65 shlokas
- 1
अथात आयुर्वेदसमुत्थानीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः
athāta āyurvedasamutthānīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
ऋषयः खलु कदाचिच्छालीना यायावराश्च ग्राम्यौषध्याहाराः सन्तः साम्पन्निका मन्दचेष्टा नातिकल्याश्च प्रायेण बभूवुः
ते सर्वासाम् इतिकर्तव्यतानाम् असमर्थाः सन्तो ग्राम्यवासकृतमात्मदोषं मत्वा पूर्वनिवासम् अपगतग्राम्यदोषं शिवं पुण्यम् उदारं मेध्यम् अगम्यम् असुकृतिभिर्गङ्गाप्रभवम् अमरगन्धर्वकिंनरानुचरितम् अनेकरत्ननिचयमचिन्त्याद्भुतप्रभावं ब्रह्मर्षिसिद्धचारणानुचरितं दिव्यतीर्थौषधिप्रभवम् अतिशरण्यं हिमवन्तम् अमराधिपतिगुप्तं जग्मुर्भृग्वङ्गिरोऽत्रिवसिष्ठकश्यपागस्त्यपुलस्त्यवामदेवासितगौतमप्रभृतयो महर्षयः
ṛṣayaḥ khalu kadācicchālīnā yāyāvarāśca grāmyauṣadhyāhārāḥ santaḥ sāmpannikā mandaceṣṭā nātikalyāśca prāyeṇa babhūvuḥ
te sarvāsām itikartavyatānām asamarthāḥ santo grāmyavāsakṛtamātmadoṣaṃ matvā pūrvanivāsam apagatagrāmyadoṣaṃ śivaṃ puṇyam udāraṃ medhyam agamyam asukṛtibhirgaṅgāprabhavam amaragandharvakiṃnarānucaritam anekaratnanicayamacintyādbhutaprabhāvaṃ brahmarṣisiddhacāraṇānucaritaṃ divyatīrthauṣadhiprabhavam atiśaraṇyaṃ himavantam amarādhipatiguptaṃ jagmurbhṛgvaṅgiro'trivasiṣṭhakaśyapāgastyapulastyavāmadevāsitagautamaprabhṛtayo maharṣayaḥ
- 4
तान् इन्द्रः सहस्रदृग् अमरगुरुर् अब्रवीत्स्वागतं ब्रह्मविदां ज्ञानतपोधनानां ब्रह्मर्षीणाम्
अस्ति ननु वो ग्लानिर् अप्रभावत्वं वैस्वर्यं वैवर्ण्यं च ग्राम्यवासकृतम् असुखम् असुखानुबन्धं च ग्राम्यो हि वासो मूलम् अशस्तानां तत्कृतः पुण्यकृद्भिर् अनुग्रहः प्रजानां स्वशरीरमवेक्षितुं कालः कालश्चायमायुर्वेदोपदेशस्य ब्रह्मर्षीणाम् आत्मनः प्रजानां चानुग्रहार्थम् आयुर्वेदमश्विनौ मह्यं प्रायच्छतां प्रजापतिरश्विभ्यां प्रजापतये ब्रह्मा प्रजानाम् अल्पम् आयुर्जराव्याधिबहुलम् असुखम् असुखानुबन्धम् अल्पत्वाद् अल्पतपोदमनियमदानाध्ययनसंचयं मत्वा पुण्यतमम् आयुःप्रकर्षकरं जराव्याधिप्रशमनम् ऊर्जस्करम् अमृतं शिवं शरण्यमुदारं भवन्तो मत्तः श्रोतुमर्हताथोपधारयितुं प्रकाशयितुं च प्रजानुग्रहार्थमार्षं ब्रह्म च प्रति मैत्रीं कारुण्यम् आत्मनश्चानुत्तमं पुण्यमुदारं ब्राह्ममक्षयं कर्मेति
tān indraḥ sahasradṛg amaragurur abravītsvāgataṃ brahmavidāṃ jñānatapodhanānāṃ brahmarṣīṇām
asti nanu vo glānir aprabhāvatvaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ ca grāmyavāsakṛtam asukham asukhānubandhaṃ ca grāmyo hi vāso mūlam aśastānāṃ tatkṛtaḥ puṇyakṛdbhir anugrahaḥ prajānāṃ svaśarīramavekṣituṃ kālaḥ kālaścāyamāyurvedopadeśasya brahmarṣīṇām ātmanaḥ prajānāṃ cānugrahārtham āyurvedamaśvinau mahyaṃ prāyacchatāṃ prajāpatiraśvibhyāṃ prajāpataye brahmā prajānām alpam āyurjarāvyādhibahulam asukham asukhānubandham alpatvād alpatapodamaniyamadānādhyayanasaṃcayaṃ matvā puṇyatamam āyuḥprakarṣakaraṃ jarāvyādhipraśamanam ūrjaskaram amṛtaṃ śivaṃ śaraṇyamudāraṃ bhavanto mattaḥ śrotumarhatāthopadhārayituṃ prakāśayituṃ ca prajānugrahārthamārṣaṃ brahma ca prati maitrīṃ kāruṇyam ātmanaścānuttamaṃ puṇyamudāraṃ brāhmamakṣayaṃ karmeti
