4 shlokas
- 1
दृष्टम्
यथा श्रोत्रं त्वक्चक्षुर्जिह्वा घ्राणम् इति पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा एषां पञ्चानाम्पञ्चैव विषया यथासंख्यम्
शब्दं श्रोत्रं गृह्णाति त्वक्स्पर्शं चक्षू रूपं जिह्वा रसं घ्राणं गन्धम् इति
एतद्दृष्टम् इत्युच्यते प्रमाणम्
प्रत्यक्षेणानुमानेन वा यो ऽर्थो न गृह्यते स आप्तवचनाद्ग्राह्यः
यथेन्द्रो देवराज उत्तराः कुरवः स्वर्गे ऽप्सरस इत्यादि
प्रत्यक्षानुमानाग्राह्यम् अथाप्तवचनाद्गृह्यते
अपि चोक्तम्
आगमो ह्याप्तवचनम् आप्तं दोषक्षयाद्विदुः
क्षीणदोषो ऽनृतं वाक्यं न ब्रूयाद्धेत्वसम्भवात्
dṛṣṭam
yathā śrotraṃ tvakcakṣurjihvā ghrāṇam iti pañca buddhīndriyāṇi
śabdasparśarūparasagandhā eṣāṃ pañcānāmpañcaiva viṣayā yathāsaṃkhyam
śabdaṃ śrotraṃ gṛhṇāti tvaksparśaṃ cakṣū rūpaṃ jihvā rasaṃ ghrāṇaṃ gandham iti
etaddṛṣṭam ityucyate pramāṇam
pratyakṣeṇānumānena vā yo 'rtho na gṛhyate sa āptavacanādgrāhyaḥ
yathendro devarāja uttarāḥ kuravaḥ svarge 'psarasa ityādi
pratyakṣānumānāgrāhyam athāptavacanādgṛhyate
api coktam
āgamo hyāptavacanam āptaṃ doṣakṣayādviduḥ
kṣīṇadoṣo 'nṛtaṃ vākyaṃ na brūyāddhetvasambhavāt
- 2
स्वकर्मण्यभियुक्तो यः सङ्गद्वेषविवर्जितः
पूजितस्तद्विधैर्नित्यम् आप्तो ज्ञेयः स तादृशः
svakarmaṇyabhiyukto yaḥ saṅgadveṣavivarjitaḥ
pūjitastadvidhairnityam āpto jñeyaḥ sa tādṛśaḥ
- 3
एतेषु प्रमाणेषु सर्वप्रमाणानि सिद्धानि भवन्ति
षट्प्रमाणानि जैमिनिः
अथ कानि तानि प्रमाणानि
अर्थापत्तिः सम्भवो ऽभावः प्रतिभैतिह्यम् उपमानम्चेति षट्प्रमाणानि
तत्रार्थापत्तिर्द्विविधा दृष्टा श्रुता च
तत्र दृष्टा
एकस्मिन्पक्ष आत्मभावो गृहीतश्चेद् अन्यस्मिन्न् अप्य् आत्मभावो गृह्यत एव
श्रुता यथा
दिवा देवदत्तो न भुङ्क्ते ऽथ च पीनो दृश्यते ऽतो ऽवगम्यते रात्रौ भुङ्क्त इति
संभवो यथा
प्रस्थ इत्य् उक्ते चत्वारः कुडवाः संभाव्यन्ते
अभावो नाम प्रागितरेतरात्यन्तसर्वाभावलक्षणः
प्रागभावो यथा
देवदत्तः कौमारयौवनादिषु
इतरेतराभावः
पटे घटाभावः
अत्यन्ताभावः
खरविषाणवन्ध्यासुतखपुष्पवद् इति
सर्वाभावः प्रध्वंसाभावो दग्धपटवद् इति
यथा शुष्कधान्यदर्शनाद्वृष्टेर् अभावो गम्यते
एवम् अभावो ऽनेकधा
प्रतिभा यथा
दक्षिणेन च विन्ध्यस्य सह्यस्य च यद् उत्तरम्
पृथिव्याम् आसमुद्रायाम्स प्रदेशो मनोरमः
eteṣu pramāṇeṣu sarvapramāṇāni siddhāni bhavanti
ṣaṭpramāṇāni jaiminiḥ
atha kāni tāni pramāṇāni
arthāpattiḥ sambhavo 'bhāvaḥ pratibhaitihyam upamānamceti ṣaṭpramāṇāni
tatrārthāpattirdvividhā dṛṣṭā śrutā ca
tatra dṛṣṭā
