50 shlokas
- 1
मूषा हि कुमुदी ख्याता प्रोक्ता कुमुदिका च सा
क्रौञ्चिका वह्निमित्रा च पाचनी च निगद्यते
mūṣā hi kumudī khyātā proktā kumudikā ca sā
krauñcikā vahnimitrā ca pācanī ca nigadyate
- 2
मुष्णाति दोषान्यस्मात्सा तस्मान्मूषा प्रकीर्तिता
कुमुदाकारसादृश्यात्कुमुदी च निगद्यते
muṣṇāti doṣānyasmātsā tasmānmūṣā prakīrtitā
kumudākārasādṛśyātkumudī ca nigadyate
- 3
वह्निर्मित्रं यतश्चास्या वह्निमित्रा ततः स्मृता
द्रव्यपाचनयोगाच्च पाचनी समुदीरिता
vahnirmitraṃ yataścāsyā vahnimitrā tataḥ smṛtā
dravyapācanayogācca pācanī samudīritā
- 4
द्रव्यपूरितमूषादेः द्रव्यपातनिवृत्तये
आच्छादकं भवेद्यत्तु पिधानं तदिहोच्यते
dravyapūritamūṣādeḥ dravyapātanivṛttaye
ācchādakaṃ bhavedyattu pidhānaṃ tadihocyate
- 5
मूषादीनां तु यत्सन्धौ किट्टाद्यैः स्याद्विलेपनम्
तत्संधिलेपनं ख्यातं तच्चोक्तं सन्धिबन्धनम्
mūṣādīnāṃ tu yatsandhau kiṭṭādyaiḥ syādvilepanam
tatsaṃdhilepanaṃ khyātaṃ taccoktaṃ sandhibandhanam
- 6
सशर्करा पाण्डुरा च वह्नितापसहा चिरम्
स्थूला च मृत्तिका या स्यात्मूषार्थं सा मतोत्तमा
saśarkarā pāṇḍurā ca vahnitāpasahā ciram
sthūlā ca mṛttikā yā syātmūṣārthaṃ sā matottamā
- 7
शिखित्रकैर्दग्धतुषैः शणेन सलद्दिका दण्डसुकुट्टिता च
या मृत्तिका तद्विहिता तु मूषा सामान्यमूषा कथिता रसज्ञैः
śikhitrakairdagdhatuṣaiḥ śaṇena saladdikā daṇḍasukuṭṭitā ca
yā mṛttikā tadvihitā tu mūṣā sāmānyamūṣā kathitā rasajñaiḥ
- 8
त्रयो भागा मृदो द्वौ तु शणलद्दिकयोस्तथा
भागो दग्धतुषादेश्च किट्टस्य त्वर्ध एव च
trayo bhāgā mṛdo dvau tu śaṇaladdikayostathā
bhāgo dagdhatuṣādeśca kiṭṭasya tvardha eva ca
- 9
एभिः कृता तु या मूषा वज्रमूषा तु सा मता
प्रयुज्यते विशेषेण सत्त्वपातनकर्मणि
ebhiḥ kṛtā tu yā mūṣā vajramūṣā tu sā matā
prayujyate viśeṣeṇa sattvapātanakarmaṇi
- 10
तुषाद्यैश्च बिडाद्यैश्च कृता चापि विलेपिता
सूतसिद्धिकरी चैषा योगमूषा निगद्यते
tuṣādyaiśca biḍādyaiśca kṛtā cāpi vilepitā
sūtasiddhikarī caiṣā yogamūṣā nigadyate
- 11
समैर्भूनागगाराद्यैस्तुषाद्यैश्चापि निर्मिता
क्षीरैश्च माहिषैर्मूषा वज्रद्रावणिका मता
samairbhūnāgagārādyaistuṣādyaiścāpi nirmitā
kṣīraiśca māhiṣairmūṣā vajradrāvaṇikā matā
- 12
वज्रद्रावणिका मूषा वज्रसत्त्वप्रसाधिका
यामद्वयमपि ध्माता नासौ द्रवति कर्हिचित्
vajradrāvaṇikā mūṣā vajrasattvaprasādhikā
yāmadvayamapi dhmātā nāsau dravati karhicit
- 13
दग्धषड्गुणगारेण मृदा चासितया तु या
विधीयते च किट्टाद्यैर्गारमूषा तु सा मता
dagdhaṣaḍguṇagāreṇa mṛdā cāsitayā tu yā
vidhīyate ca kiṭṭādyairgāramūṣā tu sā matā
- 14
यामयुग्ममपि ध्माता नासौ द्रवति निश्चितम्
ढालनादौ विशेषेण रसज्ञैः सा प्रयुज्यते
yāmayugmamapi dhmātā nāsau dravati niścitam
ḍhālanādau viśeṣeṇa rasajñaiḥ sā prayujyate
- 15
सापिधाना शिखोपेता गोस्तनाकारसन्निभा
सत्त्वद्रावणशुद्ध्यर्था सा मूषा गोस्तनी मता
sāpidhānā śikhopetā gostanākārasannibhā