- 5
तच्छ्रुत्वा विबुधपतिवचनम् ऋषयः सर्व एवामरवरम् ऋग्भिस्तुष्टुवुः प्रहृष्टाश्च तद्वचनमभिननन्दुश्चेति
tacchrutvā vibudhapativacanam ṛṣayaḥ sarva evāmaravaram ṛgbhistuṣṭuvuḥ prahṛṣṭāśca tadvacanamabhinananduśceti
- 6
अथेन्द्रस्तदायुर्वेदामृतम् ऋषिभ्यः संक्रम्योवाच एतत्सर्वमनुष्ठेयम् अयं च शिवः कालो रसायनानां दिव्याश्चौषधयो हिमवत्प्रभवाः प्राप्तवीर्याः तद्यथा ऐन्द्री ब्राह्मी पयस्या क्षीरपुष्पी श्रावणी महाश्रावणी शतावरी विदारी जीवन्ती पुनर्नवा नागबला स्थिरा वचा छत्त्रा अतिच्छत्रा मेदा महामेदा जीवनीयाश्चान्याः पयसा प्रयुक्ताः षण्मासात्परमायुर्वयश्च तरुणमनामयत्वं स्वरवर्णसम्पदम् उपचयं मेधां स्मृतिमुत्तमबलम् इष्टांश्चापरान्भावान् आवहन्ति सिद्धाः
athendrastadāyurvedāmṛtam ṛṣibhyaḥ saṃkramyovāca etatsarvamanuṣṭheyam ayaṃ ca śivaḥ kālo rasāyanānāṃ divyāścauṣadhayo himavatprabhavāḥ prāptavīryāḥ tadyathā aindrī brāhmī payasyā kṣīrapuṣpī śrāvaṇī mahāśrāvaṇī śatāvarī vidārī jīvantī punarnavā nāgabalā sthirā vacā chattrā aticchatrā medā mahāmedā jīvanīyāścānyāḥ payasā prayuktāḥ ṣaṇmāsātparamāyurvayaśca taruṇamanāmayatvaṃ svaravarṇasampadam upacayaṃ medhāṃ smṛtimuttamabalam iṣṭāṃścāparānbhāvān āvahanti siddhāḥ
- 7
ब्रह्मसुवर्चला नामौषधिर्या हिरण्यक्षीरा पुष्करसदृशपत्त्रा आदित्यपर्णी नामौषधिर्या सूर्यकान्ता इति विज्ञायते सुवर्णक्षीरा सूर्यमण्डलाकारपुष्पा च नारीनामौषधिः अश्वबला इति विज्ञायते या बिल्वजसदृशपत्त्रा काष्ठगोधा नामौषधिर्गोधाकारा सर्पानामौषधिः सर्पाकारा सोमो नामौषधिराजः पञ्चदशपर्वा स सोम इव हीयते वर्धते च पद्मा नामौषधिः पद्माकारा पद्मरक्ता पद्मगन्धा च अजानाम् औषधिः अजशृङ्गी इति विज्ञायते नीला नामौषधिस्तु नीलक्षीरा नीलपुष्पा लताप्रतानबहुलेति आसामोषधीनां यां यामेवोपलभेत तस्यास्तस्याः स्वरसस्य सौहित्यं गत्वा स्नेहभावितायाम् आर्द्रपलाशद्रोण्यां सपिधानायां दिग्वासाः शयीत तत्र प्रलीयते षण्मासेन पुनः सम्भवति तस्याजं पयः प्रत्यवस्थापनं षण्मासेन देवतानुकारी भवति वयोवर्णस्वराकृतिबलप्रभाभिः स्वयं चास्य सर्ववाचोगतानि प्रादुर्भवन्ति दिव्यं चास्य चक्षुः श्रोत्रं च भवति गतिर्योजनसहस्रं दशवर्षसहस्राण्य् आयुर् अनुपद्रवं चेति
