18 shlokas
- 1
पुरुषो वै यज्ञः
पुरुषस्तेन यज्ञो यद् एनम्पुरुषस्तनुत एष वै तायमानो यावानेव पुरुषस्तावान्विधीयते तस्मात्पुरुषो यज्ञः
puruṣo vai yajñaḥ
puruṣastena yajño yad enampuruṣastanuta eṣa vai tāyamāno yāvāneva puruṣastāvānvidhīyate tasmātpuruṣo yajñaḥ
- 2
तस्येयमेव जुहूः
इयम् उपभृद् आत्मैव ध्रुवा तद्वा आत्मन एवेमानि सर्वाण्यङ्गानि प्रभवन्ति तस्माद् उ ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति
tasyeyameva juhūḥ
iyam upabhṛd ātmaiva dhruvā tadvā ātmana evemāni sarvāṇyaṅgāni prabhavanti tasmād u dhruvāyā eva sarvo yajñaḥ prabhavati
- 3
प्राण एव स्रुवः
सो ऽयम्प्राणः सर्वाण्यङ्गान्य् अनुसंचरति तस्माद् उ स्रुवः सर्वा अनु स्रुचः संचरति
prāṇa eva sruvaḥ
so 'yamprāṇaḥ sarvāṇyaṅgāny anusaṃcarati tasmād u sruvaḥ sarvā anu srucaḥ saṃcarati
- 4
तस्यासावेव द्यौर्जुहूः
अथेदम् अन्तरिक्षम् उपभृद् इयम् एव ध्रुवा तद्वा अस्या एवेमे सर्वे लोकाः प्रभवन्ति तस्माद् उ ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति
tasyāsāveva dyaurjuhūḥ
athedam antarikṣam upabhṛd iyam eva dhruvā tadvā asyā eveme sarve lokāḥ prabhavanti tasmād u dhruvāyā eva sarvo yajñaḥ prabhavati
- 5
अयमेव स्रुवो यो ऽयम्पवते
सो ऽयम् इमांत्सर्वांल्लोकान् अनुपवते तस्माद् उ स्रुवः सर्वा अनु स्रुचः संचरति
ayameva sruvo yo 'yampavate
so 'yam imāṃtsarvāṃllokān anupavate tasmād u sruvaḥ sarvā anu srucaḥ saṃcarati
- 6
स एष यज्ञस्तायमानः
देवेभ्यस्तायत ऋतुभ्यश्छन्दोभ्यो यद्धविस्तद्देवानां यत्सोमो राजा यत्पुरोडाशस्तत्तद् आदिश्य गृह्णात्य् अमुष्मै त्वा जुष्टं गृह्णामीत्य् एवम् उ हैतेषाम्
sa eṣa yajñastāyamānaḥ
devebhyastāyata ṛtubhyaśchandobhyo yaddhavistaddevānāṃ yatsomo rājā yatpuroḍāśastattad ādiśya gṛhṇāty amuṣmai tvā juṣṭaṃ gṛhṇāmīty evam u haiteṣām
- 7
अथ यान्याज्यानि गृह्यन्ते
ऋतुभ्यश्चैव तानि छन्दोभ्यश्च गृह्यन्ते तत्तद् अनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति स वै चतुर्जुह्वाम्गृह्णात्यष्टौ कृत्व उपभृति
atha yānyājyāni gṛhyante
ṛtubhyaścaiva tāni chandobhyaśca gṛhyante tattad anādiśyājyasyaiva rūpeṇa gṛhṇāti sa vai caturjuhvāmgṛhṇātyaṣṭau kṛtva upabhṛti
- 8
स यच्चतुर्जुह्वां गृह्णाति
ऋतुभ्यस्तद्गृह्णाति प्रयाजेभ्यो हि तद्गृह्णात्य् ऋतवो हि प्रयाजास्तत्तद् अनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णात्य् अजामितायै जामि ह कुर्याद्यद्वसन्ताय त्वा ग्रीष्माय त्वेति गृह्णीयात्तस्माद् अनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति
sa yaccaturjuhvāṃ gṛhṇāti
ṛtubhyastadgṛhṇāti prayājebhyo hi tadgṛhṇāty ṛtavo hi prayājāstattad anādiśyājyasyaiva rūpeṇa gṛhṇāty ajāmitāyai jāmi ha kuryādyadvasantāya tvā grīṣmāya tveti gṛhṇīyāttasmād anādiśyājyasyaiva rūpeṇa gṛhṇāti
- 9
अथ यदष्टौ कृत्व उपभृति गृह्णाति
