31 shlokas
- 1
संवत्सरो वै प्रजापतिर् अग्निः सोमो राजा चन्द्रमाः
स ह स्वयम् एवात्मानम्प्रोचे यज्ञवचसे राजस्तम्बायनाय यावन्ति वाव मे ज्योतींषि तावत्यो म इष्टका इति
saṃvatsaro vai prajāpatir agniḥ somo rājā candramāḥ
sa ha svayam evātmānamproce yajñavacase rājastambāyanāya yāvanti vāva me jyotīṃṣi tāvatyo ma iṣṭakā iti
- 2
तस्य वा एतस्य संवत्सरस्य प्रजापतेः सप्त च शतानि विंशतिश्चाहोरात्राणि ज्योतींषि ता इष्टकाः षष्टिश्च त्रीणि च शताणि परिश्रितः षष्टिश्च त्रीणि च शतानि यजुष्मत्यः
सो ऽयं संवत्सरः प्रजापतिः सर्वाणि भूतानि ससृजे यच्च प्राणि यच्चाप्राणम् उभयान्देवमनुष्यान्
स सर्वाणि भूतानि सृष्ट्वा रिरिचान इव मेने
स मृत्योर्बिभयांचकार
tasya vā etasya saṃvatsarasya prajāpateḥ sapta ca śatāni viṃśatiścāhorātrāṇi jyotīṃṣi tā iṣṭakāḥ ṣaṣṭiśca trīṇi ca śatāṇi pariśritaḥ ṣaṣṭiśca trīṇi ca śatāni yajuṣmatyaḥ
so 'yaṃ saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ sarvāṇi bhūtāni sasṛje yacca prāṇi yaccāprāṇam ubhayāndevamanuṣyān
sa sarvāṇi bhūtāni sṛṣṭvā riricāna iva mene
sa mṛtyorbibhayāṃcakāra
- 3
स हेक्षांचक्रे कथं न्व् अहम् इमानि सर्वाणि भूतानि पुनर् आत्मन्न् आवपेय पुनर् आत्मन्दधीय
कथं न्व् अहम् एवैषां सर्वेषाम्भूतानाम्पुनर् आत्मा स्याम् इति
sa hekṣāṃcakre kathaṃ nv aham imāni sarvāṇi bhūtāni punar ātmann āvapeya punar ātmandadhīya
kathaṃ nv aham evaiṣāṃ sarveṣāmbhūtānāmpunar ātmā syām iti
- 4
स द्वेधात्मानं व्यौहत्
षष्टिश्च त्रीणि च शतान्य् अन्यतरस्येष्टका अभवन्न् एवम् अन्यतरस्य
स न व्याप्नोत्
sa dvedhātmānaṃ vyauhat
ṣaṣṭiśca trīṇi ca śatāny anyatarasyeṣṭakā abhavann evam anyatarasya
sa na vyāpnot
- 5
त्रीन् आत्मनो ऽकुरुत
तिस्रस्तिस्रोऽशीतय एकैकस्येष्टका अभवन्
स नैव व्याप्नोत्
trīn ātmano 'kuruta
tisrastisro'śītaya ekaikasyeṣṭakā abhavan
sa naiva vyāpnot
- 6
चतुर आत्मनो ऽकुरुत अशीतिशतेष्टकान्
स नैव व्याप्नोत्
catura ātmano 'kuruta aśītiśateṣṭakān
sa naiva vyāpnot
- 7
पञ्चात्मनो ऽकुरुत
चतुश्चत्वारिंशं शतम् एकैकस्येष्टका अभवन्
स नैव व्याप्नोत्
pañcātmano 'kuruta
catuścatvāriṃśaṃ śatam ekaikasyeṣṭakā abhavan
sa naiva vyāpnot
- 8
