Sanskrit

19 shlokas

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6
  7. 7

    अमात्रावत्त्वं पुनर्द्विविधम् आचक्षते हीनम् अधिकं च

    तत्र हीनमात्रम् आहारराशिं बलवर्णोपचयक्षयकरम् अतृप्तिकरम् उदावर्तकरम् अनायुष्यवृष्यम् अनौजस्यं शरीरमनोबुद्धीन्द्रियोपघातकरं सारविधमनम् अलक्ष्म्यावहम् अशीतेश्च वातविकाराणाम् आयतनम् आचक्षते अतिमात्रं पुनः सर्वदोषप्रकोपणम् इच्छन्ति कुशलाः

    यो हि मूर्तानाम् आहारजातानां सौहित्यं गत्वा द्रवैस्तृप्तिम् आपद्यते भूयस्तस्याम् आशयगता वातपित्तश्लेष्माणो ऽभ्यवहारेणातिमात्रेणातिप्रपीड्यमानाः सर्वे युगपत्प्रकोपम् आपद्यन्ते ते प्रकुपितास्तम् एवाहारराशिम् अपरिणतम् आविश्य कुक्ष्येकदेशम् अन्नाश्रिता विष्टम्भयन्तः सहसा वाप्य् उत्तराधराभ्यां मार्गाभ्यां प्रच्यावयन्तः पृथक्पृथगिमान्विकारान् अभिनिर्वर्तयन्त्यतिमात्रभोक्तुः

    तत्र वातः शूलानाहाङ्गमर्दमुखशोषमूर्छाभ्रमाग्निवैषम्यपार्श्वपृष्ठकटिग्रहसिराकुञ्चनस्तम्भनानि करोति पित्तं पुनर्ज्वरातीसारान्तर्दाहतृष्णामदभ्रमप्रलपनानि श्लेष्मा तु छर्द्यरोचकाविपाकशीतज्वरालस्यगात्रगौरवाणि

    amātrāvattvaṃ punardvividham ācakṣate hīnam adhikaṃ ca

    tatra hīnamātram āhārarāśiṃ balavarṇopacayakṣayakaram atṛptikaram udāvartakaram anāyuṣyavṛṣyam anaujasyaṃ śarīramanobuddhīndriyopaghātakaraṃ sāravidhamanam alakṣmyāvaham aśīteśca vātavikārāṇām āyatanam ācakṣate atimātraṃ punaḥ sarvadoṣaprakopaṇam icchanti kuśalāḥ

    yo hi mūrtānām āhārajātānāṃ sauhityaṃ gatvā dravaistṛptim āpadyate bhūyastasyām āśayagatā vātapittaśleṣmāṇo 'bhyavahāreṇātimātreṇātiprapīḍyamānāḥ sarve yugapatprakopam āpadyante te prakupitāstam evāhārarāśim apariṇatam āviśya kukṣyekadeśam annāśritā viṣṭambhayantaḥ sahasā vāpy uttarādharābhyāṃ mārgābhyāṃ pracyāvayantaḥ pṛthakpṛthagimānvikārān abhinirvartayantyatimātrabhoktuḥ

    tatra vātaḥ śūlānāhāṅgamardamukhaśoṣamūrchābhramāgnivaiṣamyapārśvapṛṣṭhakaṭigrahasirākuñcanastambhanāni karoti pittaṃ punarjvarātīsārāntardāhatṛṣṇāmadabhramapralapanāni śleṣmā tu chardyarocakāvipākaśītajvarālasyagātragauravāṇi

  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11
  12. 12

    अलसकम् उपदेक्ष्यामः दुर्बलस्याल्पाग्नेर्बहुश्लेष्मणो वातमूत्रपुरीषवेगविधारिणः स्थिरगुरुबहुरूक्षशीतशुष्कान्नसेविनस्तद् अन्नपानम् अनिलप्रपीडितं श्लेष्मणा च विबद्धमार्गम् अतिमात्रप्रलीनम् अलसत्वान्न बहिर्मुखीभवति ततश्छर्द्यतीसारवर्ज्यान्य् आमप्रदोषलिङ्गान्य् अभिदर्शयत्य् अतिमात्राणि

    अतिमात्रप्रदुष्टाश्च दोषाः प्रदुष्टाम् अबद्धमार्गास्तिर्यग्गच्छन्तः कदाचिदेव केवलमस्य शरीरं दण्डवत्स्तम्भयन्ति ततस्तं दण्डालसकम् असाध्यं ब्रुवते