छन्दोभ्यस्तद्गृह्णात्य् अनुयाजेभ्यो हि तद्गृह्णाति छन्दांसि ह्यनुयाजास्तत्तद् अनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णात्य् अजामितायै जामि ह कुर्याद्यद्गायत्र्यै त्वा त्रिष्टुभे त्वेति गृह्णीयात्तस्माद् अनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति
atha yadaṣṭau kṛtva upabhṛti gṛhṇāti
chandobhyastadgṛhṇāty anuyājebhyo hi tadgṛhṇāti chandāṃsi hyanuyājāstattad anādiśyājyasyaiva rūpeṇa gṛhṇāty ajāmitāyai jāmi ha kuryādyadgāyatryai tvā triṣṭubhe tveti gṛhṇīyāttasmād anādiśyājyasyaiva rūpeṇa gṛhṇāti
- 10
अथ यच्चतुर्ध्रुवायां गृह्णाति
सर्वस्मै तद्यज्ञाय गृह्णाति तत्तद् अनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति कस्मा उ ह्यादिशेद्यतः सर्वाभ्य एव देवताभ्यो ऽवद्यति तस्माद् अनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति
atha yaccaturdhruvāyāṃ gṛhṇāti
sarvasmai tadyajñāya gṛhṇāti tattad anādiśyājyasyaiva rūpeṇa gṛhṇāti kasmā u hyādiśedyataḥ sarvābhya eva devatābhyo 'vadyati tasmād anādiśyājyasyaiva rūpeṇa gṛhṇāti
- 11
यजमान एव जुहूमनु
यो ऽस्मा अरातीयति स उपभृतम् अन्व् अत्तैव जुहूम् अन्व् आद्य उपभृतम् अन्व् अत्तैव जुहूर् आद्य उपभृत्स वै चतुर्जुह्वां गृह्णात्य् अष्टौ कृत्व उपभृति
yajamāna eva juhūmanu
yo 'smā arātīyati sa upabhṛtam anv attaiva juhūm anv ādya upabhṛtam anv attaiva juhūr ādya upabhṛtsa vai caturjuhvāṃ gṛhṇāty aṣṭau kṛtva upabhṛti
- 12
स यच्चतुर्जुह्वां गृह्णाति
अत्तारम् एवैतत्परिमिततरं कनीयांसं करोत्य् अथ यद् अष्टौ कृत्व उपभृति गृह्णात्य् आद्यम् एवैतद् अपरिमिततरम्भूयांसं करोति तद्धि समृद्धं यत्रात्ता कनीयानाद्यो भूयान्
sa yaccaturjuhvāṃ gṛhṇāti
attāram evaitatparimitataraṃ kanīyāṃsaṃ karoty atha yad aṣṭau kṛtva upabhṛti gṛhṇāty ādyam evaitad aparimitatarambhūyāṃsaṃ karoti taddhi samṛddhaṃ yatrāttā kanīyānādyo bhūyān
- 13
स वै चतुर्जुह्वां गृह्णन्
भूय आज्यं गृह्णात्यष्टौ कृत्व उपभृति गृह्णन्कनीय आज्यं गृह्णाति
sa vai caturjuhvāṃ gṛhṇan
bhūya ājyaṃ gṛhṇātyaṣṭau kṛtva upabhṛti gṛhṇankanīya ājyaṃ gṛhṇāti
- 14
स यच्चतुर्जुह्वां गृह्णन्
भूय आज्यं गृह्णात्य् अत्तारम् एवैतत्परिमिततरं कनीयांसं कुर्वंस्तस्मिन्वीर्यम्बलं दधात्य् अथ यद् अष्टौ कृत्व उपभृति गृह्णन्कनीय आज्यं गृह्णात्य् आद्यम् एवैतद् अपरिमिततरम्भूयांसं कुर्वंस्तम् अवीर्यम् अबलीयांसं करोति तस्मादुत राजापारां विशम्प्रावसायाप्य् एकवेश्मनैव जिनाति त्वद्यथा त्वत्कामयते तथा सचत एतेनो ह तद्वीर्येण यज्जुह्वां भूय आज्यं गृह्णाति स यज्जुह्वां गृह्णाति जुह्वैव तज्जुहोति यद् उपभृति गृह्णाति जुह्वैव तज्जुहोति
sa yaccaturjuhvāṃ gṛhṇan
bhūya ājyaṃ gṛhṇāty attāram evaitatparimitataraṃ kanīyāṃsaṃ kurvaṃstasminvīryambalaṃ dadhāty atha yad aṣṭau kṛtva upabhṛti gṛhṇankanīya ājyaṃ gṛhṇāty ādyam evaitad aparimitatarambhūyāṃsaṃ kurvaṃstam avīryam abalīyāṃsaṃ karoti tasmāduta rājāpārāṃ viśamprāvasāyāpy ekaveśmanaiva jināti tvadyathā tvatkāmayate tathā sacata eteno ha tadvīryeṇa yajjuhvāṃ bhūya ājyaṃ gṛhṇāti sa yajjuhvāṃ gṛhṇāti juhvaiva tajjuhoti yad upabhṛti gṛhṇāti juhvaiva tajjuhoti
