324 shlokas
- 1
बीजं श्रुतीनां सुधनम्मुनीनां जीवञ्जडानाम्महदादिकानाम्
आग्नेयमस्त्रम्भवपातकानां किंचिन्महः श्यामलम् आश्रयामि
bījaṃ śrutīnāṃ sudhanammunīnāṃ jīvañjaḍānāmmahadādikānām
āgneyamastrambhavapātakānāṃ kiṃcinmahaḥ śyāmalam āśrayāmi
- 2
लुब्धा कपोलमधुवारिमधुव्रताली कुम्भस्थलीमधुविभूषणलोहिताङ्गी
माणिक्यमौलिरिव राजति यस्य मौलौ विघ्नं स धूनयतु विघ्नपतिः सदा वः
lubdhā kapolamadhuvārimadhuvratālī kumbhasthalīmadhuvibhūṣaṇalohitāṅgī
māṇikyamauliriva rājati yasya maulau vighnaṃ sa dhūnayatu vighnapatiḥ sadā vaḥ
- 3
यो ध्वान्तसन्ततिगभीरपयोधिमध्यान्निष्कासयत्य् अशरणम्भुवनं निमज्जत्
दत्त्वा जगत्त्रयहितः स्वकरावलम्बं वाञ्छां स वो दिनकरः सफलीकरोतु
yo dhvāntasantatigabhīrapayodhimadhyānniṣkāsayaty aśaraṇambhuvanaṃ nimajjat
dattvā jagattrayahitaḥ svakarāvalambaṃ vāñchāṃ sa vo dinakaraḥ saphalīkarotu
- 4
मिथ्याशनादि कृतदोषचयाद्रिकोपनद्यम्बुवर्धित उपद्रवनक्रभीमे
रोगाम्बुधौ भवजनस्य निमज्जतो यः पोतः प्रयच्छतु शुभानि स काशिराजः
mithyāśanādi kṛtadoṣacayādrikopanadyambuvardhita upadravanakrabhīme
rogāmbudhau bhavajanasya nimajjato yaḥ potaḥ prayacchatu śubhāni sa kāśirājaḥ
- 5
केचित्सन्ति निघण्टवोऽतिलघवः केचिन्महान्तः परे केचिद्दुर्गमनामकाः कतिपये भावस्वभावोज्झिताः
तस्मान्नातिलघुर्न चातिविपुलः ख्यातादिनामा सताम्प्रीत्यै द्रव्यगुणान्वितोऽयमधुना ग्रन्थो मया बध्यते
kecitsanti nighaṇṭavo'tilaghavaḥ kecinmahāntaḥ pare keciddurgamanāmakāḥ katipaye bhāvasvabhāvojjhitāḥ
tasmānnātilaghurna cātivipulaḥ khyātādināmā satāmprītyai dravyaguṇānvito'yamadhunā grantho mayā badhyate
- 6
सर्वं कायेन संसाध्यं तस्यायुः स्थितिकारणम्
आयुर्वेदोपदेशस्तु कस्य न स्यात्सुखावहः
sarvaṃ kāyena saṃsādhyaṃ tasyāyuḥ sthitikāraṇam
āyurvedopadeśastu kasya na syātsukhāvahaḥ
- 7
तत्रापि पूर्वं ज्ञातव्या द्रव्यनामगुणागुणाः
अतस्त एव वक्ष्यन्ते तज्ज्ञाने हि क्रियाक्रमः
tatrāpi pūrvaṃ jñātavyā dravyanāmaguṇāguṇāḥ
atasta eva vakṣyante tajjñāne hi kriyākramaḥ
- 8
हरस्य भवने जाता हरिता च स्वभावतः
हरते सर्वरोगांश्च तेन प्रोक्ता हरीतकी
harasya bhavane jātā haritā ca svabhāvataḥ
harate sarvarogāṃśca tena proktā harītakī
- 9
जीवन्ती पूतना पश्चादमृता विजयाभया
