111 shlokas
- 1
चूडोत्तंसितचन्द्रचारुकलिकाचञ्चच्छिखाभास्वरो लीलादग्धविलोलकामशलभः श्रेयोदशाग्रे स्फुरन्
अन्तःस्फूर्जदपारमोहतिमिरप्राग्भारम् उच्चाटयन्श्वेतः सद्मनि योगिनां विजयते ज्ञानप्रदीपो हरः
cūḍottaṃsitacandracārukalikācañcacchikhābhāsvaro līlādagdhavilolakāmaśalabhaḥ śreyodaśāgre sphuran
antaḥsphūrjadapāramohatimiraprāgbhāram uccāṭayanśvetaḥ sadmani yogināṃ vijayate jñānapradīpo haraḥ
- 2
भ्रान्तं देशम् अनेकदुर्गविषमं प्राप्तं न किंचित्फलं त्यक्त्वा जातिकुलाभिमानम् उचितं सेवा कृता निष्फला
भुक्तं मानविवर्जितं परगृहेष्व् आशङ्कया काकवत्तृष्णे जृम्भसि पापकर्मपिशुने नाद्यापि संतुष्यसि
bhrāntaṃ deśam anekadurgaviṣamaṃ prāptaṃ na kiṃcitphalaṃ tyaktvā jātikulābhimānam ucitaṃ sevā kṛtā niṣphalā
bhuktaṃ mānavivarjitaṃ paragṛheṣv āśaṅkayā kākavattṛṣṇe jṛmbhasi pāpakarmapiśune nādyāpi saṃtuṣyasi
- 3
उत्खातं निधिशङ्कया क्षितितलं ध्माता गिरेर्धातवो निस्तीर्णः सरितां पतिर्नृपतयो यत्नेन संतोषिताः
मन्त्राराधनतत्परेण मनसा नीताः श्मशाने निशाः प्राप्तः काणवराटको ऽपि न मया तृष्णे सकामा भव
utkhātaṃ nidhiśaṅkayā kṣititalaṃ dhmātā girerdhātavo nistīrṇaḥ saritāṃ patirnṛpatayo yatnena saṃtoṣitāḥ
mantrārādhanatatpareṇa manasā nītāḥ śmaśāne niśāḥ prāptaḥ kāṇavarāṭako 'pi na mayā tṛṣṇe sakāmā bhava
- 4
खलालापाः सोढाः कथम् अपि तदाराधनपरैर्निगृह्यान्तर्बाष्पं हसितम् अपि शून्येन मनसा
कृतो वित्तस्तम्भप्रतिहतधियाम् अञ्जलिर् अपि त्वम् आशे मोघाशे किम् अपरम् अतो नर्तयसि माम्
khalālāpāḥ soḍhāḥ katham api tadārādhanaparairnigṛhyāntarbāṣpaṃ hasitam api śūnyena manasā
kṛto vittastambhapratihatadhiyām añjalir api tvam āśe moghāśe kim aparam ato nartayasi mām
- 5
अमीषां प्राणानां तुलितविसिनीपत्रपयसां कृते किं नास्माभिर्विगलितविवेकैर्व्यवसितम्
यदाढ्यानाम् अग्रे द्रविणमदनिःसंज्ञमनसां कृतं मावव्रीडैर्निजगुणकथापातकम् अपि
amīṣāṃ prāṇānāṃ tulitavisinīpatrapayasāṃ kṛte kiṃ nāsmābhirvigalitavivekairvyavasitam
yadāḍhyānām agre draviṇamadaniḥsaṃjñamanasāṃ kṛtaṃ māvavrīḍairnijaguṇakathāpātakam api
- 6
क्षान्तं न क्षमया गृहोचितसुखं त्यक्तं न सन्तोषतः सोढो दुःसहशीततापपवनक्लेशो न तप्तं तपः
ध्यातं वित्तम् अहर्निशं नित्यमितप्राणैर्न शम्भोः पदं तत्तत्कर्म कृतं यद् एव मुनिभिस्तैस्तैः फलैर्वञ्चिताः
kṣāntaṃ na kṣamayā gṛhocitasukhaṃ tyaktaṃ na santoṣataḥ soḍho duḥsahaśītatāpapavanakleśo na taptaṃ tapaḥ