brahmasuvarcalā nāmauṣadhiryā hiraṇyakṣīrā puṣkarasadṛśapattrā ādityaparṇī nāmauṣadhiryā sūryakāntā iti vijñāyate suvarṇakṣīrā sūryamaṇḍalākārapuṣpā ca nārīnāmauṣadhiḥ aśvabalā iti vijñāyate yā bilvajasadṛśapattrā kāṣṭhagodhā nāmauṣadhirgodhākārā sarpānāmauṣadhiḥ sarpākārā somo nāmauṣadhirājaḥ pañcadaśaparvā sa soma iva hīyate vardhate ca padmā nāmauṣadhiḥ padmākārā padmaraktā padmagandhā ca ajānām auṣadhiḥ ajaśṛṅgī iti vijñāyate nīlā nāmauṣadhistu nīlakṣīrā nīlapuṣpā latāpratānabahuleti āsāmoṣadhīnāṃ yāṃ yāmevopalabheta tasyāstasyāḥ svarasasya sauhityaṃ gatvā snehabhāvitāyām ārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ digvāsāḥ śayīta tatra pralīyate ṣaṇmāsena punaḥ sambhavati tasyājaṃ payaḥ pratyavasthāpanaṃ ṣaṇmāsena devatānukārī bhavati vayovarṇasvarākṛtibalaprabhābhiḥ svayaṃ cāsya sarvavācogatāni prādurbhavanti divyaṃ cāsya cakṣuḥ śrotraṃ ca bhavati gatiryojanasahasraṃ daśavarṣasahasrāṇy āyur anupadravaṃ ceti
- 8
दिव्यानामोषधीनां यः प्रभावः स भवद्विधैः
शक्यः सोढुमशक्यस्तु स्यात्सोढुमकृतात्मभिः
divyānāmoṣadhīnāṃ yaḥ prabhāvaḥ sa bhavadvidhaiḥ
śakyaḥ soḍhumaśakyastu syātsoḍhumakṛtātmabhiḥ
- 9
ओषधीनां प्रभावेण तिष्ठतां स्वे च कर्मणि
भवतां निखिलं श्रेयः सर्वमेवोपपत्स्यते
oṣadhīnāṃ prabhāveṇa tiṣṭhatāṃ sve ca karmaṇi
bhavatāṃ nikhilaṃ śreyaḥ sarvamevopapatsyate
- 10
वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च प्रयतैर्नियतात्मभिः
शक्या ओषधयो ह्य् एताः सेवितुं विषयाभिजाः
vānaprasthairgṛhasthaiśca prayatairniyatātmabhiḥ
śakyā oṣadhayo hy etāḥ sevituṃ viṣayābhijāḥ
- 11
यास्तु क्षेत्रगुणैस्तेषां मध्यमेन च कर्मणा
मृदुवीर्यतरास्तासां विधिर्ज्ञेयः स एव तु
yāstu kṣetraguṇaisteṣāṃ madhyamena ca karmaṇā
mṛduvīryatarāstāsāṃ vidhirjñeyaḥ sa eva tu
- 12
पर्येष्टुं ताः प्रयोक्तुं वा ये ऽसमर्थाः सुखार्थिनः
रसायनविधिस्तेषामयमन्यः प्रशस्यते
paryeṣṭuṃ tāḥ prayoktuṃ vā ye 'samarthāḥ sukhārthinaḥ
rasāyanavidhisteṣāmayamanyaḥ praśasyate
- 13
बल्यानां जीवनीयानां बृंहणीयाश्च या दश
वयसः स्थापनानां च खदिरस्यासनस्य च
balyānāṃ jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyāśca yā daśa
vayasaḥ sthāpanānāṃ ca khadirasyāsanasya ca
- 14
खर्जूराणां मधूकानां मुस्तानामुत्पलस्य च
मृद्वीकानां विडङ्गानां वचायाश्चित्रकस्य च
kharjūrāṇāṃ madhūkānāṃ mustānāmutpalasya ca
mṛdvīkānāṃ viḍaṅgānāṃ vacāyāścitrakasya ca
- 15
शतावर्याः पयस्यायाः पिप्पल्या जोङ्गकस्य च
ऋद्ध्या नागबलायाश्च द्वारदाया धवस्य च
śatāvaryāḥ payasyāyāḥ pippalyā joṅgakasya ca
ṛddhyā nāgabalāyāśca dvāradāyā dhavasya ca
- 16
त्रिफलाकण्टकार्योश्च विदार्याश्चन्दनस्य च
इक्षूणां शरमूलानां श्रीपर्ण्यास्तिनिशस्य च
triphalākaṇṭakāryośca vidāryāścandanasya ca
ikṣūṇāṃ śaramūlānāṃ śrīparṇyāstiniśasya ca
- 17
रसाः पृथक्पृथग्ग्राह्याः पलाशक्षार एव च
एषां पलोन्मितान्भागान्पयो गव्यं चतुर्गुणम्
rasāḥ pṛthakpṛthaggrāhyāḥ palāśakṣāra eva ca
eṣāṃ palonmitānbhāgānpayo gavyaṃ caturguṇam
- 18