रोहिणी चेतकी सप्तभेदभिन्ना हरीतकी
jīvantī pūtanā paścādamṛtā vijayābhayā
rohiṇī cetakī saptabhedabhinnā harītakī
- 10
जीवन्ती जीवनोद्योगात्पावनात्पूतना मता
सुधावदमृता ज्ञेया विजया विजयप्रदा
jīvantī jīvanodyogātpāvanātpūtanā matā
sudhāvadamṛtā jñeyā vijayā vijayapradā
- 11
नृणामभयदा यस्मादभया तत्प्रकीर्तिता
रोहिणी तु गुणारोहाच्चेतनाच्चेतकी मता
nṛṇāmabhayadā yasmādabhayā tatprakīrtitā
rohiṇī tu guṇārohāccetanāccetakī matā
- 12
जीवन्ती स्वर्णवर्णाभा पूतनास्थिमती
अमृता त्रिदला प्रोक्ता विजया तुम्बरूपिणी
jīvantī svarṇavarṇābhā pūtanāsthimatī
amṛtā tridalā proktā vijayā tumbarūpiṇī
- 13
पञ्चाङ्गी त्वभया ज्ञेया मता वृत्ता तु रोहिणी
त्र्यङ्गी चेतकी ज्ञेया कर्म तासामथोच्यते
pañcāṅgī tvabhayā jñeyā matā vṛttā tu rohiṇī
tryaṅgī cetakī jñeyā karma tāsāmathocyate
- 14
सर्वरोगेषु जीवन्ती प्रलेपे पूतना हिता
शुद्ध्यर्थममृता प्रोक्ता विजया सर्वरोगहृत्
sarvarogeṣu jīvantī pralepe pūtanā hitā
śuddhyarthamamṛtā proktā vijayā sarvarogahṛt
- 15
अक्षिरोगे ऽभया शस्ता रोहिणी व्रणरोहिणी
चेतकी चूर्णयोगे स्यात्सप्तधैवम्प्रकीर्तिता
akṣiroge 'bhayā śastā rohiṇī vraṇarohiṇī
cetakī cūrṇayoge syātsaptadhaivamprakīrtitā
- 16
शोणाच्छिन्ना गुडनिभा किंचिदम्ला कषायिणी
स्थूलत्वक्सरसा स्वल्पबीजा गुर्वी हरीतकी
śoṇācchinnā guḍanibhā kiṃcidamlā kaṣāyiṇī
sthūlatvaksarasā svalpabījā gurvī harītakī
- 17
चर्विता वर्धयत्यग्निं पेषिता मलशोधिनी
स्विन्ना संग्राहिणी प्रोक्ता भृष्टा पथ्या त्रिदोषनुत्
carvitā vardhayatyagniṃ peṣitā malaśodhinī
svinnā saṃgrāhiṇī proktā bhṛṣṭā pathyā tridoṣanut
- 18
ग्रीष्मे तुल्यगुडां सुसैन्धवयुतां मेघावनद्धाम्बरे सार्द्धं शर्करया शरद्यमलया शुण्ठ्या तुषारागमे
पिप्पल्या शिशिरे वसन्तसमये क्षौद्रेण संयोजितां राजन्प्राप्य हरीतकीमिव गदा नश्यन्तु ते शत्रवः
grīṣme tulyaguḍāṃ susaindhavayutāṃ meghāvanaddhāmbare sārddhaṃ śarkarayā śaradyamalayā śuṇṭhyā tuṣārāgame
pippalyā śiśire vasantasamaye kṣaudreṇa saṃyojitāṃ rājanprāpya harītakīmiva gadā naśyantu te śatravaḥ
- 19
शिवा हरीतकी पथ्या चेतकी विजया जया
प्रपथ्या प्रमथामोघा कायस्था प्राणदामृता
śivā harītakī pathyā cetakī vijayā jayā
prapathyā pramathāmoghā kāyasthā prāṇadāmṛtā
- 20
जीवनीया हैमवती पूतना पृतनाभया
