82 shlokas
- 1
अथातो ऽभयामलकीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः
athāto 'bhayāmalakīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
चिकित्सितं व्याधिहरं पथ्यं साधनमौषधम्
प्रायश्चित्तं प्रशमनं प्रकृतिस्थापनं हितम्
cikitsitaṃ vyādhiharaṃ pathyaṃ sādhanamauṣadham
prāyaścittaṃ praśamanaṃ prakṛtisthāpanaṃ hitam
- 4
विद्याद्भेषजनामानि भेषजं द्विविधं च तत्
स्वस्थस्योर्जस्करं किंचित्किंचिदार्तस्य रोगनुत्
vidyādbheṣajanāmāni bheṣajaṃ dvividhaṃ ca tat
svasthasyorjaskaraṃ kiṃcitkiṃcidārtasya roganut
- 5
अभेषजं च द्विविधं बाधनं सानुबाधनम्
स्वस्थस्योर्जस्करं यत्तु तद्वृष्यं तद्रसायनम्
abheṣajaṃ ca dvividhaṃ bādhanaṃ sānubādhanam
svasthasyorjaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam
- 6
प्रायः प्रायेण रोगाणां द्वितीयं प्रशमे मतम्
प्रायःशब्दो विशेषार्थो ह्य् उभयं ह्य् उभयार्थकृत्
prāyaḥ prāyeṇa rogāṇāṃ dvitīyaṃ praśame matam
prāyaḥśabdo viśeṣārtho hy ubhayaṃ hy ubhayārthakṛt
- 7
दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यं तरुणं वयः
प्रभावर्णस्वरौदार्यं देहेन्द्रियबलं परम्
dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ
prabhāvarṇasvaraudāryaṃ dehendriyabalaṃ param
- 8
वाक्सिद्धिं प्रणतिं कान्तिं लभते ना रसायनात्
लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम्
vāksiddhiṃ praṇatiṃ kāntiṃ labhate nā rasāyanāt
lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam
- 9
अपत्यसंतानकरं यत्सद्यः सम्प्रहर्षणम्
वाजीवातिबलो येन यात्य् अप्रतिहतः स्त्रियः
apatyasaṃtānakaraṃ yatsadyaḥ sampraharṣaṇam
vājīvātibalo yena yāty apratihataḥ striyaḥ
- 10
भवत्यतिप्रियः स्त्रीणां येन येनोपचीयते
जीर्यतो ऽप्यक्षयं शुक्रं फलवद्येन दृश्यते
bhavatyatipriyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate
jīryato 'pyakṣayaṃ śukraṃ phalavadyena dṛśyate
- 11
प्रभूतशाखः शाखीव येन चैत्यो यथा महान्
भवत्यर्च्यो बहुमतः प्रजानां सुबहुप्रजः
prabhūtaśākhaḥ śākhīva yena caityo yathā mahān
bhavatyarcyo bahumataḥ prajānāṃ subahuprajaḥ
- 12
संतानमूलं येनेह प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते
यशः श्रियं बलं पुष्टिं वाजीकरणमेव तत्
saṃtānamūlaṃ yeneha pretya cānantyamaśnute
yaśaḥ śriyaṃ balaṃ puṣṭiṃ vājīkaraṇameva tat
- 13
स्वस्थस्योर्जस्करं त्व् एतद्द्विविधं प्रोक्तम् औषधम्
यद्व्याधिनिर्घातकरं वक्ष्यते तच्चिकित्सिते
svasthasyorjaskaraṃ tv etaddvividhaṃ proktam auṣadham
yadvyādhinirghātakaraṃ vakṣyate taccikitsite
- 14
चिकित्सितार्थ एतावान्विकाराणां यदौषधम्
रसायनविधिश्चाग्रे वाजीकरणमेव च
cikitsitārtha etāvānvikārāṇāṃ yadauṣadham
rasāyanavidhiścāgre vājīkaraṇameva ca
- 15
अभेषजमिति ज्ञेयं विपरीतं यदौषधात्
तदसेव्यं निषेव्यं तु प्रवक्ष्यामि यदौषधम्
abheṣajamiti jñeyaṃ viparītaṃ yadauṣadhāt
tadasevyaṃ niṣevyaṃ tu pravakṣyāmi yadauṣadham
- 16
रसायनानां द्विविधं प्रयोगमृषयो विदुः
