Sanskrit

1 shloka

  1. 1

    कारणम् अस्त्यव्यक्तम् इति क्रियाकारकसंबन्धः

    भेदानां परिमाणात्

    लोके यत्र कर्तास्ति तस्य परिमाणं दृष्टम्

    यथा कुलालः परिमितैर्मृत्पिण्डैः परिमितान् एव घटान्करोति

    एवं महद् अपि

    महदादिलिङ्गं परिमितं भेदतः प्रधानकार्यम्

    एका बुद्धिर् एको ऽहंकारः पञ्च तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानि

    इत्येवं भेदानां परिमाणाद् अस्ति प्रधानं कारणं यद्व्यक्तं परिमितम् उत्पादयति

    यदि प्रधानं न स्यात्तदा निष्परिमाणम् इदं व्यक्तम् अपि स्यात्

    परिमाणाच्च भेदानाम् अस्ति प्रधानं यस्माद्व्यक्तम् उत्पन्नम्

    तथा समन्वयात्

    इह लोके प्रसिद्धिर्दृष्टा यथा व्रतधारिणं बटुं दृष्ट्वा समन्वयति नूनम् अस्य पितरौ ब्राह्मणाविति

    एवम् इदं त्रिगुणं महदादिलिङ्गं दृष्ट्वा साधयामो ऽस्य यत्कारणं भविष्यतीति

    अतः समन्वयाद् अस्ति प्रधानम्

    तथा शक्तितः प्रवृत्तेश्च

    इह यो यस्मिन्शक्तः स तस्मिन्न् एवार्थे प्रवर्तते

    यथा कुलालो घटस्य करणे समर्थो घटम् एव करोति न पटं रथं वा

    तथास्ति प्रधानं कारणं कुतः कारणकार्यविभागात्

    करोतीति कारणं क्रियत इति कार्यम्

    कारणस्य कार्यस्य च विभागः

    यथा घटो दधिमधूदकपयसां धारणे समर्थो न तथा मृत्पिण्डः

    मृत्पिण्डो वा घटं निष्पादयति न चैवं घटो मृत्पिण्डम्

    एवं महदादिलिङ्गं दृष्ट्वानुमीयते ऽस्ति विभक्तं तत्कारणं यस्य विभाग इदं व्यक्तम् इति

    इतश्चाविभागाद्वैश्वरूप्यस्य

    विश्वं जगत्

    तस्य रूपं व्यक्तिः

    विश्वरूपस्य भावो वैश्वरूप्यम्

    तस्याविभागाद् अस्ति प्रधानं यस्मात्त्रैलोक्यस्य पञ्चानां पृथिव्यादीनां महाभूतानां परस्परं विभागो नास्ति महाभूतेष्वन्तर्भूतास्त्रयो लोका इति

    पृथिव्यापस्तेजो वायुर् आकाशम् इत्येतानि पञ्च महाभूतानि प्रलयकाले सृष्टिक्रमेणैवाविभागं यान्ति तन्मात्रेषु परिणामेषु तन्मात्राण्येकादशेन्द्रियाणि चाहंकारे ऽहंकारो बुद्धौ बुद्धिः प्रधाने

    एवं त्रयो लोकाः प्रलयकाले प्रकृताव् अविभागं गच्छन्ति

    तस्माद् अविभागात्क्षीरदधिवद्व्यक्ताव्यक्तयोर् अस्त्यव्यक्तं कारणम्

    अतश्च

    kāraṇam astyavyaktam iti kriyākārakasaṃbandhaḥ

    bhedānāṃ parimāṇāt

    loke yatra kartāsti tasya parimāṇaṃ dṛṣṭam

    yathā kulālaḥ parimitairmṛtpiṇḍaiḥ parimitān eva ghaṭānkaroti

    evaṃ mahad api

    mahadādiliṅgaṃ parimitaṃ bhedataḥ pradhānakāryam

    ekā buddhir eko 'haṃkāraḥ pañca tanmātrāṇyekādaśendriyāṇi pañca mahābhūtāni

    ityevaṃ bhedānāṃ parimāṇād asti pradhānaṃ kāraṇaṃ yadvyaktaṃ parimitam utpādayati

    yadi pradhānaṃ na syāttadā niṣparimāṇam idaṃ vyaktam api syāt

    parimāṇācca bhedānām asti pradhānaṃ yasmādvyaktam utpannam

    tathā samanvayāt

    iha loke prasiddhirdṛṣṭā yathā vratadhāriṇaṃ baṭuṃ dṛṣṭvā samanvayati nūnam asya pitarau brāhmaṇāviti

    evam idaṃ triguṇaṃ mahadādiliṅgaṃ dṛṣṭvā sādhayāmo 'sya yatkāraṇaṃ bhaviṣyatīti

    ataḥ samanvayād asti pradhānam

    tathā śaktitaḥ pravṛtteśca

    iha yo yasminśaktaḥ sa tasminn evārthe pravartate

    yathā kulālo ghaṭasya karaṇe samartho ghaṭam eva karoti na paṭaṃ rathaṃ vā

    tathāsti pradhānaṃ kāraṇaṃ kutaḥ kāraṇakāryavibhāgāt

    karotīti kāraṇaṃ kriyata iti kāryam

    kāraṇasya kāryasya ca vibhāgaḥ

    yathā ghaṭo dadhimadhūdakapayasāṃ dhāraṇe samartho na tathā mṛtpiṇḍaḥ

    mṛtpiṇḍo vā ghaṭaṃ niṣpādayati na caivaṃ ghaṭo mṛtpiṇḍam

    evaṃ mahadādiliṅgaṃ dṛṣṭvānumīyate 'sti vibhaktaṃ tatkāraṇaṃ yasya vibhāga idaṃ vyaktam iti

    itaścāvibhāgādvaiśvarūpyasya

    viśvaṃ jagat

    tasya rūpaṃ vyaktiḥ

    viśvarūpasya bhāvo vaiśvarūpyam

    tasyāvibhāgād asti pradhānaṃ yasmāttrailokyasya pañcānāṃ pṛthivyādīnāṃ mahābhūtānāṃ parasparaṃ vibhāgo nāsti mahābhūteṣvantarbhūtāstrayo lokā iti

    pṛthivyāpastejo vāyur ākāśam ityetāni pañca mahābhūtāni pralayakāle sṛṣṭikrameṇaivāvibhāgaṃ yānti tanmātreṣu pariṇāmeṣu tanmātrāṇyekādaśendriyāṇi cāhaṃkāre 'haṃkāro buddhau buddhiḥ pradhāne

    evaṃ trayo lokāḥ pralayakāle prakṛtāv avibhāgaṃ gacchanti

    tasmād avibhāgātkṣīradadhivadvyaktāvyaktayor astyavyaktaṃ kāraṇam

    ataśca