Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    अविवेकित्वम् अविवेकि

    यथा द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचन इत्यत्र द्वित्वैकत्वयोर् इति

    अन्यथा द्व्येकेष्विति स्याद् इति

    कुतः पुनर् अविवेकित्वादेः सिद्धिर् इति

    अत आह त्रैगुण्यात्

    यद्यत्सुखदुःखमोहात्मकं तत्तद् अविवेक्यादियोगि यथेदम् अनुभूयमानं व्यक्तम् इति स्फुटत्वाद् अन्वयो नोक्तः

    व्यतिरेकम् आह तद्विपर्ययाभावाद् अविवेक्यादिविपर्यये पुरुषे त्रैगुण्याभावात्

    अथवा व्यक्ताव्यक्ते पक्षीकृत्यान्वयाभावेनावीत एव हेतुस्त्रैगुण्याद् इति वक्तव्यः

    स्याद् एतत्

    अव्यक्तसिद्धौ सत्यां तस्याविवेक्यादयो धर्माः सिध्यन्ति

    अव्यक्तम् एव त्वद्यापि न सिध्यति

    तत्कथम् अविवेक्यादेः सिद्धिर् इति

    अत आह कारणगुणात्मकत्वात्कार्यस्याव्यक्तम् अपि सिद्धम्

    अयम् अभिसंधिः

    कार्यं हि कारणगुणात्मकं दृष्टं यथा तन्त्वादिगुणात्मकं पटादि

    तथा महदादिलक्षणेनापि कार्येण सुखदुःखमोहरूपेण स्वकारणगतसुखदुःखमोहात्मना भवितव्यम्

    तथा च तत्कारणं सुखदुःखमोहात्मकं प्रधानम् अव्यक्तं सिद्धं भवति

    स्याद् एतत्

    व्यक्ताद्व्यक्तम् उत्पद्यत इति कणभक्षाक्षचरणतनयाः

    परमाणवो हि व्यक्ताः

    तैर्द्व्यणुकादिक्रमेण पृथिव्यादिलक्षणं कार्यं व्यक्तम् आरभ्यते पृथिव्यादिषु च कारणगुणप्रक्रमेण रूपाद्युत्पत्तिः

    तस्माद्व्यक्ताद्व्यक्तस्य तद्गुणस्य चोत्पत्तेः कृतम् अव्यक्तेनादृष्टचरेणेति

    अत आह

    avivekitvam aviveki

    yathā dvyekayordvivacanaikavacana ityatra dvitvaikatvayor iti

    anyathā dvyekeṣviti syād iti

    kutaḥ punar avivekitvādeḥ siddhir iti

    ata āha traiguṇyāt

    yadyatsukhaduḥkhamohātmakaṃ tattad avivekyādiyogi yathedam anubhūyamānaṃ vyaktam iti sphuṭatvād anvayo noktaḥ

    vyatirekam āha tadviparyayābhāvād avivekyādiviparyaye puruṣe traiguṇyābhāvāt

    athavā vyaktāvyakte pakṣīkṛtyānvayābhāvenāvīta eva hetustraiguṇyād iti vaktavyaḥ

    syād etat

    avyaktasiddhau satyāṃ tasyāvivekyādayo dharmāḥ sidhyanti

    avyaktam eva tvadyāpi na sidhyati

    tatkatham avivekyādeḥ siddhir iti

    ata āha kāraṇaguṇātmakatvātkāryasyāvyaktam api siddham

    ayam abhisaṃdhiḥ

    kāryaṃ hi kāraṇaguṇātmakaṃ dṛṣṭaṃ yathā tantvādiguṇātmakaṃ paṭādi

    tathā mahadādilakṣaṇenāpi kāryeṇa sukhaduḥkhamoharūpeṇa svakāraṇagatasukhaduḥkhamohātmanā bhavitavyam

    tathā ca tatkāraṇaṃ sukhaduḥkhamohātmakaṃ pradhānam avyaktaṃ siddhaṃ bhavati

    syād etat

    vyaktādvyaktam utpadyata iti kaṇabhakṣākṣacaraṇatanayāḥ

    paramāṇavo hi vyaktāḥ

    tairdvyaṇukādikrameṇa pṛthivyādilakṣaṇaṃ kāryaṃ vyaktam ārabhyate pṛthivyādiṣu ca kāraṇaguṇaprakrameṇa rūpādyutpattiḥ

    tasmādvyaktādvyaktasya tadguṇasya cotpatteḥ kṛtam avyaktenādṛṣṭacareṇeti

    ata āha