षड् आत्मनो ऽकुरुत विंशतिशतेष्टकान्
स नैव व्याप्नोत्
न सप्तधा व्यभवत्
ṣaḍ ātmano 'kuruta viṃśatiśateṣṭakān
sa naiva vyāpnot
na saptadhā vyabhavat
- 9
अष्टाव् आत्मनो ऽकुरुत नवतीष्टकान्
स नैव व्याप्नोत्
aṣṭāv ātmano 'kuruta navatīṣṭakān
sa naiva vyāpnot
- 10
नवात्मनो ऽकुरुत अशीतीष्टकान्
स नैव व्याप्नोत्
navātmano 'kuruta aśītīṣṭakān
sa naiva vyāpnot
- 11
दशात्मनो ऽकुरुत द्वासप्ततीष्टकान्
स नैव व्याप्नोत्
नैकादशधा व्यभवत्
daśātmano 'kuruta dvāsaptatīṣṭakān
sa naiva vyāpnot
naikādaśadhā vyabhavat
- 12
द्वादशात्मनो ऽकुरुत षष्टीष्टकान्
स नैव व्याप्नोत्
न त्रयोदशधा व्यभवन्न चतुर्दशधा
dvādaśātmano 'kuruta ṣaṣṭīṣṭakān
sa naiva vyāpnot
na trayodaśadhā vyabhavanna caturdaśadhā
- 13
पञ्चदशात्मनो ऽकुरुत अष्टाचत्वारिंशदिष्टकान्
स नैव व्याप्नोत्
pañcadaśātmano 'kuruta aṣṭācatvāriṃśadiṣṭakān
sa naiva vyāpnot
- 14
षोडशात्मनो ऽकुरुत पञ्चचत्वारिंशदिष्टकान्
स नैव व्याप्नोत्
न सप्तदशधा व्यभवत्
ṣoḍaśātmano 'kuruta pañcacatvāriṃśadiṣṭakān
sa naiva vyāpnot
na saptadaśadhā vyabhavat
- 15
अष्टादशात्मनो ऽकुरुत चत्वारिंशदिष्टकान्
स नैव व्याश्नोत्
नैकां न विंशतिधा व्यभवत्
aṣṭādaśātmano 'kuruta catvāriṃśadiṣṭakān
sa naiva vyāśnot
naikāṃ na viṃśatidhā vyabhavat
- 16
विंशतिम् आत्मनो ऽकुरुत षट्त्रिंशदिष्टकान्
स नैव व्याप्नोत्
नैकविंशतिधा व्यभवन्न द्वाविंशतिधा न त्रयोविंशतिधा
viṃśatim ātmano 'kuruta ṣaṭtriṃśadiṣṭakān
sa naiva vyāpnot
naikaviṃśatidhā vyabhavanna dvāviṃśatidhā na trayoviṃśatidhā
- 17
चतुर्विंशतिम् आत्मनो ऽकुरुत त्रिंशदिष्टकान्
सो ऽत्रातिष्ठत पञ्चदशे व्यूहे
तद्यत्पञ्चदशे व्यूहे ऽतिष्ठत तस्मात्पञ्चदशापूर्यमाणस्य रूपाणि पञ्चदशापक्षीयमाणस्य
caturviṃśatim ātmano 'kuruta triṃśadiṣṭakān
so 'trātiṣṭhata pañcadaśe vyūhe
tadyatpañcadaśe vyūhe 'tiṣṭhata tasmātpañcadaśāpūryamāṇasya rūpāṇi pañcadaśāpakṣīyamāṇasya
- 18
अथ यच्चतुर्विंशतिम् आत्मनो ऽकुरुत तस्माच्चतुर्विंशत्यर्धमासः संवत्सरः
स एतैश्चतुर्विंशत्या त्रिंशदिष्टकैर् आत्मभिर्न व्यभवत्
स पञ्चदशाह्नो रूपाण्य् अपश्यद् आत्मनस्तन्वो मुहूर्तांल्लोकम्पृणाः पञ्चदशैव रात्रेः
तद्यन्मुहु त्रायन्ते तस्मान्मुहूर्ताः