- 15
तद् आहुः
कस्मा उ तर्ह्युपभृति गृह्णीयाद्यद् उपभृता न जुहोतीति स यद्धोपभृता जुहुयात्पृथग्घैवेमाः प्रजाः स्युर्नैवात्ता स्यान्नाद्यः स्याद् अथ यत्तज्जुह्वेव समानीय जुहोति तस्माद् इमा विशः क्षत्रियस्यैव वशे सति वैश्यम्पशव उपतिष्ठन्ते ऽथ यत्तज्जुह्वेव समानीय जुहोति तस्माद्यदोत क्षत्रियः कामयते ऽथाह वैश्य मयि यत्ते परो निहितं तद् आहरेति तं जिनाति त्वद्यथा त्वत्कामयते तथा सचत एतेनो ह तद्वीर्येण
tad āhuḥ
kasmā u tarhyupabhṛti gṛhṇīyādyad upabhṛtā na juhotīti sa yaddhopabhṛtā juhuyātpṛthagghaivemāḥ prajāḥ syurnaivāttā syānnādyaḥ syād atha yattajjuhveva samānīya juhoti tasmād imā viśaḥ kṣatriyasyaiva vaśe sati vaiśyampaśava upatiṣṭhante 'tha yattajjuhveva samānīya juhoti tasmādyadota kṣatriyaḥ kāmayate 'thāha vaiśya mayi yatte paro nihitaṃ tad āhareti taṃ jināti tvadyathā tvatkāmayate tathā sacata eteno ha tadvīryeṇa
- 16
तानि वा एतानि
छन्दोभ्य आज्यानि गृह्यन्ते स यच्चतुर्जुह्वां गृह्णाति गायत्र्यै तद्गृह्णात्य् अथ यद् अष्टौ कृत्व उपभृति गृह्णाति त्रिष्टुब्जगतीभ्यां तद्गृह्णात्य् अथ यच्चतुर्ध्रुवायां गृह्णात्य् अनुष्टुभे तद्गृह्णाति वाग्वा अनुष्टुब्वाचो वा इदं सर्वम्प्रभवति तस्माद् उ ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवतीयम्वा अनुष्टुब् अस्यै वा इदं सर्वं प्रभवति तस्माद् उ ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति
tāni vā etāni
chandobhya ājyāni gṛhyante sa yaccaturjuhvāṃ gṛhṇāti gāyatryai tadgṛhṇāty atha yad aṣṭau kṛtva upabhṛti gṛhṇāti triṣṭubjagatībhyāṃ tadgṛhṇāty atha yaccaturdhruvāyāṃ gṛhṇāty anuṣṭubhe tadgṛhṇāti vāgvā anuṣṭubvāco vā idaṃ sarvamprabhavati tasmād u dhruvāyā eva sarvo yajñaḥ prabhavatīyamvā anuṣṭub asyai vā idaṃ sarvaṃ prabhavati tasmād u dhruvāyā eva sarvo yajñaḥ prabhavati
- 17
स गृह्णाति
धाम नामासि प्रियं देवानाम् इत्य् एतद्वै देवानाम्प्रियतमं धाम यदाज्यं तस्मादाह धाम नामासि प्रियं देवानाम् इत्य् अनाधृष्टं देवयजनमसीति वज्रो ह्याज्यं तस्मादाहानाधृष्टं देवयजनमसीति
sa gṛhṇāti
dhāma nāmāsi priyaṃ devānām ity etadvai devānāmpriyatamaṃ dhāma yadājyaṃ tasmādāha dhāma nāmāsi priyaṃ devānām ity anādhṛṣṭaṃ devayajanamasīti vajro hyājyaṃ tasmādāhānādhṛṣṭaṃ devayajanamasīti
- 18
स एतेन यजुषा
सकृज्जुह्वां गृह्णाति त्रिस्तूष्णीम् एतेनैव यजुषा सकृदुपभृति गृह्णाति सप्तकृत्वस्तूष्णीम् एतेनैव यजुषा सकृद्ध्रुवायां गृह्णाति त्रिस्तूष्णीं तद् आहुस्त्रिस्त्रिरेव यजुषा गृह्णीयात्त्रिवृद्धि यज्ञ इति तद् उ नु सकृत्सकृद् एवात्रो ह्येव त्रिर्गृहीतं सम्पद्यते
sa etena yajuṣā
sakṛjjuhvāṃ gṛhṇāti tristūṣṇīm etenaiva yajuṣā sakṛdupabhṛti gṛhṇāti saptakṛtvastūṣṇīm etenaiva yajuṣā sakṛddhruvāyāṃ gṛhṇāti tristūṣṇīṃ tad āhustristrireva yajuṣā gṛhṇīyāttrivṛddhi yajña iti tad u nu sakṛtsakṛd evātro hyeva trirgṛhītaṃ sampadyate

