67 shlokas
- 1
अथातः करप्रचितीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः
athātaḥ karapracitīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
करप्रचितानां यथोक्तगुणानाम् आमलकानामुद्धृतास्थ्नां शुष्कचूर्णितानां पुनर्माघे फाल्गुने वा मासे त्रिःसप्तकृत्वः स्वरसपरिपीतानां पुनः शुष्कचूर्णीकृतानाम् आढकम् एकं ग्राहयेत् अथ जीवनीयानां बृंहणीयानां स्तन्यजननानां शुक्रजननानां वयःस्थापनानां षड्विरेचनशताश्रितीयोक्तानाम् औषधगणानां चन्दनागुरुधवतिनिशखदिरशिंशपासनसाराणां चाणुशः कृत्तानाम् अभयाविभीतकपिप्पलीवचाचव्यचित्रकविडङ्गानां च समस्तानामाढकमेकं दशगुणेनाम्भसा साधयेत्तस्मिन्नाढकावशेषे रसे सुपूते तान्य् आमलकचूर्णानि दत्त्वा गोमयाग्निभिर्वंशविदलशरतेजनाग्निभिर्वा साधयेद्यावद् अपनयाद्रसस्य तम् अनुपदग्धम् उपहृत्यायसीषु पात्रीष्वास्तीर्य शोषयेत्सुशुष्कं तत्कृष्णाजिनस्योपरि दृषदि श्लक्ष्णपिष्टम् अयःस्थाल्यां निधापयेत्सम्यक्तच्चूर्णम् अयश्चूर्णाष्टभागसम्प्रयुक्तं मधुसर्पिर्भ्याम् अग्निबलम् अभिसमीक्ष्य प्रयोजयेदिति
karapracitānāṃ yathoktaguṇānām āmalakānāmuddhṛtāsthnāṃ śuṣkacūrṇitānāṃ punarmāghe phālgune vā māse triḥsaptakṛtvaḥ svarasaparipītānāṃ punaḥ śuṣkacūrṇīkṛtānām āḍhakam ekaṃ grāhayet atha jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyānāṃ stanyajananānāṃ śukrajananānāṃ vayaḥsthāpanānāṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktānām auṣadhagaṇānāṃ candanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasārāṇāṃ cāṇuśaḥ kṛttānām abhayāvibhītakapippalīvacācavyacitrakaviḍaṅgānāṃ ca samastānāmāḍhakamekaṃ daśaguṇenāmbhasā sādhayettasminnāḍhakāvaśeṣe rase supūte tāny āmalakacūrṇāni dattvā gomayāgnibhirvaṃśavidalaśaratejanāgnibhirvā sādhayedyāvad apanayādrasasya tam anupadagdham upahṛtyāyasīṣu pātrīṣvāstīrya śoṣayetsuśuṣkaṃ tatkṛṣṇājinasyopari dṛṣadi ślakṣṇapiṣṭam ayaḥsthālyāṃ nidhāpayetsamyaktaccūrṇam ayaścūrṇāṣṭabhāgasamprayuktaṃ madhusarpirbhyām agnibalam abhisamīkṣya prayojayediti
- 4
एतद्रसायनं पूर्वं वसिष्ठः कश्यपो ऽङ्गिराः
जमदग्निर्भरद्वाजो भृगुरन्ये च तद्विधाः
etadrasāyanaṃ pūrvaṃ vasiṣṭhaḥ kaśyapo 'ṅgirāḥ
jamadagnirbharadvājo bhṛguranye ca tadvidhāḥ
- 5
प्रयुज्य प्रयता मुक्ताः श्रमव्याधिजराभयात्
यावद् ऐच्छंस्तपस्तेपुस्तत्प्रभावान्महाबलाः
prayujya prayatā muktāḥ śramavyādhijarābhayāt
yāvad aicchaṃstapastepustatprabhāvānmahābalāḥ
- 6
इदं रसायनं चक्रे ब्रह्मा वार्षसहस्रिकम्
जराव्याधिप्रशमनं बुद्धीन्द्रियबलप्रदम्
idaṃ rasāyanaṃ cakre brahmā vārṣasahasrikam