    विरुद्धाध्यशनाजीर्णाशनशीलिनः पुनर् आमदोषम् आमविषम् इत्याचक्षते भिषजः विषसदृशलिङ्गत्वात्तत्परमसाध्यम् आशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति

    alasakam upadekṣyāmaḥ durbalasyālpāgnerbahuśleṣmaṇo vātamūtrapurīṣavegavidhāriṇaḥ sthiragurubahurūkṣaśītaśuṣkānnasevinastad annapānam anilaprapīḍitaṃ śleṣmaṇā ca vibaddhamārgam atimātrapralīnam alasatvānna bahirmukhībhavati tataśchardyatīsāravarjyāny āmapradoṣaliṅgāny abhidarśayaty atimātrāṇi

    atimātrapraduṣṭāśca doṣāḥ praduṣṭām abaddhamārgāstiryaggacchantaḥ kadācideva kevalamasya śarīraṃ daṇḍavatstambhayanti tatastaṃ daṇḍālasakam asādhyaṃ bruvate

    viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlinaḥ punar āmadoṣam āmaviṣam ityācakṣate bhiṣajaḥ viṣasadṛśaliṅgatvāttatparamasādhyam āśukāritvādviruddhopakramatvācceti

  13. 13

    तत्र साध्यमामं प्रदुष्टम् अलसीभूतम् उल्लेखयेद् आदौ पाययित्वा सलवणमुष्णं वारि ततः स्वेदनवर्तिप्रणिधानाभ्याम् उपाचरेद् उपवासयेच्चैनम्

    विसूचिकायां तु लङ्घनमेवाग्रे विरिक्तवच्चानुपूर्वी

    आमप्रदोषेषु त्वन्नकाले जीर्णाहारं पुनर्दोषावलिप्तामाशयं स्तिमितगुरुकोष्ठम् अनन्नाभिलाषिणम् अभिसमीक्ष्य पाययेद्दोषशेषपाचनार्थम् औषधम् अग्निसंधुक्षणार्थं च नत्वेवाजीर्णाशनम् आमप्रदोषदुर्बलो ह्यग्निर्न युगपद्दोषम् औषधम् आहारजातं च शक्तः पक्तुम्

    अपि चामप्रदोषाहारौषधविभ्रमो ऽतिबलत्वाद् उपरतकायाग्निं सह सैवातुरम् अबलम् अतिपातयेत्

    आमप्रदोषजानां पुनर्विकाराणाम् अपतर्पणेनैवोपरमो भवति सति त्वनुबन्धे कृतापतर्पणानां व्याधीनां निग्रहे निमित्तविपरीतम् अपास्यौषधम् आतङ्कविपरीतम् एवावचारयेद्यथास्वम्

    सर्वविकाराणाम् अपि च निग्रहे हेतुव्याधिविपरीतम् औषधमिच्छन्ति कुशलाः तदर्थकारि वा

    विमुक्तामप्रदोषस्य पुनः परिपक्वदोषस्य दीप्ते चाग्नावभ्यङ्गास्थापनानुवासनं विधिवत्स्नेहपानं च युक्त्या प्रयोज्यं प्रसमीक्ष्य दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसाम् अवस्थान्तराणि विकारांश्च सम्यगिति

    tatra sādhyamāmaṃ praduṣṭam alasībhūtam ullekhayed ādau pāyayitvā salavaṇamuṣṇaṃ vāri tataḥ svedanavartipraṇidhānābhyām upācared upavāsayeccainam

    visūcikāyāṃ tu laṅghanamevāgre viriktavaccānupūrvī

    āmapradoṣeṣu tvannakāle jīrṇāhāraṃ punardoṣāvaliptāmāśayaṃ stimitagurukoṣṭham anannābhilāṣiṇam abhisamīkṣya pāyayeddoṣaśeṣapācanārtham auṣadham agnisaṃdhukṣaṇārthaṃ ca natvevājīrṇāśanam āmapradoṣadurbalo hyagnirna yugapaddoṣam auṣadham āhārajātaṃ ca śaktaḥ paktum

    api cāmapradoṣāhārauṣadhavibhramo 'tibalatvād uparatakāyāgniṃ saha saivāturam abalam atipātayet

    āmapradoṣajānāṃ punarvikārāṇām apatarpaṇenaivoparamo bhavati sati tvanubandhe kṛtāpatarpaṇānāṃ vyādhīnāṃ nigrahe nimittaviparītam apāsyauṣadham ātaṅkaviparītam evāvacārayedyathāsvam

    sarvavikārāṇām api ca nigrahe hetuvyādhiviparītam auṣadhamicchanti kuśalāḥ tadarthakāri vā

    vimuktāmapradoṣasya punaḥ paripakvadoṣasya dīpte cāgnāvabhyaṅgāsthāpanānuvāsanaṃ vidhivatsnehapānaṃ ca yuktyā prayojyaṃ prasamīkṣya doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasām avasthāntarāṇi vikārāṃśca samyagiti

  14. 14
  15. 15
  16. 16
  17. 17
  18. 18
  19. 19