अथ यत्क्षुद्राः सन्त इमांल्लोकान् आपूरयन्ति तस्माल्लोकम्पृणाः
atha yaccaturviṃśatim ātmano 'kuruta tasmāccaturviṃśatyardhamāsaḥ saṃvatsaraḥ
sa etaiścaturviṃśatyā triṃśadiṣṭakair ātmabhirna vyabhavat
sa pañcadaśāhno rūpāṇy apaśyad ātmanastanvo muhūrtāṃllokampṛṇāḥ pañcadaśaiva rātreḥ
tadyanmuhu trāyante tasmānmuhūrtāḥ
atha yatkṣudrāḥ santa imāṃllokān āpūrayanti tasmāllokampṛṇāḥ
- 19
एष वा इदं सर्वम्पचति अहोरात्रैर् अर्धमासैर्मासैर् ऋतुभिः संवत्सरेण
तद् अमुना पक्वम् अयम्पचति
पक्वस्य पक्तेति ह स्माह भारद्वाजो ऽग्निम् अमुना हि पक्वम् अयम्पचतीति
eṣa vā idaṃ sarvampacati ahorātrair ardhamāsairmāsair ṛtubhiḥ saṃvatsareṇa
tad amunā pakvam ayampacati
pakvasya pakteti ha smāha bhāradvājo 'gnim amunā hi pakvam ayampacatīti
- 20
तानि संवत्सरे दश च सहस्राण्य् अष्टौ च शतानि समपद्यन्त
सोऽत्रातिष्ठत दशसु च सहस्रेष्व् अष्टासु च शतेषु
tāni saṃvatsare daśa ca sahasrāṇy aṣṭau ca śatāni samapadyanta
so'trātiṣṭhata daśasu ca sahasreṣv aṣṭāsu ca śateṣu
- 21
अथ सर्वाणि भूतानि पर्यैक्षत्
स त्रय्याम् एव विद्यायां सर्वाणि भूतान्य् अपश्यत्
अत्र हि सर्वेषां छन्दसाम् आत्मा सर्वेषां स्तोमानां सर्वेषाम्प्राणानां सर्वेषां देवानाम्
एतद्वा अस्ति
एतद्ध्य् अमृतम्
यद्ध्य् अमृतं तद्ध्य् अस्ति
एतद् उ तद्यन्मर्त्यम्
atha sarvāṇi bhūtāni paryaikṣat
sa trayyām eva vidyāyāṃ sarvāṇi bhūtāny apaśyat
atra hi sarveṣāṃ chandasām ātmā sarveṣāṃ stomānāṃ sarveṣāmprāṇānāṃ sarveṣāṃ devānām
etadvā asti
etaddhy amṛtam
yaddhy amṛtaṃ taddhy asti
etad u tadyanmartyam
- 22
स ऐक्षत प्रजापतिः त्रय्यां वाव विद्यायां सर्वाणि भूतानि
हन्त त्रयीम् एव विद्याम् आत्मानम् अभिसंस्करवा इति
sa aikṣata prajāpatiḥ trayyāṃ vāva vidyāyāṃ sarvāṇi bhūtāni
hanta trayīm eva vidyām ātmānam abhisaṃskaravā iti
- 23
स ऋचो व्यौहद्द्वादश बृहतीसहस्राणि
एतावत्यो हर्चो याः प्रजापतिसृष्टाः
तास्त्रिंशत्तमे व्यूहे पङ्क्तिष्व् अतिष्ठन्त
ता यत्त्रिंशत्तमे व्यूहे ऽतिष्ठन्त तस्मात्त्रिंशन्मासस्य रात्रयः
अथ यत्पङ्क्तिषु तस्मात्पाङ्क्तः प्रजापतिः
ता अष्टाशतं शतानि पङ्क्तयो ऽभवन्
sa ṛco vyauhaddvādaśa bṛhatīsahasrāṇi
