Sanskrit

सत्त्वम् एव लघु प्रकाशकम् इष्टं सांख्याचार्यैः

तत्र कार्यस्योद्गमने हेतुर्धर्मो लाघवं गौरवप्रतिद्वंद्वि

यतो ऽग्नेर् ऊर्ध्वं ज्वलनं भवति तद् एव लाघवं कस्यचित्तिर्यग्गमने हेतुर्यथा वायोः

एवं करणानां वृत्तिपटुत्वे हेतुर्लाघवं गुरुत्वे हि मन्दानि स्युर् इति सत्त्वस्य प्रकाशात्मत्वम् उक्तम्

सत्त्वतमसी स्वयम् अक्रियतया स्वकार्ये प्रवृत्तिं प्रत्यवसीदन्ती रजसोपष्टभ्येते अवसादात्प्रच्याव्य स्वकार्य उत्साहं प्रयत्नं कार्येते

तद् इदम् उक्तम् उपस्तम्भकं रज इति

कस्माद् इति

अत उक्तं चलम् इति

तद् अनेन रजः प्रवृत्त्यर्थं दर्शितम्

रजस्तु चलतया परितस्त्रैगुण्यं चालयद्गुरुणा वृण्वता तमसा तत्र तत्र प्रवृत्तिप्रतिबन्धेन क्वचिद् एव प्रवर्तत इति ततस्ततो व्यावृत्त्या तमो नियामकम् उक्तं गुरु वरणकम् एव तम इति

एवकारः प्रत्येकं भिन्नक्रमः सम्बध्यते सत्त्वम् एव रज एव तम एवेति

ननु च परस्परविरोधशीला गुणाः सुन्दोपसुन्दवत्परस्परं ध्वंसन्त इत्येव युक्तं प्रागेवैषाम् एकक्रियाकर्तृतेति

अत आह प्रदीपवच्चार्थतो वृत्तिः

दृष्टम् एव तद्यथा वर्तितैले अनलविरोधिनी अथ च मिलिते सहानलेन रूपप्रकाशलक्षणं कार्यं कुरुतः यथा च वातपित्तश्लेष्माणः परस्परं विरोधिनः शरीरधरणलक्षणकार्यकारिणः

एवं सत्त्वरजस्तमांसि मिथोविरुद्धान्यप्यनुवर्त्स्यन्ति च कार्यं करिष्यन्ति च

अर्थत इति पुरुषार्थत इति यथा वक्ष्यति पुरुषार्थ एव हेतुर्न केनचित्कार्यते करणम् इति

अत्र च सुखदुःखमोहाः परस्परं विरोधिनः स्वानुरूपाणि सुखदुःखमोहात्मकान्येव निमित्तानि कल्पयन्ति

तेषां च परस्परम् अभिभाव्यभिभावकभावान्नानात्वम्

तद्यथा स्त्री रूपयौवनकुलशीलसम्पन्ना स्वामिनं सुखाकरोति

तत्कस्य हेतोः

स्वामिनं प्रति तस्याः सुखरूपसमुद्भवात्

सैव स्त्री सपत्नीर्दुःखाकरोति

तत्कस्य हेतोः

ताः प्रति तस्या दुःखरूपसमुद्भवात्

एवं पुरुषान्तरम्ताम् अविन्दत्सैव मोहयति

तत्कस्य हेतोः

तत्प्रति तस्या मोहरूपसमुद्भवात्

अनया च स्त्रिया सर्वे भावा व्याख्याताः

तत्र यत्सुखहेतुस्तत्सुखात्मकं सत्त्वम्

यद्दुःखहेतुस्तद्दुःखात्मकं रजः

यन्मोहहेतुस्तन्मोहात्मकं तमः

सुखप्रकाशलाघवानां चैकस्मिन्युगपदुद्भूतावविरोधः

सहदर्शनात्

तस्मात्सुखदुःखमोहैर् इव विरोधिभिर् अविरोधिभिः सुखप्रकाशलाघवैर्न निमित्तभेदा उन्नीयन्त एवं दुःखोपस्तम्भप्रवर्तकत्वैर् एवं मोहगुरुत्वावरणैर् इति सिद्धं त्रैगुण्यम् इति

स्याद् एतत्

अनुभूयमानेषु पृथिव्यादिष्वनुभवसिद्धा भवन्त्व् अविवेकित्वादयः

ये पुनः सत्त्वादयो नानुभवपथम् आरोहन्ति तेषां कुतस्त्यम् अविवेकित्वं विषयत्वं सामान्यत्वम् अचेतनत्वं प्रसवधर्मित्वं चेति

अत आह

Transliteration

sattvam eva laghu prakāśakam iṣṭaṃ sāṃkhyācāryaiḥ

tatra kāryasyodgamane heturdharmo lāghavaṃ gauravapratidvaṃdvi

yato 'gner ūrdhvaṃ jvalanaṃ bhavati tad eva lāghavaṃ kasyacittiryaggamane heturyathā vāyoḥ

evaṃ karaṇānāṃ vṛttipaṭutve heturlāghavaṃ gurutve hi mandāni syur iti sattvasya prakāśātmatvam uktam

sattvatamasī svayam akriyatayā svakārye pravṛttiṃ pratyavasīdantī rajasopaṣṭabhyete avasādātpracyāvya svakārya utsāhaṃ prayatnaṃ kāryete

tad idam uktam upastambhakaṃ raja iti

kasmād iti

ata uktaṃ calam iti

tad anena rajaḥ pravṛttyarthaṃ darśitam

rajastu calatayā paritastraiguṇyaṃ cālayadguruṇā vṛṇvatā tamasā tatra tatra pravṛttipratibandhena kvacid eva pravartata iti tatastato vyāvṛttyā tamo niyāmakam uktaṃ guru varaṇakam eva tama iti

evakāraḥ pratyekaṃ bhinnakramaḥ sambadhyate sattvam eva raja eva tama eveti

nanu ca parasparavirodhaśīlā guṇāḥ sundopasundavatparasparaṃ dhvaṃsanta ityeva yuktaṃ prāgevaiṣām ekakriyākartṛteti

ata āha pradīpavaccārthato vṛttiḥ

dṛṣṭam eva tadyathā vartitaile analavirodhinī atha ca milite sahānalena rūpaprakāśalakṣaṇaṃ kāryaṃ kurutaḥ yathā ca vātapittaśleṣmāṇaḥ parasparaṃ virodhinaḥ śarīradharaṇalakṣaṇakāryakāriṇaḥ

evaṃ sattvarajastamāṃsi mithoviruddhānyapyanuvartsyanti ca kāryaṃ kariṣyanti ca

arthata iti puruṣārthata iti yathā vakṣyati puruṣārtha eva heturna kenacitkāryate karaṇam iti

atra ca sukhaduḥkhamohāḥ parasparaṃ virodhinaḥ svānurūpāṇi sukhaduḥkhamohātmakānyeva nimittāni kalpayanti

teṣāṃ ca parasparam abhibhāvyabhibhāvakabhāvānnānātvam

tadyathā strī rūpayauvanakulaśīlasampannā svāminaṃ sukhākaroti

tatkasya hetoḥ

svāminaṃ prati tasyāḥ sukharūpasamudbhavāt

saiva strī sapatnīrduḥkhākaroti

tatkasya hetoḥ

tāḥ prati tasyā duḥkharūpasamudbhavāt

evaṃ puruṣāntaramtām avindatsaiva mohayati

tatkasya hetoḥ

tatprati tasyā moharūpasamudbhavāt

anayā ca striyā sarve bhāvā vyākhyātāḥ

tatra yatsukhahetustatsukhātmakaṃ sattvam

yadduḥkhahetustadduḥkhātmakaṃ rajaḥ

yanmohahetustanmohātmakaṃ tamaḥ

sukhaprakāśalāghavānāṃ caikasminyugapadudbhūtāvavirodhaḥ

sahadarśanāt

tasmātsukhaduḥkhamohair iva virodhibhir avirodhibhiḥ sukhaprakāśalāghavairna nimittabhedā unnīyanta evaṃ duḥkhopastambhapravartakatvair evaṃ mohagurutvāvaraṇair iti siddhaṃ traiguṇyam iti

syād etat

anubhūyamāneṣu pṛthivyādiṣvanubhavasiddhā bhavantv avivekitvādayaḥ

ye punaḥ sattvādayo nānubhavapatham ārohanti teṣāṃ kutastyam avivekitvaṃ viṣayatvaṃ sāmānyatvam acetanatvaṃ prasavadharmitvaṃ ceti

ata āha

By System Admin

Translation

Draft in progress