अयम् अध्यात्मम्
athādhyātmam
prāṇo vā arkaḥ
tasyānnam eva kyam
tad arkyaṃ yajuṣṭaḥ
prāṇa eva mahān
tasyānnam eva vratam
tanmahāvrataṃ sāmataḥ
prāṇa u evok
tasyānnam eva tham
tad uktham ṛktaḥ
tad etad ekaṃ sattredhākhyāyate
sa eṣa evaiṣo 'dhidevatam ayam adhyātmam

