109 shlokas
- 1
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये
स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे
dikkālādyanavacchinnānantacinmātramūrtaye
svānubhūtyekamānāya namaḥ śāntāya tejase
- 2
बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः प्रभवः स्मयदूषिताः
अबोधोपहताः चान्ये जीर्णम् अङ्गे सुभाषितम्
boddhāro matsaragrastāḥ prabhavaḥ smayadūṣitāḥ
abodhopahatāḥ cānye jīrṇam aṅge subhāṣitam
- 3
अज्ञः सुखम् आराध्यः सुखतरम् आराध्यते विशेषज्ञः
ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि तं नरं न रञ्जयति
ajñaḥ sukham ārādhyaḥ sukhataram ārādhyate viśeṣajñaḥ
jñānalavadurvidagdhaṃ brahmāpi taṃ naraṃ na rañjayati
- 4
प्रसह्य मणिम् उद्धरेन्मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तरात्समुद्रम् अपि संतरेत्प्रचलदूर्मिमालाकुलम्
भुजङ्गम् अपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारयेत्न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तम् आराधयेत्
prasahya maṇim uddharenmakaravaktradaṃṣṭrāntarātsamudram api saṃtaretpracaladūrmimālākulam
bhujaṅgam api kopitaṃ śirasi puṣpavaddhārayetna tu pratiniviṣṭamūrkhajanacittam ārādhayet
- 5
लभेत सिकतासु तैलम् अपि यत्नतः पीडयन्पिबेच्च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः
क्वचिद् अपि पर्यटन्शशविषाणम् आसादयेत्न तु प्रतिनिविष्टमूर्खचित्तम् आराधयेत्
labheta sikatāsu tailam api yatnataḥ pīḍayanpibecca mṛgatṛṣṇikāsu salilaṃ pipāsārditaḥ
kvacid api paryaṭanśaśaviṣāṇam āsādayetna tu pratiniviṣṭamūrkhacittam ārādhayet
- 6
व्यालं बालमृणालतन्तुभिर् असौ रोद्धुं समुज्जृम्भते छेत्तुं वज्रमणिं शिरीषकुसुमप्रान्तेन संनह्यति
माधुर्यं मधुबिन्दुना रचयितुं क्षारामुधेर् ईहते नेतुं वाञ्छति यः खलान्पथि सतां सूक्तैः सुधास्यन्दिभिः
vyālaṃ bālamṛṇālatantubhir asau roddhuṃ samujjṛmbhate chettuṃ vajramaṇiṃ śirīṣakusumaprāntena saṃnahyati
mādhuryaṃ madhubindunā racayituṃ kṣārāmudher īhate netuṃ vāñchati yaḥ khalānpathi satāṃ sūktaiḥ sudhāsyandibhiḥ
- 7
स्वायत्तम् एकान्तगुणं विधात्रा विनिर्मितं छादनम् अज्ञतायाः
विशेषतः सर्वविदां समाजे विभूषणं मौनम् अपण्डितानाम्
svāyattam ekāntaguṇaṃ vidhātrā vinirmitaṃ chādanam ajñatāyāḥ
viśeṣataḥ sarvavidāṃ samāje vibhūṣaṇaṃ maunam apaṇḍitānām
- 8
यदा किंचिज्ज्ञो ऽहं द्विप इव मदान्धः समभवं तदा सर्वज्ञो ऽस्मीत्य् अभवद् अवलिप्तं मम मनः
यदा किंचित्किंचिद्बुधजनसकाशाद् अवगतं तदा मूर्खो ऽस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः
yadā kiṃcijjño 'haṃ dvipa iva madāndhaḥ samabhavaṃ tadā sarvajño 'smīty abhavad avaliptaṃ mama manaḥ
yadā kiṃcitkiṃcidbudhajanasakāśād avagataṃ tadā mūrkho 'smīti jvara iva mado me vyapagataḥ
- 9
कृमिकुलचितं लालाक्लिन्नं विगन्धि जुगुप्सितं निरुपमरसं प्रीत्या खादन्नरास्थि निरामिषम्
सुरपतिम् अपि श्वा पार्श्वस्थं विलोक्य न शङ्कते न हि गणयति क्षुद्रो जन्तुः परिग्रहफल्गुताम्
