Sanskrit

11 shlokas

  1. 1
  2. 2
  3. 3

    द्वे रोगानीके भवतः प्रभावभेदेन साध्यम् असाध्यं च द्वे रोगानीके बलभेदेन मृदु दारुणं च द्वे रोगानीके अधिष्ठानभेदेन मनोऽधिष्ठानं शरीराधिष्ठानं च द्वे रोगानीके निमित्तभेदेन स्वधातुवैषम्यनिमित्तम् आगन्तुनिमित्तं च द्वे रोगानीके आशयभेदेन आमाशयसमुत्थं पक्वाशयसमुत्थं चेति

    एवमेतत्प्रभावबलाधिष्ठाननिमित्ताशयभेदाद्द्वैधं सद्भेदप्रकृत्यन्तरेण भिद्यमानम् अथवापि संधीयमानं स्यादेकत्वं बहुत्वं वा

    एकत्वं तावद् एकमेव रोगानीकं दुःखसामान्यात्बहुत्वं तु दश रोगानीकानि प्रभावभेदादिना भवन्ति बहुत्वम् अपि संख्येयं स्याद् असंख्येयं वा

    तत्र संख्येयं तावद्यथोक्तम् अष्टोदरीये अपरिसंख्येयं पुनर्यथा महारोगाध्याये रुग्वर्णसमुत्थानादीनाम् असंख्येयत्वात्

    dve rogānīke bhavataḥ prabhāvabhedena sādhyam asādhyaṃ ca dve rogānīke balabhedena mṛdu dāruṇaṃ ca dve rogānīke adhiṣṭhānabhedena mano'dhiṣṭhānaṃ śarīrādhiṣṭhānaṃ ca dve rogānīke nimittabhedena svadhātuvaiṣamyanimittam āgantunimittaṃ ca dve rogānīke āśayabhedena āmāśayasamutthaṃ pakvāśayasamutthaṃ ceti

    evametatprabhāvabalādhiṣṭhānanimittāśayabhedāddvaidhaṃ sadbhedaprakṛtyantareṇa bhidyamānam athavāpi saṃdhīyamānaṃ syādekatvaṃ bahutvaṃ vā

    ekatvaṃ tāvad ekameva rogānīkaṃ duḥkhasāmānyātbahutvaṃ tu daśa rogānīkāni prabhāvabhedādinā bhavanti bahutvam api saṃkhyeyaṃ syād asaṃkhyeyaṃ vā

    tatra saṃkhyeyaṃ tāvadyathoktam aṣṭodarīye aparisaṃkhyeyaṃ punaryathā mahārogādhyāye rugvarṇasamutthānādīnām asaṃkhyeyatvāt

  4. 4

    न च संख्येयाग्रेषु भेदप्रकृत्यन्तरीयेषु विगीतिरित्यतो दोषवती स्यादत्र काचित्प्रतिज्ञा न चाविगीतिर् इत्यतः स्याददोषवती

    भेत्ता हि भेद्यमन्यथा भिनत्ति अन्यथा पुरस्ताद्भिन्नं भेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्दन्भेदसंख्याविशेषम् आपादयत्यनेकधा न च पूर्वं भेदाग्रमुपहन्ति

    समानायामपि खलु भेदप्रकृतौ प्रकृतानुप्रयोगान्तरमपेक्ष्यम्

    सन्ति ह्यर्थान्तराणि समानशब्दाभिहितानि सन्ति चानर्थान्तराणि पर्यायशब्दाभिहितानि

    समानो हि रोगशब्दो दोषेषु च व्याधिषु च दोषा ह्यपि रोगशब्दमातङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते व्याधयश्च रोगशब्दम् आतङ्कशब्दं यक्ष्मशब्दं दोषप्रकृतिशब्दं विकारशब्दं च लभन्ते

    तत्र दोषेषु चैव व्याधिषु च रोगशब्दः समानः शेषेषु तु विशेषवान्

    na ca saṃkhyeyāgreṣu bhedaprakṛtyantarīyeṣu vigītirityato doṣavatī syādatra kācitpratijñā na cāvigītir ityataḥ syādadoṣavatī

    bhettā hi bhedyamanyathā bhinatti anyathā purastādbhinnaṃ bhedaprakṛtyantareṇa bhindanbhedasaṃkhyāviśeṣam āpādayatyanekadhā na ca pūrvaṃ bhedāgramupahanti

    samānāyāmapi khalu bhedaprakṛtau prakṛtānuprayogāntaramapekṣyam

    santi hyarthāntarāṇi samānaśabdābhihitāni santi cānarthāntarāṇi paryāyaśabdābhihitāni

    samāno hi rogaśabdo doṣeṣu ca vyādhiṣu ca doṣā hyapi rogaśabdamātaṅkaśabdaṃ yakṣmaśabdaṃ doṣaprakṛtiśabdaṃ vikāraśabdaṃ ca labhante vyādhayaśca rogaśabdam ātaṅkaśabdaṃ yakṣmaśabdaṃ doṣaprakṛtiśabdaṃ vikāraśabdaṃ ca labhante

    tatra doṣeṣu caiva vyādhiṣu ca rogaśabdaḥ samānaḥ śeṣeṣu tu viśeṣavān

  5. 5

    तत्र व्याधयोऽपरिसंख्येया भवन्ति अतिबहुत्वात्दोषास्तु खलु परिसंख्येया भवन्ति अनतिबहुत्वात्तस्माद्यथाचित्रं विकारानुदाहरणार्थम् अनवशेषेण च दोषान्व्याख्यास्यामः

    रजस्तमश्च मानसौ दोषौ

    तयोर्विकाराः कामक्रोधलोभमोहेर्ष्यामानमदशोकचित्तोद्वेगभयहर्षादयः

    वातपित्तश्लेष्माणस्तु खलु शारीरा दोषाः

    तेषामपि च विकारा ज्वरातीसारशोफशोषश्वासमेहकुष्ठादयः

    इति दोषाः केवला व्याख्याता विकारैकदेशश्च

    tatra vyādhayo'parisaṃkhyeyā bhavanti atibahutvātdoṣāstu khalu parisaṃkhyeyā bhavanti anatibahutvāttasmādyathācitraṃ vikārānudāharaṇārtham anavaśeṣeṇa ca doṣānvyākhyāsyāmaḥ

    rajastamaśca mānasau doṣau

    tayorvikārāḥ kāmakrodhalobhamoherṣyāmānamadaśokacittodvegabhayaharṣādayaḥ

    vātapittaśleṣmāṇastu khalu śārīrā doṣāḥ

    teṣāmapi ca vikārā jvarātīsāraśophaśoṣaśvāsamehakuṣṭhādayaḥ

    iti doṣāḥ kevalā vyākhyātā vikāraikadeśaśca

  6. 6
  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11