Samkhya Tattva Kaumudi · 14.2 14.2.1
14.2.1अविवेकित्वम् अविवेकि
यथा द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचन इत्यत्र द्वित्वैकत्वयोर् इति
अन्यथा द्व्येकेष्विति स्याद् इति
कुतः पुनर् अविवेकित्वादेः सिद्धिर् इति
अत आह त्रैगुण्यात्
यद्यत्सुखदुःखमोहात्मकं तत्तद् अविवेक्यादियोगि यथेदम् अनुभूयमानं व्यक्तम् इति स्फुटत्वाद् अन्वयो नोक्तः
व्यतिरेकम् आह तद्विपर्ययाभावाद् अविवेक्यादिविपर्यये पुरुषे त्रैगुण्याभावात्
अथवा व्यक्ताव्यक्ते पक्षीकृत्यान्वयाभावेनावीत एव हेतुस्त्रैगुण्याद् इति वक्तव्यः
स्याद् एतत्
अव्यक्तसिद्धौ सत्यां तस्याविवेक्यादयो धर्माः सिध्यन्ति
अव्यक्तम् एव त्वद्यापि न सिध्यति
तत्कथम् अविवेक्यादेः सिद्धिर् इति
अत आह कारणगुणात्मकत्वात्कार्यस्याव्यक्तम् अपि सिद्धम्
अयम् अभिसंधिः
कार्यं हि कारणगुणात्मकं दृष्टं यथा तन्त्वादिगुणात्मकं पटादि
तथा महदादिलक्षणेनापि कार्येण सुखदुःखमोहरूपेण स्वकारणगतसुखदुःखमोहात्मना भवितव्यम्
तथा च तत्कारणं सुखदुःखमोहात्मकं प्रधानम् अव्यक्तं सिद्धं भवति
स्याद् एतत्
व्यक्ताद्व्यक्तम् उत्पद्यत इति कणभक्षाक्षचरणतनयाः
परमाणवो हि व्यक्ताः
तैर्द्व्यणुकादिक्रमेण पृथिव्यादिलक्षणं कार्यं व्यक्तम् आरभ्यते पृथिव्यादिषु च कारणगुणप्रक्रमेण रूपाद्युत्पत्तिः
तस्माद्व्यक्ताद्व्यक्तस्य तद्गुणस्य चोत्पत्तेः कृतम् अव्यक्तेनादृष्टचरेणेति
अत आह
Transliteration
avivekitvam aviveki
yathā dvyekayordvivacanaikavacana ityatra dvitvaikatvayor iti
anyathā dvyekeṣviti syād iti
kutaḥ punar avivekitvādeḥ siddhir iti
ata āha traiguṇyāt
yadyatsukhaduḥkhamohātmakaṃ tattad avivekyādiyogi yathedam anubhūyamānaṃ vyaktam iti sphuṭatvād anvayo noktaḥ
vyatirekam āha tadviparyayābhāvād avivekyādiviparyaye puruṣe traiguṇyābhāvāt
athavā vyaktāvyakte pakṣīkṛtyānvayābhāvenāvīta eva hetustraiguṇyād iti vaktavyaḥ
syād etat
avyaktasiddhau satyāṃ tasyāvivekyādayo dharmāḥ sidhyanti
avyaktam eva tvadyāpi na sidhyati
tatkatham avivekyādeḥ siddhir iti
ata āha kāraṇaguṇātmakatvātkāryasyāvyaktam api siddham
ayam abhisaṃdhiḥ
kāryaṃ hi kāraṇaguṇātmakaṃ dṛṣṭaṃ yathā tantvādiguṇātmakaṃ paṭādi
tathā mahadādilakṣaṇenāpi kāryeṇa sukhaduḥkhamoharūpeṇa svakāraṇagatasukhaduḥkhamohātmanā bhavitavyam
tathā ca tatkāraṇaṃ sukhaduḥkhamohātmakaṃ pradhānam avyaktaṃ siddhaṃ bhavati
syād etat
vyaktādvyaktam utpadyata iti kaṇabhakṣākṣacaraṇatanayāḥ
paramāṇavo hi vyaktāḥ
tairdvyaṇukādikrameṇa pṛthivyādilakṣaṇaṃ kāryaṃ vyaktam ārabhyate pṛthivyādiṣu ca kāraṇaguṇaprakrameṇa rūpādyutpattiḥ
tasmādvyaktādvyaktasya tadguṇasya cotpatteḥ kṛtam avyaktenādṛṣṭacareṇeti
ata āha
By System Admin
Translation
Draft in progress