kṛmikulacitaṃ lālāklinnaṃ vigandhi jugupsitaṃ nirupamarasaṃ prītyā khādannarāsthi nirāmiṣam
surapatim api śvā pārśvasthaṃ vilokya na śaṅkate na hi gaṇayati kṣudro jantuḥ parigrahaphalgutām
- 10
शिरः शार्वं स्वर्गात्पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं महीध्राद् उत्तुङ्गाद् अवनिम् अवनेश्चापि जलधिम्
अधो ऽधो गङ्गेयं पदम् उपगता स्तोकम् अथवा विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः
śiraḥ śārvaṃ svargātpaśupatiśirastaḥ kṣitidharaṃ mahīdhrād uttuṅgād avanim avaneścāpi jaladhim
adho 'dho gaṅgeyaṃ padam upagatā stokam athavā vivekabhraṣṭānāṃ bhavati vinipātaḥ śatamukhaḥ
- 11
शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक्छत्रेण सूर्यातपो नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्दभौ
व्याधिर्भेषजसङ्ग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषं सर्वस्यौषधम् अस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम्
śakyo vārayituṃ jalena hutabhukchatreṇa sūryātapo nāgendro niśitāṅkuśena samado daṇḍena gogardabhau
vyādhirbheṣajasaṅgrahaiśca vividhairmantraprayogairviṣaṃ sarvasyauṣadham asti śāstravihitaṃ mūrkhasya nāstyauṣadham
- 12
साहित्यसंगीतकलाविहीनः साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः
तृणं न खादन्न् अपि जीवमानस्तद्भागधेयं परमं पशूनाम्
sāhityasaṃgītakalāvihīnaḥ sākṣātpaśuḥ pucchaviṣāṇahīnaḥ
tṛṇaṃ na khādann api jīvamānastadbhāgadheyaṃ paramaṃ paśūnām
- 13
येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति
yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ jñānaṃ na śīlaṃ na guṇo na dharmaḥ
te martyaloke bhuvi bhārabhūtā manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti
- 14
वरं पर्वतदुर्गेषु भ्रान्तं वनचरैः सह
न मूर्खजनसम्पर्कः सुरेन्द्रभवनेष्व् अपि
varaṃ parvatadurgeṣu bhrāntaṃ vanacaraiḥ saha
na mūrkhajanasamparkaḥ surendrabhavaneṣv api
- 15
शास्त्रोपस्कृतशब्दसुन्दरगिरः शिष्यप्रदेयागमा विख्याताः कवयो वसन्ति विषये यस्य प्रभोर्निर्धनाः
तज्जाड्यं वसुधाधिपस्य कवयस्त्वर्थं विनापीश्वराः कुत्स्याः स्युः कुपरीक्षका हि मणयो यैर् अर्घतः पातिताः
śāstropaskṛtaśabdasundaragiraḥ śiṣyapradeyāgamā vikhyātāḥ kavayo vasanti viṣaye yasya prabhornirdhanāḥ
tajjāḍyaṃ vasudhādhipasya kavayastvarthaṃ vināpīśvarāḥ kutsyāḥ syuḥ kuparīkṣakā hi maṇayo yair arghataḥ pātitāḥ
- 16
हर्तुर्याति न गोचरं किम् अपि शं पुष्णाति यत्सर्वदा ऽप्यर्थिभ्यः प्रतिपाद्यमानम् अनिशं प्राप्नोति वृद्धिं पराम्
कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यम् अन्तर्धनं येषां तान्प्रति मानम् उझत नृपाः कस्तैः सह स्पर्धते
harturyāti na gocaraṃ kim api śaṃ puṣṇāti yatsarvadā 'pyarthibhyaḥ pratipādyamānam aniśaṃ prāpnoti vṛddhiṃ parām
kalpānteṣvapi na prayāti nidhanaṃ vidyākhyam antardhanaṃ yeṣāṃ tānprati mānam ujhata nṛpāḥ kastaiḥ saha spardhate
- 17
अधिगतपरमार्थान्पण्डितान्मावमंस्थास्तृणम् इव लघु लक्ष्मीर्नैव तान्संरुणद्धि
अभिनवमदलेखाश्यामगण्डस्थलानां न भवति बिसतन्तुर्वारणं वारणानाम्
adhigataparamārthānpaṇḍitānmāvamaṃsthāstṛṇam iva laghu lakṣmīrnaiva tānsaṃruṇaddhi
abhinavamadalekhāśyāmagaṇḍasthalānāṃ na bhavati bisatanturvāraṇaṃ vāraṇānām
- 18
अम्भोजिनीवनविहारविलासम् एव हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता
न त्वस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां वैदग्धीकीर्तिम् अपहर्तुम् असौ समर्थः
ambhojinīvanavihāravilāsam eva haṃsasya hanti nitarāṃ kupito vidhātā
na tvasya dugdhajalabhedavidhau prasiddhāṃ vaidagdhīkīrtim apahartum asau samarthaḥ
- 19
केयूराणि न भूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वला न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालंकृता मूर्धजाः
वाण्येका समलंकरोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम्
keyūrāṇi na bhūṣayanti puruṣaṃ hārā na candrojjvalā na snānaṃ na vilepanaṃ na kusumaṃ nālaṃkṛtā mūrdhajāḥ
vāṇyekā samalaṃkaroti puruṣaṃ yā saṃskṛtā dhāryate kṣīyante khalu bhūṣaṇāni satataṃ vāgbhūṣaṇaṃ bhūṣaṇam
- 20
विद्या नाम नरस्य रूपम् अधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं विद्या भोगकरी यशःसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता विद्या राजसु पूज्यते न तु धनं विद्याविहीनः पशुः
vidyā nāma narasya rūpam adhikaṃ pracchannaguptaṃ dhanaṃ vidyā bhogakarī yaśaḥsukhakarī vidyā gurūṇāṃ guruḥ
vidyā bandhujano videśagamane vidyā parā devatā vidyā rājasu pūjyate na tu dhanaṃ vidyāvihīnaḥ paśuḥ
- 21
क्षान्तिश्चेत्कवचेन किं किम् अरिभिः क्रोधो ऽस्ति चेद्देहिनां ज्ञातिश्चेद् अनलेन किं यदि सुहृद्दिव्यौषधं किम्फलम्
किं सर्पैर्यदि दुर्जनाः किमु धनैर्विद्या ऽनवद्या यदि व्रीडा चेत्किमु भूषणैः सुकविता यद्य् अस्ति राज्येन किम्
kṣāntiścetkavacena kiṃ kim aribhiḥ krodho 'sti ceddehināṃ jñātiśced analena kiṃ yadi suhṛddivyauṣadhaṃ kimphalam
kiṃ sarpairyadi durjanāḥ kimu dhanairvidyā 'navadyā yadi vrīḍā cetkimu bhūṣaṇaiḥ sukavitā yady asti rājyena kim
- 22
दाक्षिण्यं स्वजने दया परिजने शाठ्यं सदा दुर्जने प्रीतिः साधुजने नयो नृपजने विद्वज्जने चार्जवम्
शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने कान्ताजने धृष्टता ये चैवं पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्व् एव लोकस्थितिः
dākṣiṇyaṃ svajane dayā parijane śāṭhyaṃ sadā durjane prītiḥ sādhujane nayo nṛpajane vidvajjane cārjavam
śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane kāntājane dhṛṣṭatā ye caivaṃ puruṣāḥ kalāsu kuśalāsteṣv eva lokasthitiḥ
- 23
जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यं मानोन्नतिं दिशति पापम् अपाकरोति
चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिं सत्सङ्गतिः कथय किं न करोति पुंसाम्
jāḍyaṃ dhiyo harati siñcati vāci satyaṃ mānonnatiṃ diśati pāpam apākaroti
cetaḥ prasādayati dikṣu tanoti kīrtiṃ satsaṅgatiḥ kathaya kiṃ na karoti puṃsām
