74 shlokas
- 1
परिभाषाध्यायमादौ योऽधीते रससाधकः
रसतन्त्रार्थविज्ञाने न स मुह्यति कुत्रचित्
paribhāṣādhyāyamādau yo'dhīte rasasādhakaḥ
rasatantrārthavijñāne na sa muhyati kutracit
- 2
निगूढानुक्तलेशोक्तसंदिग्धार्थप्रदीपिका
सुनिश्चितार्था विबुधैः परिभाषा निगद्यते
nigūḍhānuktaleśoktasaṃdigdhārthapradīpikā
suniścitārthā vibudhaiḥ paribhāṣā nigadyate
- 3
सैन्धवं चाथ सामुद्रं विडं सौवर्चलं तथा
रोमकं चेति विज्ञेयं बुधैर्लवणपञ्चकम्
saindhavaṃ cātha sāmudraṃ viḍaṃ sauvarcalaṃ tathā
romakaṃ ceti vijñeyaṃ budhairlavaṇapañcakam
- 4
सिन्धुजं रुचकं पाक्यमेतत्त्रिलवणं स्मृतम्
प्रकीर्तितं च लवणत्रिकं वा लवणत्रयम्
sindhujaṃ rucakaṃ pākyametattrilavaṇaṃ smṛtam
prakīrtitaṃ ca lavaṇatrikaṃ vā lavaṇatrayam
- 5
तत्रापि सैन्धवं मुख्यं विद्वद्भिः परिकीर्तितम्
उक्ते लवणसामान्ये सैन्धवं विनियोजयेत्
tatrāpi saindhavaṃ mukhyaṃ vidvadbhiḥ parikīrtitam
ukte lavaṇasāmānye saindhavaṃ viniyojayet
- 6
स्वर्जिक्षारो यवक्षारः क्षारद्वयमुदाहृतम्
सौभाग्येन समायुक्तं क्षारत्रिकम् उदाहृतम्
svarjikṣāro yavakṣāraḥ kṣāradvayamudāhṛtam
saubhāgyena samāyuktaṃ kṣāratrikam udāhṛtam
- 7
मुष्कक्षारो यवक्षारः किंशुकक्षार एव च
स्वर्जिक्षारस्तिलक्षारः क्षारपञ्चकमुच्यते
muṣkakṣāro yavakṣāraḥ kiṃśukakṣāra eva ca
svarjikṣārastilakṣāraḥ kṣārapañcakamucyate
- 8
सुधापलाशशिखरचिञ्चार्कतिलनालजाः
स्वर्जिका यावशूकश्च क्षाराष्टकमुदाहृतम्
sudhāpalāśaśikharaciñcārkatilanālajāḥ
svarjikā yāvaśūkaśca kṣārāṣṭakamudāhṛtam
- 9
सैरिभाजाविकरभगोखरद्विपवाजिनाम्
मूत्राणीति भिषग्वर्यैर्मूत्राष्टकम् उदाहृतम्
sairibhājāvikarabhagokharadvipavājinām
mūtrāṇīti bhiṣagvaryairmūtrāṣṭakam udāhṛtam
- 10
खरेभोष्ट्रतुरङ्गाणां पुंसां मूत्रं प्रशस्यते
गोऽजाविमहिषीणां च मूत्रं स्त्रीणां हितं मतम्
kharebhoṣṭraturaṅgāṇāṃ puṃsāṃ mūtraṃ praśasyate
go'jāvimahiṣīṇāṃ ca mūtraṃ strīṇāṃ hitaṃ matam
- 11
निखिलेष्वपि मूत्रेषु गोमूत्रं गुणवत्तमम्
अतो विशेषानुक्तौ तु गोमूत्रं विनियोजयेत्
nikhileṣvapi mūtreṣu gomūtraṃ guṇavattamam
ato viśeṣānuktau tu gomūtraṃ viniyojayet
- 12
गोखुरैस्ताडितं गोष्ठे शुष्कं चूर्णोपमं च यत्
गोमयं तत्समाख्यातं बुधैर्गोवरसंज्ञकम्
gokhuraistāḍitaṃ goṣṭhe śuṣkaṃ cūrṇopamaṃ ca yat
gomayaṃ tatsamākhyātaṃ budhairgovarasaṃjñakam
- 13
जम्बीरं निम्बुकं चैव त्वम्लवेतसमम्लिका
नारङ्गं दाडिमं चैव वृक्षाम्लं बीजपूरकम्
jambīraṃ nimbukaṃ caiva tvamlavetasamamlikā
nāraṅgaṃ dāḍimaṃ caiva vṛkṣāmlaṃ bījapūrakam
- 14
चाङ्गेरी चणकाम्लं च कर्कन्धुः करमर्दकः
चुक्रिका चेति सामान्यादम्लवर्गः प्रकीर्तितः
cāṅgerī caṇakāmlaṃ ca karkandhuḥ karamardakaḥ
cukrikā ceti sāmānyādamlavargaḥ prakīrtitaḥ
- 15
अम्लवेतसजम्बीरलुङ्गनारङ्गनिम्बुकैः
फलपञ्चाम्लकं ख्यातं कीर्तितं चाम्लपञ्चकम्
amlavetasajambīraluṅganāraṅganimbukaiḥ
phalapañcāmlakaṃ khyātaṃ kīrtitaṃ cāmlapañcakam
- 16
कोलदाडिमवृक्षाम्लचाङ्गेरीचिञ्चिकारसैः
पञ्चाम्लकं समाख्यातं त्वम्लपञ्चकमेव च
koladāḍimavṛkṣāmlacāṅgerīciñcikārasaiḥ
pañcāmlakaṃ samākhyātaṃ tvamlapañcakameva ca
- 17
सर्वेषामम्लजातीनां निम्बूकं गुणवत्तमम्
अम्लवेतसकं वापि त्वम्लिका वा गुणाधिका
sarveṣāmamlajātīnāṃ nimbūkaṃ guṇavattamam
amlavetasakaṃ vāpi tvamlikā vā guṇādhikā
- 18
गुडूची निम्बमूलत्वक्भिषङ्माता निदिग्धिका
पटोलपत्रमित्येतत्पञ्चतिक्तं प्रकीर्तितम्
guḍūcī nimbamūlatvakbhiṣaṅmātā nidigdhikā
paṭolapatramityetatpañcatiktaṃ prakīrtitam
- 19
इष्टिकाचूर्णं भस्म तथा वल्मीकमृत्तिका
गैरिकं लवणं चेति कीर्तिताः पञ्चमृत्तिकाः
iṣṭikācūrṇaṃ bhasma tathā valmīkamṛttikā
gairikaṃ lavaṇaṃ ceti kīrtitāḥ pañcamṛttikāḥ
- 20
आज्यं गुडो माक्षिकं च विज्ञेयं मधुरत्रिकम्
मतं त्रिमधुरं चापि तथैव मधुरत्रयम्
ājyaṃ guḍo mākṣikaṃ ca vijñeyaṃ madhuratrikam
mataṃ trimadhuraṃ cāpi tathaiva madhuratrayam
- 21
गव्यं क्षीरं दधि घृतं माक्षिकं चाथ शर्करा
पञ्चामृतं समाख्यातं रसकर्मप्रसाधकम्
gavyaṃ kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ mākṣikaṃ cātha śarkarā
pañcāmṛtaṃ samākhyātaṃ rasakarmaprasādhakam
- 22
गव्यं क्षीरं दधि घृतं गोमूत्रं गोमयं तथा
एकत्र योजितं तुल्यं पञ्चगव्यमिहोच्यते
gavyaṃ kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ gomūtraṃ gomayaṃ tathā
ekatra yojitaṃ tulyaṃ pañcagavyamihocyate
- 23
रविक्षीरं वटक्षीरं स्नुहीक्षीरं तथैव च
क्षीरत्रयमिति ख्यातं मारणादौ प्रशस्यते
ravikṣīraṃ vaṭakṣīraṃ snuhīkṣīraṃ tathaiva ca
kṣīratrayamiti khyātaṃ māraṇādau praśasyate
- 24
करिणी घोटिका धेनुस्त्वविका छागिकोष्ट्रिका
महिषी गर्दभी नारी काकोदुम्बरिका सुधा
kariṇī ghoṭikā dhenustvavikā chāgikoṣṭrikā
mahiṣī gardabhī nārī kākodumbarikā sudhā
- 25
दुग्धिकोदुम्बरश्चार्को न्यग्रोधोऽश्वत्थतिल्वकौ
एषां दुग्धैः समाख्यातो दुग्धवर्गः समासतः
dugdhikodumbaraścārko nyagrodho'śvatthatilvakau
eṣāṃ dugdhaiḥ samākhyāto dugdhavargaḥ samāsataḥ
- 26
तिलसर्षपकोन्मत्तभल्लातैरण्डनिम्बजैः
उमादीनां च तैलैस्तु तैलवर्गोऽत्र संमतः
tilasarṣapakonmattabhallātairaṇḍanimbajaiḥ
umādīnāṃ ca tailaistu tailavargo'tra saṃmataḥ
- 27
निर्द्रवैर्धातुभिश्चाथ गन्धादिभिः पेषितः पारदः श्लक्ष्णतां प्रापितः
कज्जलाभो यदा जायतेऽसौ तदा नामतः कोविदैः कज्जलीत्युच्यते
nirdravairdhātubhiścātha gandhādibhiḥ peṣitaḥ pāradaḥ ślakṣṇatāṃ prāpitaḥ
kajjalābho yadā jāyate'sau tadā nāmataḥ kovidaiḥ kajjalītyucyate
- 28
कज्जली कज्जलं चैव मता कज्जलिका च सा
रससम्पादनादौ च विशेषात्सा विधीयते
kajjalī kajjalaṃ caiva matā kajjalikā ca sā
rasasampādanādau ca viśeṣātsā vidhīyate
- 29
सद्रवैर्गन्धकाद्यैश्च धातुभिः पेषितो रसः
सुश्लक्ष्णः पङ्कसङ्काशो रसपङ्क इति स्मृतः
sadravairgandhakādyaiśca dhātubhiḥ peṣito rasaḥ
suślakṣṇaḥ paṅkasaṅkāśo rasapaṅka iti smṛtaḥ
- 30
सूतं विमर्द्य गन्धेन दुग्धाद्यैस्तु द्रवैस्तथा
पेषणात्पिष्टतां नीता मता पिष्टी च पिष्टिका
sūtaṃ vimardya gandhena dugdhādyaistu dravaistathā
peṣaṇātpiṣṭatāṃ nītā matā piṣṭī ca piṣṭikā