etāvatyo harco yāḥ prajāpatisṛṣṭāḥ
tāstriṃśattame vyūhe paṅktiṣv atiṣṭhanta
tā yattriṃśattame vyūhe 'tiṣṭhanta tasmāttriṃśanmāsasya rātrayaḥ
atha yatpaṅktiṣu tasmātpāṅktaḥ prajāpatiḥ
tā aṣṭāśataṃ śatāni paṅktayo 'bhavan
- 24
अथेतरौ वेदौ व्यौहद्द्वादशैव बृहतीसहस्राण्य् अष्टौ यजुषां चत्वारि साम्नाम्
एतावद्धैतयोर्वेदयोर्यत्प्रजापतिसृष्टम्
तौ त्रिंशत्तमे व्यूहे पङ्क्तिष्व् अतिष्ठेताम्
तौ यत्त्रिंशत्तमे व्यूहे ऽतिष्ठेतां तस्मात्त्रिंशन्मासस्य रात्रयः
अथ यत्पङ्क्तिषु तस्मात्पाङ्क्तः प्रजापतिः
ता अष्टाशतम् एव शतानि पङ्क्तयो ऽभवन्
athetarau vedau vyauhaddvādaśaiva bṛhatīsahasrāṇy aṣṭau yajuṣāṃ catvāri sāmnām
etāvaddhaitayorvedayoryatprajāpatisṛṣṭam
tau triṃśattame vyūhe paṅktiṣv atiṣṭhetām
tau yattriṃśattame vyūhe 'tiṣṭhetāṃ tasmāttriṃśanmāsasya rātrayaḥ
atha yatpaṅktiṣu tasmātpāṅktaḥ prajāpatiḥ
tā aṣṭāśatam eva śatāni paṅktayo 'bhavan
- 25
ते सर्वे त्रयो वेदाः दश च सहस्राण्य् अष्टौ च शतान्य् अशीतीनाम् अभवन्
स मुहूर्तेन मुहूर्तेनाशीतिम् आप्नोत्
मुहूर्तेन मुहूर्तेनाशीतिः समपद्यत
te sarve trayo vedāḥ daśa ca sahasrāṇy aṣṭau ca śatāny aśītīnām abhavan
sa muhūrtena muhūrtenāśītim āpnot
muhūrtena muhūrtenāśītiḥ samapadyata
- 26
स एषु त्रिषु लोकेषूखायाम्योनौ रेतो भूतम् आत्मानम् असिञ्चच्छन्दोमयं स्तोममयम्प्राणमयं देवतामयम्
तस्यार्धमासे प्रथम आत्मा समस्क्रियत दवीयसि परो दवीयसि परः
संवत्सर एव सर्वः कृत्स्नः समस्क्रियत
sa eṣu triṣu lokeṣūkhāyāmyonau reto bhūtam ātmānam asiñcacchandomayaṃ stomamayamprāṇamayaṃ devatāmayam
tasyārdhamāse prathama ātmā samaskriyata davīyasi paro davīyasi paraḥ
saṃvatsara eva sarvaḥ kṛtsnaḥ samaskriyata
- 27
तद्यत्परिश्रितम् उपाधत्त तद्रात्रिम् उपाधत्त तद् अनु पञ्चदश मुहूर्तान्मुहूर्तान् अनु पञ्चदशाशीतीः
अथ यद्यजुष्मतीम् उपाधत्त तद् अहर् उपाधत्त तद् अनु पञ्चदश मुहूर्तान्मुहूर्तान् अनु पञ्चदशाशीतीः
एवम् एतां त्रयीं विद्याम् आत्मन्न् आवपतात्मन्न् अकुरुत
सो ऽत्रैव सर्वेषां भूतानाम् आत्माभवच्छन्दोमय स्तोममयः प्राणमयो देवतामयः
स एतन्मय एव भूत्वोर्ध्व उदक्रामत्
स यः स उदक्रामद् एष स चन्द्रमाः