कुटीप्रावेशिकं चैव वातातपिकमेव च
rasāyanānāṃ dvividhaṃ prayogamṛṣayo viduḥ
kuṭīprāveśikaṃ caiva vātātapikameva ca
- 17
कुटीप्रावेशिकस्यादौ विधिः समुपदेक्ष्यते
नृपवैद्यद्विजातीनां साधूनां पुण्यकर्मणाम्
kuṭīprāveśikasyādau vidhiḥ samupadekṣyate
nṛpavaidyadvijātīnāṃ sādhūnāṃ puṇyakarmaṇām
- 18
निवासे निर्भये शस्ते प्राप्योपकरणे पुरे
दिशि पूर्वोत्तरस्यां च सुभूमौ कारयेत्कुटीम्
nivāse nirbhaye śaste prāpyopakaraṇe pure
diśi pūrvottarasyāṃ ca subhūmau kārayetkuṭīm
- 19
विस्तारोत्सेधसम्पन्नां त्रिगर्भां सूक्ष्मलोचनाम्
घनभित्तिमृतुसुखां सुस्पष्टां मनसः प्रियाम्
vistārotsedhasampannāṃ trigarbhāṃ sūkṣmalocanām
ghanabhittimṛtusukhāṃ suspaṣṭāṃ manasaḥ priyām
- 20
शब्दादीनाम् अशस्तानाम् अगम्यां स्त्रीविवर्जिताम्
इष्टोपकरणोपेतां सज्जवैद्यौषधद्विजाम्
śabdādīnām aśastānām agamyāṃ strīvivarjitām
iṣṭopakaraṇopetāṃ sajjavaidyauṣadhadvijām
- 21
अथोदगयने शुक्ले तिथिनक्षत्रपूजिते
मुहूर्तकरणोपेते प्रशस्ते कृतवापनः
athodagayane śukle tithinakṣatrapūjite
muhūrtakaraṇopete praśaste kṛtavāpanaḥ
- 22
धृतिस्मृतिबलं कृत्वा श्रद्दधानः समाहितः
विधूय मानसान्दोषान्मैत्रीं भूतेषु चिन्तयन्
dhṛtismṛtibalaṃ kṛtvā śraddadhānaḥ samāhitaḥ
vidhūya mānasāndoṣānmaitrīṃ bhūteṣu cintayan
- 23
देवताः पूजयित्वाग्रे द्विजातींश्च प्रदक्षिणम्
देवगोब्राह्मणान्कृत्वा ततस्तां प्रविशेत्कुटीम्
devatāḥ pūjayitvāgre dvijātīṃśca pradakṣiṇam
devagobrāhmaṇānkṛtvā tatastāṃ praviśetkuṭīm
- 24
तस्यां संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः
रसायनं प्रयुञ्जीत तत्प्रवक्ष्यामि शोधनम्
tasyāṃ saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ
rasāyanaṃ prayuñjīta tatpravakṣyāmi śodhanam
- 25
हरीतकीनां चूर्णानि सैन्धवामलके गुडम्
वचां विडङ्गं रजनीं पिप्पलीं विश्वभेषजम्
harītakīnāṃ cūrṇāni saindhavāmalake guḍam
vacāṃ viḍaṅgaṃ rajanīṃ pippalīṃ viśvabheṣajam
- 26
पिबेदुष्णाम्बुना जन्तुः स्नेहस्वेदोपपादितः
तेन शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च
pibeduṣṇāmbunā jantuḥ snehasvedopapāditaḥ
tena śuddhaśarīrāya kṛtasaṃsarjanāya ca
- 27
त्रिरात्रं यावकं दद्यात्पञ्चाहं वापि सर्पिषा
सप्ताहं वा पुराणस्य यावच्छुद्धेस्तु वर्चसः
trirātraṃ yāvakaṃ dadyātpañcāhaṃ vāpi sarpiṣā
saptāhaṃ vā purāṇasya yāvacchuddhestu varcasaḥ
- 28
शुद्धकोष्ठं तु तं ज्ञात्वा रसायनमुपाचरेत्
वयःप्रकृतिसात्म्यज्ञो यौगिकं यस्य यद्भवेत्
śuddhakoṣṭhaṃ tu taṃ jñātvā rasāyanamupācaret
vayaḥprakṛtisātmyajño yaugikaṃ yasya yadbhavet
- 29
हरीतकीं पञ्चरसामुष्णामलवणां शिवाम्
दोषानुलोमनीं लघ्वीं विद्याद्दीपनपाचनीम्
harītakīṃ pañcarasāmuṣṇāmalavaṇāṃ śivām
doṣānulomanīṃ laghvīṃ vidyāddīpanapācanīm
- 30
आयुष्यां पौष्टिकीं धन्यां वयसः स्थापनीं पराम्
सर्वरोगप्रशमनीं बुद्धीन्द्रियबलप्रदाम्
āyuṣyāṃ pauṣṭikīṃ dhanyāṃ vayasaḥ sthāpanīṃ parām
sarvarogapraśamanīṃ buddhīndriyabalapradām