dhyātaṃ vittam aharniśaṃ nityamitaprāṇairna śambhoḥ padaṃ tattatkarma kṛtaṃ yad eva munibhistaistaiḥ phalairvañcitāḥ
- 7
भोगा न भुक्ता वयम् एव भुक्तास्तपो न तप्तं वयम् एव तप्ताः
कालो न यातो वयम् एव यातास्तृष्णा न जीर्णा वयम् एव जीर्णाः
bhogā na bhuktā vayam eva bhuktāstapo na taptaṃ vayam eva taptāḥ
kālo na yāto vayam eva yātāstṛṣṇā na jīrṇā vayam eva jīrṇāḥ
- 8
वलिभिर्मुखम् आक्रान्तं पलितेनाङ्कितं शिरः
गात्राणि शिथिलायन्ते तृष्णैका तरुणायते
valibhirmukham ākrāntaṃ palitenāṅkitaṃ śiraḥ
gātrāṇi śithilāyante tṛṣṇaikā taruṇāyate
- 9
विवेकव्याकोशे विदधति समे शाम्यति तृषा परिष्वङ्गे तुङ्गे प्रसरतितरां सा परिणता
जराजीर्णैश्वर्यग्रसनगहनाक्षेपकृपणस्तृषापात्रं यस्यां भवति मरुताम् अप्य् अधिपतिः
vivekavyākośe vidadhati same śāmyati tṛṣā pariṣvaṅge tuṅge prasaratitarāṃ sā pariṇatā
jarājīrṇaiśvaryagrasanagahanākṣepakṛpaṇastṛṣāpātraṃ yasyāṃ bhavati marutām apy adhipatiḥ
- 10
निवृत्ता भोगेच्छा पुरुषबहुमानो ऽपि गलितः समानाः स्वर्याताः सपदि सुहृदो जीवितसमाः
शनैर्यष्ट्युत्थानं घनतिमिररुद्धे च नयने अहो मूढः कायस्तद् अपि मरणापायचकितः
nivṛttā bhogecchā puruṣabahumāno 'pi galitaḥ samānāḥ svaryātāḥ sapadi suhṛdo jīvitasamāḥ
śanairyaṣṭyutthānaṃ ghanatimiraruddhe ca nayane aho mūḍhaḥ kāyastad api maraṇāpāyacakitaḥ
- 11
आशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णातरङ्गाकुला रागग्राहवती वितर्कविहगा धैर्यद्रुमध्वंसिनी
मोहावर्तसुदुस्तरातिगहना प्रोत्तुङ्गचिन्तातटी तस्याः परगता विशुद्धम् अलसो नन्दन्ति योगीश्वराः
āśā nāma nadī manorathajalā tṛṣṇātaraṅgākulā rāgagrāhavatī vitarkavihagā dhairyadrumadhvaṃsinī
mohāvartasudustarātigahanā prottuṅgacintātaṭī tasyāḥ paragatā viśuddham alaso nandanti yogīśvarāḥ
- 12
न संसारोत्पन्नं चरितम् अनुपश्यामि कुशलं विपाकः पुण्यानां जनयति भयं मे विमृशतः
महद्भिः पुण्यौघैश्चिरपरिगृहीताश्च विषया महान्तो जायन्ते व्यसनम् इव दातुं विषयिणाम्
na saṃsārotpannaṃ caritam anupaśyāmi kuśalaṃ vipākaḥ puṇyānāṃ janayati bhayaṃ me vimṛśataḥ
mahadbhiḥ puṇyaughaiściraparigṛhītāśca viṣayā mahānto jāyante vyasanam iva dātuṃ viṣayiṇām
- 13
अवश्यं यातारश्चिरतरम् उषित्वापि विषया वियोगे को भेदस्त्यजति न जनो यत्स्वयम् अमून्
व्रजन्तः स्वातन्त्र्याद् अतुलपरितापाय मनसः स्वयं त्यक्ता ह्य् एते शमसुखम् अनन्तं विदधति
