Sanskrit

Hitopadesha · Book 3 3.60

3.60

राजोवाच कथम् एतत्

मन्त्री कथयति

अस्त्य् अरण्ये कश्चिच्छृगालः स्वेच्छया नगरोपान्ते भ्राम्यन्नीलीभाण्डे निपतितः

पश्चात्तत उत्थातुम् असमर्थः प्रातर् आत्मानं मृतवत्संदर्श्य स्थितः

अथ नीलीभाण्डस्वामिना मृति इति ज्ञात्वा तस्मात्समुत्थाप्य दूरे नीत्वासौ परित्यक्तः

तस्मात्पलायितः

ततो ऽसौ वने गत्वा आत्मानं नीलवर्णम् अवलोक्याचिन्तयद् अहम् इदानीम् उत्तमवर्णः

तद् अहं स्वकीयोत्कर्षं किं न साधयामि इत्य् आलोच्य शृगालान् आहूय तेनोक्तम् अहं भगवत्या वनदेवतया स्वहस्तेनारण्यराज्ये सर्वौषधिरसेनाभिषिक्तः

पश्यन्तु मम वर्णम्

तद् अद्यारभ्यास्मदाज्ञयास्मिन् अरण्ये व्यवहारः कार्यः

शृगालाश्च तं विशिष्टवर्णम् अवलोक्य साष्टाङ्गपातं प्रणम्योचुः यथाज्ञापयति देवः इति

अनेनैव क्रमेण सर्वेष्व् अरण्यवासिष्व् आधिपत्यं तस्य बभूव

ततस्तेन स्वज्ञातिभिर् आवृतेनाधिक्यं साधितम्

ततस्तेन व्याघ्रसिंहादीन् उत्तमपरिजनान्प्राप्य सदसि शृगालान् अवलोक्य लज्जमानेनावज्ञया स्वज्ञातयः सर्वे दूरीकृताः

ततो विषण्णान्शृगालान् अवलोक्य केनचिद्वृद्धशृगालेनैतत्प्रतिज्ञातं मा विषीदत यद् अनेनानीतिज्ञेन वयं मर्मज्ञाः

स्वसमीपात्परिभूतास्तद्यथायं नश्यति तथा विधेयम्

यतो ऽमी व्याघ्रादयो वर्णमात्रविप्रलब्धाः शृगालम् अज्ञात्वा राजानम् इमं मन्यन्ते

तद्यथायं परिचीयते तथा कुरुत

तत्र चैवम् अनुष्ठेयम्यथा वदामि सर्वे सन्ध्यासमये तत्सन्निधाने महारावम् एकदैव करिष्यथ

ततस्तं शब्दम् आकर्ण्य जातिस्वभावात्तेनापि शब्दः कर्तव्यः

यतः

यः स्वभावो हि यस्यास्ति स नित्यं दुरतिक्रमः

श्वा यदि क्रियते राजा तत्किं नाश्नात्य् उपानहम्

Transliteration

rājovāca katham etat

mantrī kathayati

asty araṇye kaścicchṛgālaḥ svecchayā nagaropānte bhrāmyannīlībhāṇḍe nipatitaḥ

paścāttata utthātum asamarthaḥ prātar ātmānaṃ mṛtavatsaṃdarśya sthitaḥ

atha nīlībhāṇḍasvāminā mṛti iti jñātvā tasmātsamutthāpya dūre nītvāsau parityaktaḥ

tasmātpalāyitaḥ

tato 'sau vane gatvā ātmānaṃ nīlavarṇam avalokyācintayad aham idānīm uttamavarṇaḥ

tad ahaṃ svakīyotkarṣaṃ kiṃ na sādhayāmi ity ālocya śṛgālān āhūya tenoktam ahaṃ bhagavatyā vanadevatayā svahastenāraṇyarājye sarvauṣadhirasenābhiṣiktaḥ

paśyantu mama varṇam

tad adyārabhyāsmadājñayāsmin araṇye vyavahāraḥ kāryaḥ

śṛgālāśca taṃ viśiṣṭavarṇam avalokya sāṣṭāṅgapātaṃ praṇamyocuḥ yathājñāpayati devaḥ iti

anenaiva krameṇa sarveṣv araṇyavāsiṣv ādhipatyaṃ tasya babhūva

tatastena svajñātibhir āvṛtenādhikyaṃ sādhitam

tatastena vyāghrasiṃhādīn uttamaparijanānprāpya sadasi śṛgālān avalokya lajjamānenāvajñayā svajñātayaḥ sarve dūrīkṛtāḥ

tato viṣaṇṇānśṛgālān avalokya kenacidvṛddhaśṛgālenaitatpratijñātaṃ mā viṣīdata yad anenānītijñena vayaṃ marmajñāḥ

svasamīpātparibhūtāstadyathāyaṃ naśyati tathā vidheyam

yato 'mī vyāghrādayo varṇamātravipralabdhāḥ śṛgālam ajñātvā rājānam imaṃ manyante

tadyathāyaṃ paricīyate tathā kuruta

tatra caivam anuṣṭheyamyathā vadāmi sarve sandhyāsamaye tatsannidhāne mahārāvam ekadaiva kariṣyatha

tatastaṃ śabdam ākarṇya jātisvabhāvāttenāpi śabdaḥ kartavyaḥ

yataḥ

yaḥ svabhāvo hi yasyāsti sa nityaṃ duratikramaḥ

śvā yadi kriyate rājā tatkiṃ nāśnāty upānaham

By System Admin

Translation

Draft in progress