द्वे पात्रे तिलतैलस्य द्वे च गव्यस्य सर्पिषः
तत्साध्यं सर्वम् एकत्र सुसिद्धं स्नेहमुद्धरेत्
dve pātre tilatailasya dve ca gavyasya sarpiṣaḥ
tatsādhyaṃ sarvam ekatra susiddhaṃ snehamuddharet
- 19
तत्रामलकचूर्णानामाढकं शतभावितम्
स्वरसेनैव दातव्यं क्षौद्रस्याभिनवस्य च
tatrāmalakacūrṇānāmāḍhakaṃ śatabhāvitam
svarasenaiva dātavyaṃ kṣaudrasyābhinavasya ca
- 20
शर्कराचूर्णपात्रं च प्रस्थमेकं प्रदापयेत्
तुगाक्षीर्याः सपिप्पल्याः स्थाप्यं संमूर्छितं च तत्
śarkarācūrṇapātraṃ ca prasthamekaṃ pradāpayet
tugākṣīryāḥ sapippalyāḥ sthāpyaṃ saṃmūrchitaṃ ca tat
- 21
सुचौक्षे मार्त्तिके कुम्भे मासार्धं घृतभाविते
मात्रामग्निसमां तस्य तत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्
sucaukṣe mārttike kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite
mātrāmagnisamāṃ tasya tata ūrdhvaṃ prayojayet
- 22
हेमताम्रप्रवालानाम् अयसः स्फटिकस्य च
मुक्तावैडूर्यशङ्खानां चूर्णानां रजतस्य च
hematāmrapravālānām ayasaḥ sphaṭikasya ca
muktāvaiḍūryaśaṅkhānāṃ cūrṇānāṃ rajatasya ca
- 23
प्रक्षिप्य षोडशीं मात्रां विहायायासमैथुनम्
जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा
prakṣipya ṣoḍaśīṃ mātrāṃ vihāyāyāsamaithunam
jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā
- 24
सर्वरोगप्रशमनं वृष्यमायुष्यम् उत्तमम्
सत्त्वस्मृतिशरीराग्निबुद्धीन्द्रियबलप्रदम्
sarvarogapraśamanaṃ vṛṣyamāyuṣyam uttamam
sattvasmṛtiśarīrāgnibuddhīndriyabalapradam
- 25
परमूर्जस्करं चैव वर्णस्वरकरं तथा
विषालक्ष्मीप्रशमनं सर्ववाचोगतप्रदम्
paramūrjaskaraṃ caiva varṇasvarakaraṃ tathā
viṣālakṣmīpraśamanaṃ sarvavācogatapradam
- 26
सिद्धार्थतां चाभिनवं वयश्च प्रजाप्रियत्वं च यशश्च लोके
प्रयोज्यम् इच्छद्भिरिदं यथावद्रसायनं ब्राह्ममुदारवीर्यम्
siddhārthatāṃ cābhinavaṃ vayaśca prajāpriyatvaṃ ca yaśaśca loke
prayojyam icchadbhiridaṃ yathāvadrasāyanaṃ brāhmamudāravīryam
- 27
समर्थानामरोगाणां धीमतां नियतात्मनाम्
कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः
samarthānāmarogāṇāṃ dhīmatāṃ niyatātmanām
kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ paricchadavatāṃ hitaḥ
- 28
अतोऽन्यथा तु ये तेषां सौर्यमारुतिको विधिः
तयोः श्रेष्ठतरः पूर्वो विधिः स तु सुदुष्करः
ato'nyathā tu ye teṣāṃ sauryamārutiko vidhiḥ
tayoḥ śreṣṭhataraḥ pūrvo vidhiḥ sa tu suduṣkaraḥ
- 29
रसायनविधिभ्रंशाज्जायेरन्व्याधयो यदि
यथास्वमौषधं तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम्
rasāyanavidhibhraṃśājjāyeranvyādhayo yadi
yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam
- 30
सत्यवादिनमक्रोधं निवृत्तं मद्यमैथुनात्
अहिंसकमनायासं प्रशान्तं प्रियवादिनम्
satyavādinamakrodhaṃ nivṛttaṃ madyamaithunāt
ahiṃsakamanāyāsaṃ praśāntaṃ priyavādinam