ekasminpakṣa ātmabhāvo gṛhītaśced anyasminn apy ātmabhāvo gṛhyata eva
śrutā yathā
divā devadatto na bhuṅkte 'tha ca pīno dṛśyate 'to 'vagamyate rātrau bhuṅkta iti
saṃbhavo yathā
prastha ity ukte catvāraḥ kuḍavāḥ saṃbhāvyante
abhāvo nāma prāgitaretarātyantasarvābhāvalakṣaṇaḥ
prāgabhāvo yathā
devadattaḥ kaumārayauvanādiṣu
itaretarābhāvaḥ
paṭe ghaṭābhāvaḥ
atyantābhāvaḥ
kharaviṣāṇavandhyāsutakhapuṣpavad iti
sarvābhāvaḥ pradhvaṃsābhāvo dagdhapaṭavad iti
yathā śuṣkadhānyadarśanādvṛṣṭer abhāvo gamyate
evam abhāvo 'nekadhā
pratibhā yathā
dakṣiṇena ca vindhyasya sahyasya ca yad uttaram
pṛthivyām āsamudrāyāmsa pradeśo manoramaḥ
- 4
एवम् उक्ते तस्मिन्प्रदेशे शोभना गुणः सन्तीति प्रतिभोत्पद्यते
प्रतिभान्वाससंज्ञानम् इति
ऐतिह्यम्यथा
ब्रवीति लोको यथात्र वटे यक्षिणी प्रवसतीत्येव एवैतिह्यम्
उपमानम्यथा
गौर् इव गवयः समुद्र इव तडागः
एतानि षट्प्रमाणानि त्रिषु दृष्टादिष्व् अन्तर्भूतानि
तत्रानुमाने तावद् अर्थापत्तिर् अन्तर्भूता
सम्भवाभावप्रतिभैतिह्योपमाश्चाप्तवचने
तस्मात्त्रिष्वेव सर्वप्रमाणसिद्धत्वात्त्रिविधम्प्रमाणम् इष्टम्तद् आह
तेन त्रिविधेन प्रमाणेन प्रमाणसिद्धिर्भवतीति वाक्यशेषः
प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद्धि
प्रमेयम्प्रधानम्बुद्धिर् अहंकारः पञ्च तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानि पुरुष इति
एतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि व्यक्ताव्यक्तज्ञा इत्युच्यन्ते
तत्र किंचित्प्रत्यक्षेण साध्यं किंचिद् अनुमानेन किंचिद् आगमेनेति त्रिविधं प्रमाणम् उक्तम्
तस्य किं लक्षणम् एतद् आह
evam ukte tasminpradeśe śobhanā guṇaḥ santīti pratibhotpadyate
pratibhānvāsasaṃjñānam iti
aitihyamyathā
bravīti loko yathātra vaṭe yakṣiṇī pravasatītyeva evaitihyam
upamānamyathā
gaur iva gavayaḥ samudra iva taḍāgaḥ
etāni ṣaṭpramāṇāni triṣu dṛṣṭādiṣv antarbhūtāni
tatrānumāne tāvad arthāpattir antarbhūtā
sambhavābhāvapratibhaitihyopamāścāptavacane
tasmāttriṣveva sarvapramāṇasiddhatvāttrividhampramāṇam iṣṭamtad āha
tena trividhena pramāṇena pramāṇasiddhirbhavatīti vākyaśeṣaḥ
prameyasiddhiḥ pramāṇāddhi
prameyampradhānambuddhir ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇyekādaśendriyāṇi pañca mahābhūtāni puruṣa iti
etāni pañcaviṃśatitattvāni vyaktāvyaktajñā ityucyante
tatra kiṃcitpratyakṣeṇa sādhyaṃ kiṃcid anumānena kiṃcid āgameneti trividhaṃ pramāṇam uktam
tasya kiṃ lakṣaṇam etad āha