sattvadrāvaṇaśuddhyarthā sā mūṣā gostanī matā
- 16
सम्पुटाकारतां नीता मल्लद्वितययोजनात्
मल्लमूषा समाख्याता पर्पट्यादिप्रसाधिका
sampuṭākāratāṃ nītā malladvitayayojanāt
mallamūṣā samākhyātā parpaṭyādiprasādhikā
- 17
वर्तुला चिपिटा मूले स्थूला चायामविस्तरा
विस्तृतास्या च या मूषा महामूषा तु सा मता
vartulā cipiṭā mūle sthūlā cāyāmavistarā
vistṛtāsyā ca yā mūṣā mahāmūṣā tu sā matā
- 18
लोहाभ्रताप्यसत्त्वादेः पुटनार्थं भिषग्वरैः
प्रयुज्यते महामूषा स्थूलमूषा च सा स्मृता
lohābhratāpyasattvādeḥ puṭanārthaṃ bhiṣagvaraiḥ
prayujyate mahāmūṣā sthūlamūṣā ca sā smṛtā
- 19
धत्तूरपुष्पाकारेण सच्छिद्राष्टाङ्गुलेन च
नालेन तूर्ध्वतः श्लिष्टां सुदृढं द्वादशाङ्गुला
dhattūrapuṣpākāreṇa sacchidrāṣṭāṅgulena ca
nālena tūrdhvataḥ śliṣṭāṃ sudṛḍhaṃ dvādaśāṅgulā
- 20
वृन्ताकसदृशाकारा मूषा वृन्ताकमूषिका
साधयेत्खर्परादीनां सत्त्वं वै मूषयानया
vṛntākasadṛśākārā mūṣā vṛntākamūṣikā
sādhayetkharparādīnāṃ sattvaṃ vai mūṣayānayā
- 21
द्रव्ये द्रवोन्मुखे जाते मूषाया वह्नियोगतः
निष्कासनं क्षणं यत्तु तन्मूषाप्यायनं मतम्
dravye dravonmukhe jāte mūṣāyā vahniyogataḥ
niṣkāsanaṃ kṣaṇaṃ yattu tanmūṣāpyāyanaṃ matam
- 22
अङ्गारधानिका ख्याता हसन्ती च हसन्तिका
अङ्गारशकटी चापि हसनी च निगद्यते
aṅgāradhānikā khyātā hasantī ca hasantikā
aṅgāraśakaṭī cāpi hasanī ca nigadyate
- 23
अङ्गारधानिका ह्येषा मृदुद्रव्यप्रसाधिका
वङ्गादीनां ढालनादौ विशेषेण प्रयुज्यते
aṅgāradhānikā hyeṣā mṛdudravyaprasādhikā
vaṅgādīnāṃ ḍhālanādau viśeṣeṇa prayujyate
- 24
सत्त्वादिपातनाद्यर्था द्रव्यढालनसाधिका
वह्निसंधानिका या तु कोष्ठिका सा निगद्यते
sattvādipātanādyarthā dravyaḍhālanasādhikā
vahnisaṃdhānikā yā tu koṣṭhikā sā nigadyate
- 25
नृपहस्तमितोत्सेधे तदर्धायामविस्तृता
मध्यतश्चतुरस्रा च मृदा च परिलेपिता
nṛpahastamitotsedhe tadardhāyāmavistṛtā
madhyataścaturasrā ca mṛdā ca parilepitā
- 26
चतुरङ्गुलमानेन रन्ध्रेण परिशोभिता
नालिकां समकोणां च रन्ध्रे तिर्यङ्निवेशयेत्
caturaṅgulamānena randhreṇa pariśobhitā
nālikāṃ samakoṇāṃ ca randhre tiryaṅniveśayet
- 27
नालिकाया मुखे चैव भस्त्रावक्त्रं निवेशयेत्
आपूर्य कोकिलैः कोष्ठीं द्रव्यमूषान्वितां धमेत्
nālikāyā mukhe caiva bhastrāvaktraṃ niveśayet
āpūrya kokilaiḥ koṣṭhīṃ dravyamūṣānvitāṃ dhamet
- 28
अङ्गारकोष्ठिका ख्याता द्रव्यढालनसाधिका
सत्त्वानां पातने चेयं विशेषाद्विनियुज्यते
aṅgārakoṣṭhikā khyātā dravyaḍhālanasādhikā
sattvānāṃ pātane ceyaṃ viśeṣādviniyujyate
- 29
वितस्तिविस्तृतं गर्तं भूमौ कुर्याद्विधानतः
तन्मध्ये वर्तुलं छिद्रं निम्नवेशे प्रकल्पयेत्
vitastivistṛtaṃ gartaṃ bhūmau kuryādvidhānataḥ
tanmadhye vartulaṃ chidraṃ nimnaveśe prakalpayet
- 30
गर्तमध्यगते छिद्रे तिर्यङ्नालं निवेशयेत्
नालवक्त्रे च भस्त्राया मुखं सम्यक्निरोधयेत्
gartamadhyagate chidre tiryaṅnālaṃ niveśayet
nālavaktre ca bhastrāyā mukhaṃ samyaknirodhayet