jarāvyādhipraśamanaṃ buddhīndriyabalapradam
- 7
तपसा ब्रह्मचर्येण यानेन प्रशमेन च
रसायनविधानेन कालयुक्तेन चायुषा
tapasā brahmacaryeṇa yānena praśamena ca
rasāyanavidhānena kālayuktena cāyuṣā
- 8
स्थिता महर्षयः पूर्वं नहि किंचिद्रसायनम्
ग्राम्यानामन्यकार्याणां सिध्यत्यप्रयतात्मनाम्
sthitā maharṣayaḥ pūrvaṃ nahi kiṃcidrasāyanam
grāmyānāmanyakāryāṇāṃ sidhyatyaprayatātmanām
- 9
संवत्सरं पयोवृत्तिर्गवां मध्ये वसेत्सदा
सावित्रीं मनसा ध्यायन्ब्रह्मचारी यतेन्द्रियः
saṃvatsaraṃ payovṛttirgavāṃ madhye vasetsadā
sāvitrīṃ manasā dhyāyanbrahmacārī yatendriyaḥ
- 10
संवत्सरान्ते पौषीं वा माघीं वा फाल्गुनीं तिथिम्
त्र्यहोषवासी शुक्लस्य प्रविश्यामलकीवनम्
saṃvatsarānte pauṣīṃ vā māghīṃ vā phālgunīṃ tithim
tryahoṣavāsī śuklasya praviśyāmalakīvanam
- 11
बृहत्फलाढ्यम् आरुह्य द्रुमं शाखागतं फलम्
गृहीत्वा पाणिना तिष्ठेज्जपन्ब्रह्मामृतागमात्
bṛhatphalāḍhyam āruhya drumaṃ śākhāgataṃ phalam
gṛhītvā pāṇinā tiṣṭhejjapanbrahmāmṛtāgamāt
- 12
तदा ह्य् अवश्यममृतं वसत्यामलके क्षणम्
शर्करामधुकल्पानि स्नेहवन्ति मृदूनि च
tadā hy avaśyamamṛtaṃ vasatyāmalake kṣaṇam
śarkarāmadhukalpāni snehavanti mṛdūni ca
- 13
भवन्त्यमृतसंयोगात्तानि यावन्ति भक्षयेत्
जीवेद्वर्षसहस्राणि तावन्त्यागतयौवनः
bhavantyamṛtasaṃyogāttāni yāvanti bhakṣayet
jīvedvarṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ
- 14
सौहित्यमेषां गत्वा तु भवत्यमरसंनिभः
स्वयं चास्योपतिष्ठन्ते श्रीर्वेदा वाक्च रूपिणी
sauhityameṣāṃ gatvā tu bhavatyamarasaṃnibhaḥ
svayaṃ cāsyopatiṣṭhante śrīrvedā vākca rūpiṇī
- 15
त्रिफलाया रसे मूत्रे गवां क्षारे च लावणे
क्रमेण चेङ्गुदीक्षारे किंशुकक्षार एव च
triphalāyā rase mūtre gavāṃ kṣāre ca lāvaṇe
krameṇa ceṅgudīkṣāre kiṃśukakṣāra eva ca
- 16
तीक्ष्णायसस्य पत्त्राणि वह्निवर्णानि साधयेत्
चतुरङ्गुलदीर्घाणि तिलोत्सेधतनूनि च
tīkṣṇāyasasya pattrāṇi vahnivarṇāni sādhayet
caturaṅguladīrghāṇi tilotsedhatanūni ca
- 17
ज्ञात्वा तान्यञ्जनाभानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत्
तानि चूर्णानि मधुना रसेनामलकस्य च
jñātvā tānyañjanābhāni sūkṣmacūrṇāni kārayet
tāni cūrṇāni madhunā rasenāmalakasya ca
- 18
युक्तानि लेहवत्कुम्भे स्थितानि घृतभाविते
संवत्सरं निधेयानि यवपल्ले तथैव च
yuktāni lehavatkumbhe sthitāni ghṛtabhāvite
saṃvatsaraṃ nidheyāni yavapalle tathaiva ca
- 19
दद्यादालोडनं मासे सर्वत्रालोडयन्बुधः
संवत्सरात्यये तस्य प्रयोगो मधुसर्पिषा
dadyādāloḍanaṃ māse sarvatrāloḍayanbudhaḥ
saṃvatsarātyaye tasya prayogo madhusarpiṣā