avaśyaṃ yātāraścirataram uṣitvāpi viṣayā viyoge ko bhedastyajati na jano yatsvayam amūn
vrajantaḥ svātantryād atulaparitāpāya manasaḥ svayaṃ tyaktā hy ete śamasukham anantaṃ vidadhati
- 14
ब्रह्मज्ञानविवेकनिर्मलधियः कुर्वन्त्य् अहो दुष्करं यन्मुञ्चन्त्युपभोगभाञ्ज्यपि धनान्येकान्ततो निःस्पृहाः
सम्प्राप्तान्न पुरा न सम्प्रति न च प्राप्तौ दृढप्रत्ययान्वाञ्छामात्रपरिग्रहान् अपि परं त्यक्तुं न शक्ता वयम्
brahmajñānavivekanirmaladhiyaḥ kurvanty aho duṣkaraṃ yanmuñcantyupabhogabhāñjyapi dhanānyekāntato niḥspṛhāḥ
samprāptānna purā na samprati na ca prāptau dṛḍhapratyayānvāñchāmātraparigrahān api paraṃ tyaktuṃ na śaktā vayam
- 15
धन्यानां गिरिकन्दरेषु वसतां ज्योतिः परं ध्यायतामानन्दाश्रु जलं पिबन्ति शकुना निःशङ्कम् अङ्केशयाः
अस्माकं तु मनोरथोपरचितप्रासादवापीतटक्रीडाकाननकेलिकौतुकजुषाम् आयुः परं क्षीयते
dhanyānāṃ girikandareṣu vasatāṃ jyotiḥ paraṃ dhyāyatāmānandāśru jalaṃ pibanti śakunā niḥśaṅkam aṅkeśayāḥ
asmākaṃ tu manorathoparacitaprāsādavāpītaṭakrīḍākānanakelikautukajuṣām āyuḥ paraṃ kṣīyate
- 16
भिक्षाशतं तद् अपि नीरसम् एकवारं शय्या च भूः परिजनो निजदेहमात्रम्
वस्त्रं विशीर्णशतखण्डमयी च कन्था हा हा तथापि विषया न परित्यजन्ति
bhikṣāśataṃ tad api nīrasam ekavāraṃ śayyā ca bhūḥ parijano nijadehamātram
vastraṃ viśīrṇaśatakhaṇḍamayī ca kanthā hā hā tathāpi viṣayā na parityajanti
- 17
स्तनौ मांसग्रन्थी कनककलशाव् इत्य् उपमिती मुखं श्लेष्मागारं तद् अपि च शशाङ्केन तुलितम्
स्रवन्मूत्रक्लिन्नं करिवरशिरस्पर्धि जघनं मुहुर्निन्द्यं रूपं कविजनविशेषैर्गुरुकृतम्
stanau māṃsagranthī kanakakalaśāv ity upamitī mukhaṃ śleṣmāgāraṃ tad api ca śaśāṅkena tulitam
sravanmūtraklinnaṃ karivaraśiraspardhi jaghanaṃ muhurnindyaṃ rūpaṃ kavijanaviśeṣairgurukṛtam
- 18
एको रागिषु राजते प्रियतमादेहार्धहारी हरो नीरागेषु जनो विमुक्तललनासङ्गो न यस्मात्परः
दुर्वारस्मरबाणपन्नगविषव्याविद्धमुग्धो जनः शेषः कामविडम्बितान्न विषयान्भोक्तुं न मोक्तुं क्षमः
eko rāgiṣu rājate priyatamādehārdhahārī haro nīrāgeṣu jano vimuktalalanāsaṅgo na yasmātparaḥ
durvārasmarabāṇapannagaviṣavyāviddhamugdho janaḥ śeṣaḥ kāmaviḍambitānna viṣayānbhoktuṃ na moktuṃ kṣamaḥ
- 19
अजानन्दाहात्म्यं पततु शलभस्तीव्रदहने स मीनो ऽप्य् अज्ञानाद्बडिशयुतम् अश्नातु पिशितम्
विजानन्तो ऽप्य् एते वयम् इह वियज्जालजटिलान्न मुञ्चामः कानामहह गहनो मोहमहिमा