वयस्था नन्दिनी ज्ञेया श्रेयसी रोहिणी तथा
jīvanīyā haimavatī pūtanā pṛtanābhayā
vayasthā nandinī jñeyā śreyasī rohiṇī tathā
- 21
हरीतकी पञ्चरसालवणा तुवरोत्कटा
रूक्षोष्णा दीपनी मेध्या स्वादुपाका रसायिनी
harītakī pañcarasālavaṇā tuvarotkaṭā
rūkṣoṣṇā dīpanī medhyā svādupākā rasāyinī
- 22
सरा बुद्धिप्रदायुष्या चक्षुष्या बृंहणी लघुः
श्वासकासप्रमेहार्शःकुष्ठशोफोदरकृमीन्
sarā buddhipradāyuṣyā cakṣuṣyā bṛṃhaṇī laghuḥ
śvāsakāsapramehārśaḥkuṣṭhaśophodarakṛmīn
- 23
वैस्वर्यग्रहणीदोषविबन्धविषमज्वरान्
गुल्माध्मानव्रणच्छर्दिहिक्काकण्डूहृदामयान्
vaisvaryagrahaṇīdoṣavibandhaviṣamajvarān
gulmādhmānavraṇacchardihikkākaṇḍūhṛdāmayān
- 24
कामलां शूलम् आनाहं प्लीहानं चापकर्षति
मधुराम्लतया वातं कषायस्वादुभावतः
पित्तं हन्ति कफं तद्वत्कटुत्वेन हरीतकी
kāmalāṃ śūlam ānāhaṃ plīhānaṃ cāpakarṣati
madhurāmlatayā vātaṃ kaṣāyasvādubhāvataḥ
pittaṃ hanti kaphaṃ tadvatkaṭutvena harītakī
- 25
अध्वातिखिन्नः परिहीनतेजा रूक्षः कृशो लङ्घनकर्शितश्च
पित्ताधिको गर्भवती च नारी ज्वर्यल्पवीर्यस्त्वभयां न खादेत्
adhvātikhinnaḥ parihīnatejā rūkṣaḥ kṛśo laṅghanakarśitaśca
pittādhiko garbhavatī ca nārī jvaryalpavīryastvabhayāṃ na khādet
- 26
धात्रीफलामृतफलामलकं श्रीफलं शिवम्
तद्वद्धात्रीफलं वृष्यं विशेषाद्रक्तपित्तजित्
dhātrīphalāmṛtaphalāmalakaṃ śrīphalaṃ śivam
tadvaddhātrīphalaṃ vṛṣyaṃ viśeṣādraktapittajit
- 27
अम्लत्वात्पवनं हन्ति पित्तम्माधुर्यशैत्यतः
कफं रूक्षकषायत्वात्तस्मात्किम् अधिकम्फलम्
amlatvātpavanaṃ hanti pittammādhuryaśaityataḥ
kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāttasmātkim adhikamphalam
- 28
कुर्यात्पित्तं तदम्लत्वात्कफम्माधुर्यशैत्यतः
वातं रूक्षकषायत्वाद् एवं किं न विपर्ययः
kuryātpittaṃ tadamlatvātkaphammādhuryaśaityataḥ
vātaṃ rūkṣakaṣāyatvād evaṃ kiṃ na viparyayaḥ
- 29
धात्र्यास्त्रिदोषहन्तृत्वं शक्त्यैव मुनिभिः स्मृतम्
सम्भावनावशादुक्ता रसादेरपि हेतुता
dhātryāstridoṣahantṛtvaṃ śaktyaiva munibhiḥ smṛtam
sambhāvanāvaśāduktā rasāderapi hetutā
- 30
विभीतकः कर्षफलो भूतावासः कलिद्रुमः
वासन्तो ऽक्षो विन्ध्यजातः संवर्तस्तिलपुष्पकः
vibhītakaḥ karṣaphalo bhūtāvāsaḥ kalidrumaḥ
vāsanto 'kṣo vindhyajātaḥ saṃvartastilapuṣpakaḥ