tadyatpariśritam upādhatta tadrātrim upādhatta tad anu pañcadaśa muhūrtānmuhūrtān anu pañcadaśāśītīḥ
atha yadyajuṣmatīm upādhatta tad ahar upādhatta tad anu pañcadaśa muhūrtānmuhūrtān anu pañcadaśāśītīḥ
evam etāṃ trayīṃ vidyām ātmann āvapatātmann akuruta
so 'traiva sarveṣāṃ bhūtānām ātmābhavacchandomaya stomamayaḥ prāṇamayo devatāmayaḥ
sa etanmaya eva bhūtvordhva udakrāmat
sa yaḥ sa udakrāmad eṣa sa candramāḥ
- 28
तस्यैषा प्रतिष्ठा य एष तपति
एतस्माद् एवाध्यचीयतैतस्मिन्न् अध्यचीयत
आत्मन एवैनं तन्निरमिमीतात्मनः प्राजनयत्
tasyaiṣā pratiṣṭhā ya eṣa tapati
etasmād evādhyacīyataitasminn adhyacīyata
ātmana evainaṃ tanniramimītātmanaḥ prājanayat
- 29
स यद् अग्निं चेष्यमाणो दीक्षते यथैव तत्प्रजापतिर् एषु त्रिषु लोकेषूखायां योनौ रेतो भूतम् आत्मानम् असिञ्चद् एवम् एवैष एतद् आत्मानम् उखायां योनौ रेतो भूतं सिञ्चति छन्दोमयं स्तोममयम्प्राणमयं देवतामयम्
तस्यार्धमासे प्रथम आत्मा संस्क्रियते दवीयसि परो दवीयसि परः
संवत्सर एव सर्वः कृत्स्नः संस्क्रियते
sa yad agniṃ ceṣyamāṇo dīkṣate yathaiva tatprajāpatir eṣu triṣu lokeṣūkhāyāṃ yonau reto bhūtam ātmānam asiñcad evam evaiṣa etad ātmānam ukhāyāṃ yonau reto bhūtaṃ siñcati chandomayaṃ stomamayamprāṇamayaṃ devatāmayam
tasyārdhamāse prathama ātmā saṃskriyate davīyasi paro davīyasi paraḥ
saṃvatsara eva sarvaḥ kṛtsnaḥ saṃskriyate
- 30
तद्यत्परिश्रितम् उपधत्ते तद्रात्रिम् उपधत्ते तद् अनु पञ्चदश मुहूर्तान्मुहूर्तान् अनु पञ्चदशाशीतीः
अथ यद्यजुष्मतीम् उपधत्ते तद् अहर् उपधत्ते तद् अनु पञ्चदश मुहूर्तान्मुहूर्तान् अनु पञ्चदशाशीतीः
एवम् एतां त्रयीं विद्याम् आत्मन्न् आवपत आत्मन्कुरुते
सो ऽत्रैव सर्वेषाम्भूतानाम् आत्मा भवति छन्दोमय स्तोममयः प्राणमयो देवतामयः
स एतन्मय एव भूत्वोर्ध्व उत्क्रामति
tadyatpariśritam upadhatte tadrātrim upadhatte tad anu pañcadaśa muhūrtānmuhūrtān anu pañcadaśāśītīḥ
atha yadyajuṣmatīm upadhatte tad ahar upadhatte tad anu pañcadaśa muhūrtānmuhūrtān anu pañcadaśāśītīḥ
evam etāṃ trayīṃ vidyām ātmann āvapata ātmankurute
so 'traiva sarveṣāmbhūtānām ātmā bhavati chandomaya stomamayaḥ prāṇamayo devatāmayaḥ
sa etanmaya eva bhūtvordhva utkrāmati