- 20
प्रातः प्रातर्बलापेक्षी सात्म्यं जीर्णे च भोजनम्
एष एव च लौहानां प्रयोगः संप्रकीर्तितः
prātaḥ prātarbalāpekṣī sātmyaṃ jīrṇe ca bhojanam
eṣa eva ca lauhānāṃ prayogaḥ saṃprakīrtitaḥ
- 21
नाभिघातैर्न चातङ्कैर्जरया न च मृत्युना
स धृष्यः स्याद्गजप्राणः सदा चातिबलेन्द्रियः
nābhighātairna cātaṅkairjarayā na ca mṛtyunā
sa dhṛṣyaḥ syādgajaprāṇaḥ sadā cātibalendriyaḥ
- 22
धीमान्यशस्वी वाक्सिद्धः श्रुतधारी महाधनः
भवेत्समां प्रयुञ्जानो नरो लौहरसायनम्
dhīmānyaśasvī vāksiddhaḥ śrutadhārī mahādhanaḥ
bhavetsamāṃ prayuñjāno naro lauharasāyanam
- 23
अनेनैव विधानेन हेम्नश्च रजतस्य च
आयुःप्रकर्षकृत्सिद्धः प्रयोगः सर्वरोगनुत्
anenaiva vidhānena hemnaśca rajatasya ca
āyuḥprakarṣakṛtsiddhaḥ prayogaḥ sarvaroganut
- 24
ऐन्द्री मत्स्याख्यको ब्राह्मी वचा ब्रह्मसुवर्चला
पिप्पल्यो लवणं हेम शङ्खपुष्पी विषं घृतम्
aindrī matsyākhyako brāhmī vacā brahmasuvarcalā
pippalyo lavaṇaṃ hema śaṅkhapuṣpī viṣaṃ ghṛtam
- 25
एषां त्रियवकान्भागान्हेमसर्पिर्विषैर्विना
द्वौ यवौ तत्र हेम्नस्तु तिलं दद्याद्विषस्य च
eṣāṃ triyavakānbhāgānhemasarpirviṣairvinā
dvau yavau tatra hemnastu tilaṃ dadyādviṣasya ca
- 26
सर्पिषश्च पलं दद्यात्तदैकध्यं प्रयोजयेत्
घृतप्रभूतं सक्षौद्रं जीर्णे चान्नं प्रशस्यते
sarpiṣaśca palaṃ dadyāttadaikadhyaṃ prayojayet
ghṛtaprabhūtaṃ sakṣaudraṃ jīrṇe cānnaṃ praśasyate
- 27
जराव्याधिप्रशमनं स्मृतिमेधाकरं परम्
आयुष्यं पौष्टिकं धन्यं स्वरवर्णप्रसादनम्
jarāvyādhipraśamanaṃ smṛtimedhākaraṃ param
āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ dhanyaṃ svaravarṇaprasādanam
- 28
परमोजस्करं चैतत्सिद्धमैन्द्रं रसायनम्
नैनत्प्रसहते कृत्या नालक्ष्मीर्न विषं न रुक्
paramojaskaraṃ caitatsiddhamaindraṃ rasāyanam
nainatprasahate kṛtyā nālakṣmīrna viṣaṃ na ruk
- 29
श्वित्रं सकुष्ठं जठराणि गुल्माः प्लीहा पुराणो विषमज्वरश्च
मेधास्मृतिज्ञानहराश्च रोगाः शाम्यन्त्यनेनातिबलाश्च वाताः
śvitraṃ sakuṣṭhaṃ jaṭharāṇi gulmāḥ plīhā purāṇo viṣamajvaraśca
medhāsmṛtijñānaharāśca rogāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ
- 30
मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रयोज्यः क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम्
रसो गुडूच्यास्तु समूलपुष्प्याः कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः
maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayojyaḥ kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam
raso guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ

