65 shlokas
- 1
धर्मैकतानाः पुरुषा यदासन्सत्यवादिनः
तदा न व्यवहारो ऽभून्न द्वेषो नापि मत्सरः
dharmaikatānāḥ puruṣā yadāsansatyavādinaḥ
tadā na vyavahāro 'bhūnna dveṣo nāpi matsaraḥ
- 2
नष्टे धर्मे मनुष्येषु व्यवहारः प्रवर्तते
द्रष्टा च व्यवहाराणां राजा दण्डधरः कृतः
naṣṭe dharme manuṣyeṣu vyavahāraḥ pravartate
draṣṭā ca vyavahārāṇāṃ rājā daṇḍadharaḥ kṛtaḥ
- 3
लिखितं साक्षिणश्चात्र द्वौ विधी संप्रकीर्तितौ
संदिग्धार्थविशुद्ध्यर्थं द्वयोर्विवदमानयोः
likhitaṃ sākṣiṇaścātra dvau vidhī saṃprakīrtitau
saṃdigdhārthaviśuddhyarthaṃ dvayorvivadamānayoḥ
- 4
सोत्तरो ऽनुत्तरश्चैव स विज्ञेयो द्विलक्षणः
सोत्तरो ऽभ्यधिको यत्र विलेखापूर्वकः पणः
sottaro 'nuttaraścaiva sa vijñeyo dvilakṣaṇaḥ
sottaro 'bhyadhiko yatra vilekhāpūrvakaḥ paṇaḥ
- 5
विवादे सोत्तरपणे द्वयोर्यस्तत्र हीयते
स पणं स्वकृतं दाप्यो विनयं च पराजये
vivāde sottarapaṇe dvayoryastatra hīyate
sa paṇaṃ svakṛtaṃ dāpyo vinayaṃ ca parājaye
- 6
सारस्तु व्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहृता
तद्धानौ हीयते वादी तरंस्ताम् उत्तरो भवेत्
sārastu vyavahārāṇāṃ pratijñā samudāhṛtā
taddhānau hīyate vādī taraṃstām uttaro bhavet
- 7
कुलानि श्रेणयश्चैव गणाश्चाधिकृतो नृपः
प्रतिष्ठा व्यवहाराणां गुर्वेभ्यस्तूत्तरोत्तरम्
kulāni śreṇayaścaiva gaṇāścādhikṛto nṛpaḥ
pratiṣṭhā vyavahārāṇāṃ gurvebhyastūttarottaram
- 8
स चतुष्पाच्चतुःस्थानश्चतुःसाधन एव च
चतुर्हितश्चतुर्व्यापी चतुष्कारी च कीर्त्यते
sa catuṣpāccatuḥsthānaścatuḥsādhana eva ca
caturhitaścaturvyāpī catuṣkārī ca kīrtyate
- 9
अष्टाङ्गो ऽष्टादशपदः शतशाखस्तथैव च
त्रियोनिर्द्व्यभियोगश्च द्विद्वारो द्विगतिस्तथा
aṣṭāṅgo 'ṣṭādaśapadaḥ śataśākhastathaiva ca
triyonirdvyabhiyogaśca dvidvāro dvigatistathā
- 10
धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राजशासनम्
चतुष्पाद्व्यवहारो ऽयम् उत्तरः पूर्वबाधकः
dharmaśca vyavahāraśca caritraṃ rājaśāsanam
catuṣpādvyavahāro 'yam uttaraḥ pūrvabādhakaḥ
- 11
तत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिषु
चरित्रं पुस्तकरणे राजाज्ञायां तु शासनम्
tatra satye sthito dharmo vyavahārastu sākṣiṣu
caritraṃ pustakaraṇe rājājñāyāṃ tu śāsanam
- 12
सामाद्युपायसाध्यत्वाच्चतुःसाधन उच्यते
चतुर्णाम् आश्रमाणां च रक्षणात्स चतुर्हितः
sāmādyupāyasādhyatvāccatuḥsādhana ucyate
caturṇām āśramāṇāṃ ca rakṣaṇātsa caturhitaḥ
- 13
कर्तॄन् अथो साक्षिणश्च सभ्यान्राजानम् एव च
व्याप्नोति पादशो यस्माच्चतुर्व्यापी ततः स्मृतः
kartṝn atho sākṣiṇaśca sabhyānrājānam eva ca
vyāpnoti pādaśo yasmāccaturvyāpī tataḥ smṛtaḥ
- 14
धर्मस्यार्थस्य यशसो लोकपक्तेस्तथैव च
चतुर्णां करणाद् एषां चतुष्कारी प्रकीर्तितः
dharmasyārthasya yaśaso lokapaktestathaiva ca
caturṇāṃ karaṇād eṣāṃ catuṣkārī prakīrtitaḥ
- 15
राजा सपुरुषः सभ्याः शास्त्रं गणकलेखकौ
हिरण्यम् अग्निर् उदकम् अष्टाङ्गः स उदाहृतः
rājā sapuruṣaḥ sabhyāḥ śāstraṃ gaṇakalekhakau
hiraṇyam agnir udakam aṣṭāṅgaḥ sa udāhṛtaḥ
- 16
ऋणादानं ह्य् उपनिधिः सम्भूयोत्थानम् एव च
दत्तस्य पुनर् आदानम् अशुश्रूषाभ्युपेत्य च
ṛṇādānaṃ hy upanidhiḥ sambhūyotthānam eva ca
dattasya punar ādānam aśuśrūṣābhyupetya ca
- 17
वेतनस्यानपाकर्म तथैवास्वामिविक्रयः
विक्रीयासंप्रदानं च क्रीत्वानुशय एव च
vetanasyānapākarma tathaivāsvāmivikrayaḥ
vikrīyāsaṃpradānaṃ ca krītvānuśaya eva ca
- 18
समयस्यानपाकर्म विवादः क्षेत्रजस्तथा
स्त्रीपुंसयोश्च संबन्धो दायभागो ऽथ साहसम्
samayasyānapākarma vivādaḥ kṣetrajastathā
strīpuṃsayośca saṃbandho dāyabhāgo 'tha sāhasam
- 19
वाक्पारुष्यं तथैवोक्तं दण्डपारुष्यम् एव च
द्यूतं प्रकीर्णकं चैवेत्य् अष्टादशपदः स्मृतः
vākpāruṣyaṃ tathaivoktaṃ daṇḍapāruṣyam eva ca
dyūtaṃ prakīrṇakaṃ caivety aṣṭādaśapadaḥ smṛtaḥ
- 20
एषाम् एव प्रभेदो ऽन्यः शतम् अष्टोत्तरं स्मृतम्
क्रियाभेदान्मनुष्याणां शतशाखो निगद्यते
eṣām eva prabhedo 'nyaḥ śatam aṣṭottaraṃ smṛtam
kriyābhedānmanuṣyāṇāṃ śataśākho nigadyate
- 21
कामात्क्रोधाच्च लोभाच्च त्रिभ्यो यस्मात्प्रवर्तते
त्रियोनिः कीर्त्यते तेन त्रयम् एतद्विवादकृत्
kāmātkrodhācca lobhācca tribhyo yasmātpravartate
triyoniḥ kīrtyate tena trayam etadvivādakṛt
- 22
द्व्यभियोगस्तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभियोगतः
शङ्कासतां तु संसर्गात्तत्त्वं होढादिदर्शनात्
dvyabhiyogastu vijñeyaḥ śaṅkātattvābhiyogataḥ
śaṅkāsatāṃ tu saṃsargāttattvaṃ hoḍhādidarśanāt
- 23
पक्षद्वयाभिसंबन्धाद्द्विद्वारः समुदाहृतः
पूर्ववादस्तयोः पक्षः प्रतिपक्षस्तदुत्तरम्
pakṣadvayābhisaṃbandhāddvidvāraḥ samudāhṛtaḥ
pūrvavādastayoḥ pakṣaḥ pratipakṣastaduttaram
- 24
भूतच्छलानुसारित्वाद्द्विगतिः स उदाहृतः
भूतं तत्त्वार्थसंयुक्तं प्रमादाभिहितं छलम्
bhūtacchalānusāritvāddvigatiḥ sa udāhṛtaḥ
bhūtaṃ tattvārthasaṃyuktaṃ pramādābhihitaṃ chalam
- 25
तत्र शिष्टं छलं राजा मर्षयेद्धर्मसाधनः
भूतम् एव प्रपद्येत धर्ममूला यतः श्रियः
tatra śiṣṭaṃ chalaṃ rājā marṣayeddharmasādhanaḥ
bhūtam eva prapadyeta dharmamūlā yataḥ śriyaḥ
- 26
धर्मेणोद्धरतो राज्ञो व्यवहारान्कृतात्मनः
सम्भवन्ति गुणाः सप्त सप्त वह्नेर् इवार्चिषः
dharmeṇoddharato rājño vyavahārānkṛtātmanaḥ
sambhavanti guṇāḥ sapta sapta vahner ivārciṣaḥ
- 27
धर्मश्चार्थश्च कीर्तिश्च लोकपक्तिर् उपग्रहः
प्रजाभ्यो बहुमानश्च स्वर्गे स्थानं च शाश्वतम्
dharmaścārthaśca kīrtiśca lokapaktir upagrahaḥ
prajābhyo bahumānaśca svarge sthānaṃ ca śāśvatam
- 28
तस्माद्धर्मासनं प्राप्य राजा विगतमत्सरः
समः स्यात्सर्वभूतेषु बिभ्रद्वैवस्वतं व्रतम्
tasmāddharmāsanaṃ prāpya rājā vigatamatsaraḥ
samaḥ syātsarvabhūteṣu bibhradvaivasvataṃ vratam
- 29
धर्मशास्त्रं पुरस्कृत्य प्राड्विवाकमते स्थितः
समाहितमतिः पश्येद्व्यवहारान् अनुक्रमात्
dharmaśāstraṃ puraskṛtya prāḍvivākamate sthitaḥ
samāhitamatiḥ paśyedvyavahārān anukramāt
- 30
आगमः प्रथमं कार्यो व्यवहारपदं ततः
विवित्सा निर्णयश्चैव दर्शनं स्याच्चतुर्विधम्
āgamaḥ prathamaṃ kāryo vyavahārapadaṃ tataḥ
vivitsā nirṇayaścaiva darśanaṃ syāccaturvidham