- 24
जयन्ति ते सुकृतिनो रससिद्धाः कवीश्वराः
नास्ति येषां यशःकाये जरामरणजं भयम्
jayanti te sukṛtino rasasiddhāḥ kavīśvarāḥ
nāsti yeṣāṃ yaśaḥkāye jarāmaraṇajaṃ bhayam
- 25
सूनुः सच्चरितः सती प्रियतमा स्वामी प्रसादोन्मुखः स्निग्धं मित्रम् अवञ्चकः परिजनो निःक्लेशलेशं मनः
आकारो रुचिरः स्थिरश्च विभवो विद्यावदातं मुखं तुष्टे विष्टपकष्टहारिणि हरौ सम्प्राप्यते देहिना
sūnuḥ saccaritaḥ satī priyatamā svāmī prasādonmukhaḥ snigdhaṃ mitram avañcakaḥ parijano niḥkleśaleśaṃ manaḥ
ākāro ruciraḥ sthiraśca vibhavo vidyāvadātaṃ mukhaṃ tuṣṭe viṣṭapakaṣṭahāriṇi harau samprāpyate dehinā
- 26
प्राणाघातान्निवृत्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेषाम्
तृष्णास्रोतो विभङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा सामान्यः सर्वशास्त्रेष्व् अनुपहतविधिः श्रेयसाम् एष पन्थाः
prāṇāghātānnivṛttiḥ paradhanaharaṇe saṃyamaḥ satyavākyaṃ kāle śaktyā pradānaṃ yuvatijanakathāmūkabhāvaḥ pareṣām
tṛṣṇāsroto vibhaṅgo guruṣu ca vinayaḥ sarvabhūtānukampā sāmānyaḥ sarvaśāstreṣv anupahatavidhiḥ śreyasām eṣa panthāḥ
- 27
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः
विघ्नैः पुनः पुनर् अपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धम् उत्तमजना न परित्यजन्ति
prārabhyate na khalu vighnabhayena nīcaiḥ prārabhya vighnavihatā viramanti madhyāḥ
vighnaiḥ punaḥ punar api pratihanyamānāḥ prārabdham uttamajanā na parityajanti
- 28
असन्तो नाभ्यर्थ्याः सुहृद् अपि न याच्यः कृशधनः प्रिया न्याय्या वृत्तिर्मलिनम् असुभङ्गे ऽप्यसुकरम्
विपद्य् उच्चैः स्थेयं पदम् अनुविधेयं च महतां सतां केनोद्दिष्टं विषमम् असिधाराव्रतम् इदम्
asanto nābhyarthyāḥ suhṛd api na yācyaḥ kṛśadhanaḥ priyā nyāyyā vṛttirmalinam asubhaṅge 'pyasukaram
vipady uccaiḥ stheyaṃ padam anuvidheyaṃ ca mahatāṃ satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamam asidhārāvratam idam
- 29
क्षुत्क्षामो ऽपि जराकृशो ऽपि शिथिलप्राणो ऽपि कष्टां दशामापन्नो ऽपि विपन्नदीधितिर् इति प्राणेषु नश्यत्स्व् अपि
मत्तेभेन्द्रविभिन्नकुम्भपिशितग्रासैकबद्धस्पृहः किं जीर्णं तृणम् अत्ति मानमहताम् अग्रेसरः केसरी
kṣutkṣāmo 'pi jarākṛśo 'pi śithilaprāṇo 'pi kaṣṭāṃ daśāmāpanno 'pi vipannadīdhitir iti prāṇeṣu naśyatsv api
mattebhendravibhinnakumbhapiśitagrāsaikabaddhaspṛhaḥ kiṃ jīrṇaṃ tṛṇam atti mānamahatām agresaraḥ kesarī
- 30
स्वल्पस्नायुवसावशेषमलिनं निर्मांसम् अप्यस्थि गोः श्वा लब्ध्वा परितोषम् एति न तु तत्तस्य क्षुधाशान्तये
सिंहो जम्बुकम् अङ्कम् आगतम् अपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं सर्वः कृच्छ्रगतो ऽपि वाञ्छति जनः सत्त्वानुरूपं फलम्
svalpasnāyuvasāvaśeṣamalinaṃ nirmāṃsam apyasthi goḥ śvā labdhvā paritoṣam eti na tu tattasya kṣudhāśāntaye
siṃho jambukam aṅkam āgatam api tyaktvā nihanti dvipaṃ sarvaḥ kṛcchragato 'pi vāñchati janaḥ sattvānurūpaṃ phalam