ajānandāhātmyaṃ patatu śalabhastīvradahane sa mīno 'py ajñānādbaḍiśayutam aśnātu piśitam
vijānanto 'py ete vayam iha viyajjālajaṭilānna muñcāmaḥ kānāmahaha gahano mohamahimā
- 20
तृषा शुष्यत्य् आस्ये पिबति सलिलं शीतमधुरं क्षुधार्तः शाल्यन्नं कवलयति मांसादिकलितम्
प्रदीप्ते कामाग्नौ सुदृढतरम् आलिङ्गति वधूं प्रतीकारं व्याधः सुखम् इति विपर्यस्यति जनः
tṛṣā śuṣyaty āsye pibati salilaṃ śītamadhuraṃ kṣudhārtaḥ śālyannaṃ kavalayati māṃsādikalitam
pradīpte kāmāgnau sudṛḍhataram āliṅgati vadhūṃ pratīkāraṃ vyādhaḥ sukham iti viparyasyati janaḥ
- 21
तुङ्गं वेश्म सुताः सताम् अभिमताः सङ्ख्यातिगाः सम्पदः कल्याणी दयिता वयश्च नवम् इत्यज्ञानमूढो जनः
मत्वा विश्वम् अनश्वरं निविशते संसारकारागृहे संदृश्य क्षणभङ्गुरं तद् अखिलं धन्यस्तु संन्यस्यति
tuṅgaṃ veśma sutāḥ satām abhimatāḥ saṅkhyātigāḥ sampadaḥ kalyāṇī dayitā vayaśca navam ityajñānamūḍho janaḥ
matvā viśvam anaśvaraṃ niviśate saṃsārakārāgṛhe saṃdṛśya kṣaṇabhaṅguraṃ tad akhilaṃ dhanyastu saṃnyasyati
- 22
दीना दीनमुखैः सदैव शिशुकैराकृष्टजीर्णाम्बरा क्रोशद्भिः क्षुधितैर्निरन्नविधुरा दृश्या न चेद्गेहिनी
याच्ञाभङ्गभयेन गद्गदगलत्रुट्यद्विलीनाक्षरं को देहीति वदेत्स्वदग्धजठरस्यार्थे मनस्वी पुमान्
dīnā dīnamukhaiḥ sadaiva śiśukairākṛṣṭajīrṇāmbarā krośadbhiḥ kṣudhitairnirannavidhurā dṛśyā na cedgehinī
yācñābhaṅgabhayena gadgadagalatruṭyadvilīnākṣaraṃ ko dehīti vadetsvadagdhajaṭharasyārthe manasvī pumān
- 23
अभिमतमहामानग्रन्थिप्रभेदपटीयसी गुरुतरगुणग्रामाभोजस्फुटोज्ज्वलचन्द्रिका
विपुलविलल्लज्जावल्लीवितानकुठारिका जठरपिठरी दुष्पूरेयं करोति विडम्बनम्
abhimatamahāmānagranthiprabhedapaṭīyasī gurutaraguṇagrāmābhojasphuṭojjvalacandrikā
vipulavilallajjāvallīvitānakuṭhārikā jaṭharapiṭharī duṣpūreyaṃ karoti viḍambanam
- 24
पुण्ये ग्रामे वने वा महति सितपटच्छन्नपाली कपालिं ह्य् आदाय न्यायगर्भद्विजहुतहुतभुग्धूमधूम्रोपकण्ठे
द्वारं द्वारं प्रविष्टो वरम् उदरदरीपूरणाय क्षुधार्तो मानी प्राणैः सनाथो न पुनर् अनुदिनं तुल्यकुल्ये सुदीनः
puṇye grāme vane vā mahati sitapaṭacchannapālī kapāliṃ hy ādāya nyāyagarbhadvijahutahutabhugdhūmadhūmropakaṇṭhe
dvāraṃ dvāraṃ praviṣṭo varam udaradarīpūraṇāya kṣudhārto mānī prāṇaiḥ sanātho na punar anudinaṃ tulyakulye sudīnaḥ
- 25
गङ्गातरङ्गकणशीकरशीतलानि विद्याधराध्युषितचारुशिलातलानि
स्थानानि किं हिमवतः प्रलयं गतानि यत्सावमानपरपिण्डरता मनुष्याः
gaṅgātaraṅgakaṇaśīkaraśītalāni vidyādharādhyuṣitacāruśilātalāni
sthānāni kiṃ himavataḥ pralayaṃ gatāni yatsāvamānaparapiṇḍaratā manuṣyāḥ
- 26
किं कन्दाः कन्दरेभ्यः प्रलयम् उपगता निर्झरा वा गिरिभ्यः प्रध्वस्ता वा तरुभ्यः सरसगलभृतो वल्कलिन्यश्च शाखाः
वीक्ष्यन्ते यन्मुखानि प्रसभम् अपगतप्रश्रयाणां खलानां दुःखाप्तस्वल्पवित्तस्मयपवनवशानर्तितभ्रूलतानि
kiṃ kandāḥ kandarebhyaḥ pralayam upagatā nirjharā vā giribhyaḥ pradhvastā vā tarubhyaḥ sarasagalabhṛto valkalinyaśca śākhāḥ
vīkṣyante yanmukhāni prasabham apagatapraśrayāṇāṃ khalānāṃ duḥkhāptasvalpavittasmayapavanavaśānartitabhrūlatāni
- 27
पुण्यैर्मूलफलैस्तथा प्रणयिनीं वृत्तिं कुरुष्वाधुना भूशय्यां नवपल्लवैर् अकृपणैर् उत्तिष्ठ यावो वनम्
क्षुद्राणाम् अविवेकमूढमनसां यत्रेश्वराणां सदा वित्तव्याधिविकारविह्वलगिरां नामापि न श्रूयते
puṇyairmūlaphalaistathā praṇayinīṃ vṛttiṃ kuruṣvādhunā bhūśayyāṃ navapallavair akṛpaṇair uttiṣṭha yāvo vanam
kṣudrāṇām avivekamūḍhamanasāṃ yatreśvarāṇāṃ sadā vittavyādhivikāravihvalagirāṃ nāmāpi na śrūyate
- 28
फलं स्वेच्छालभ्यं प्रतिवनम् अखेदं क्षितिरुहां पयः स्थाने स्थाने शिशिरमधुरं पुण्यसरिताम्
मृदुस्पर्शा शय्या सुललितलतापल्लवमयी सहन्ते सन्तापं तद् अपि धनिनां द्वारि कृपणाः
phalaṃ svecchālabhyaṃ prativanam akhedaṃ kṣitiruhāṃ payaḥ sthāne sthāne śiśiramadhuraṃ puṇyasaritām
mṛdusparśā śayyā sulalitalatāpallavamayī sahante santāpaṃ tad api dhanināṃ dvāri kṛpaṇāḥ
- 29
ये वर्तन्ते धनपतिपुरः प्रार्थनादुःखभाजो ये चाल्पत्वं दधति विषयाक्षेपपर्याप्तबुद्धेः
तेषाम् अन्तःस्फुरितहसितं वासराणि स्मरेयं ध्यानच्छेदे शिखरिकुहरग्रावशय्यानिषण्णः
ye vartante dhanapatipuraḥ prārthanāduḥkhabhājo ye cālpatvaṃ dadhati viṣayākṣepaparyāptabuddheḥ
teṣām antaḥsphuritahasitaṃ vāsarāṇi smareyaṃ dhyānacchede śikharikuharagrāvaśayyāniṣaṇṇaḥ
- 30
ये सन्तोषनिरन्तरप्रमुदितस्तेषां न भिन्ना मुदो ये त्व् अन्ये धनलुब्धसङ्कलधियस्तेषां न तृष्णाहता
इत्थं कस्य कृते कुतः स विधिना कीदृक्पदं सम्पदां स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुर्न मे रोचते
ye santoṣanirantarapramuditasteṣāṃ na bhinnā mudo ye tv anye dhanalubdhasaṅkaladhiyasteṣāṃ na tṛṣṇāhatā
itthaṃ kasya kṛte kutaḥ sa vidhinā kīdṛkpadaṃ sampadāṃ svātmanyeva samāptahemamahimā merurna me rocate

