Samkhya Karika Bhashya · 15.2 15.2.1
15.2.1कारणम् अस्त्यव्यक्तम् इति क्रियाकारकसंबन्धः
भेदानां परिमाणात्
लोके यत्र कर्तास्ति तस्य परिमाणं दृष्टम्
यथा कुलालः परिमितैर्मृत्पिण्डैः परिमितान् एव घटान्करोति
एवं महद् अपि
महदादिलिङ्गं परिमितं भेदतः प्रधानकार्यम्
एका बुद्धिर् एको ऽहंकारः पञ्च तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानि
इत्येवं भेदानां परिमाणाद् अस्ति प्रधानं कारणं यद्व्यक्तं परिमितम् उत्पादयति
यदि प्रधानं न स्यात्तदा निष्परिमाणम् इदं व्यक्तम् अपि स्यात्
परिमाणाच्च भेदानाम् अस्ति प्रधानं यस्माद्व्यक्तम् उत्पन्नम्
तथा समन्वयात्
इह लोके प्रसिद्धिर्दृष्टा यथा व्रतधारिणं बटुं दृष्ट्वा समन्वयति नूनम् अस्य पितरौ ब्राह्मणाविति
एवम् इदं त्रिगुणं महदादिलिङ्गं दृष्ट्वा साधयामो ऽस्य यत्कारणं भविष्यतीति
अतः समन्वयाद् अस्ति प्रधानम्
तथा शक्तितः प्रवृत्तेश्च
इह यो यस्मिन्शक्तः स तस्मिन्न् एवार्थे प्रवर्तते
यथा कुलालो घटस्य करणे समर्थो घटम् एव करोति न पटं रथं वा
तथास्ति प्रधानं कारणं कुतः कारणकार्यविभागात्
करोतीति कारणं क्रियत इति कार्यम्
कारणस्य कार्यस्य च विभागः
यथा घटो दधिमधूदकपयसां धारणे समर्थो न तथा मृत्पिण्डः
मृत्पिण्डो वा घटं निष्पादयति न चैवं घटो मृत्पिण्डम्
एवं महदादिलिङ्गं दृष्ट्वानुमीयते ऽस्ति विभक्तं तत्कारणं यस्य विभाग इदं व्यक्तम् इति
इतश्चाविभागाद्वैश्वरूप्यस्य
विश्वं जगत्
तस्य रूपं व्यक्तिः
विश्वरूपस्य भावो वैश्वरूप्यम्
तस्याविभागाद् अस्ति प्रधानं यस्मात्त्रैलोक्यस्य पञ्चानां पृथिव्यादीनां महाभूतानां परस्परं विभागो नास्ति महाभूतेष्वन्तर्भूतास्त्रयो लोका इति
पृथिव्यापस्तेजो वायुर् आकाशम् इत्येतानि पञ्च महाभूतानि प्रलयकाले सृष्टिक्रमेणैवाविभागं यान्ति तन्मात्रेषु परिणामेषु तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि चाहंकारे ऽहंकारो बुद्धौ बुद्धिः प्रधाने
एवं त्रयो लोकाः प्रलयकाले प्रकृताव् अविभागं गच्छन्ति
तस्माद् अविभागात्क्षीरदधिवद्व्यक्ताव्यक्तयोर् अस्त्यव्यक्तं कारणम्
अतश्च
Transliteration
kāraṇam astyavyaktam iti kriyākārakasaṃbandhaḥ
bhedānāṃ parimāṇāt
loke yatra kartāsti tasya parimāṇaṃ dṛṣṭam
yathā kulālaḥ parimitairmṛtpiṇḍaiḥ parimitān eva ghaṭānkaroti
evaṃ mahad api
mahadādiliṅgaṃ parimitaṃ bhedataḥ pradhānakāryam
ekā buddhir eko 'haṃkāraḥ pañca tanmātrāṇyekādaśendriyāṇi pañca mahābhūtāni
ityevaṃ bhedānāṃ parimāṇād asti pradhānaṃ kāraṇaṃ yadvyaktaṃ parimitam utpādayati
yadi pradhānaṃ na syāttadā niṣparimāṇam idaṃ vyaktam api syāt
parimāṇācca bhedānām asti pradhānaṃ yasmādvyaktam utpannam
tathā samanvayāt
iha loke prasiddhirdṛṣṭā yathā vratadhāriṇaṃ baṭuṃ dṛṣṭvā samanvayati nūnam asya pitarau brāhmaṇāviti
evam idaṃ triguṇaṃ mahadādiliṅgaṃ dṛṣṭvā sādhayāmo 'sya yatkāraṇaṃ bhaviṣyatīti
ataḥ samanvayād asti pradhānam
tathā śaktitaḥ pravṛtteśca
iha yo yasminśaktaḥ sa tasminn evārthe pravartate
yathā kulālo ghaṭasya karaṇe samartho ghaṭam eva karoti na paṭaṃ rathaṃ vā
tathāsti pradhānaṃ kāraṇaṃ kutaḥ kāraṇakāryavibhāgāt
karotīti kāraṇaṃ kriyata iti kāryam
kāraṇasya kāryasya ca vibhāgaḥ
yathā ghaṭo dadhimadhūdakapayasāṃ dhāraṇe samartho na tathā mṛtpiṇḍaḥ
mṛtpiṇḍo vā ghaṭaṃ niṣpādayati na caivaṃ ghaṭo mṛtpiṇḍam
evaṃ mahadādiliṅgaṃ dṛṣṭvānumīyate 'sti vibhaktaṃ tatkāraṇaṃ yasya vibhāga idaṃ vyaktam iti
itaścāvibhāgādvaiśvarūpyasya
viśvaṃ jagat
tasya rūpaṃ vyaktiḥ
viśvarūpasya bhāvo vaiśvarūpyam
tasyāvibhāgād asti pradhānaṃ yasmāttrailokyasya pañcānāṃ pṛthivyādīnāṃ mahābhūtānāṃ parasparaṃ vibhāgo nāsti mahābhūteṣvantarbhūtāstrayo lokā iti
pṛthivyāpastejo vāyur ākāśam ityetāni pañca mahābhūtāni pralayakāle sṛṣṭikrameṇaivāvibhāgaṃ yānti tanmātreṣu pariṇāmeṣu tanmātrāṇyekādaśendriyāṇi cāhaṃkāre 'haṃkāro buddhau buddhiḥ pradhāne
evaṃ trayo lokāḥ pralayakāle prakṛtāv avibhāgaṃ gacchanti
tasmād avibhāgātkṣīradadhivadvyaktāvyaktayor astyavyaktaṃ kāraṇam
ataśca
By System Admin
Translation
Draft in progress