44 shlokas
- 1
अथातो ऽपस्मारनिदानं व्याख्यास्यामः
athāto 'pasmāranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
इह खलु चत्वारो ऽपस्मारा भवन्ति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः
iha khalu catvāro 'pasmārā bhavanti vātapittakaphasannipātanimittāḥ
- 4
त एवंविधानां प्राणभृतां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते तद्यथा रजस्तमोभ्याम् उपहतचेतसाम् उद्भ्रान्तविषमबहुदोषाणां समलविकृतोपहितान्यशुचीन्यभ्यवहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि च विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षयाद्वा दोषाः प्रकुपिता रजस्तमोभ्याम् उपहतचेतसाम् अन्तरात्मनः श्रेष्ठतममायतनं हृदयमुपसृत्योपरि तिष्ठन्ते तथेन्द्रियायतनानि च
तत्र चावस्थिताः सन्तो यदा हृदयमिन्द्रियायतनानि चेरिताः कामक्रोधभयलोभमोहहर्षशोकचिन्तोद्वेगादिभिः सहसाभिपूरयन्ति तदा जन्तुरपस्मरति
ta evaṃvidhānāṃ prāṇabhṛtāṃ kṣipramabhinirvartante tadyathā rajastamobhyām upahatacetasām udbhrāntaviṣamabahudoṣāṇāṃ samalavikṛtopahitānyaśucīnyabhyavahārajātāni vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṃ tantraprayogamapi ca viṣamamācaratāmanyāśca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratāmatyupakṣayādvā doṣāḥ prakupitā rajastamobhyām upahatacetasām antarātmanaḥ śreṣṭhatamamāyatanaṃ hṛdayamupasṛtyopari tiṣṭhante tathendriyāyatanāni ca
tatra cāvasthitāḥ santo yadā hṛdayamindriyāyatanāni ceritāḥ kāmakrodhabhayalobhamohaharṣaśokacintodvegādibhiḥ sahasābhipūrayanti tadā janturapasmarati
- 5
अपस्मारं पुनः स्मृतिबुद्धिसत्त्वसंप्लवाद्बीभत्सचेष्टम् आवस्थिकं तमःप्रवेशमाचक्षते
apasmāraṃ punaḥ smṛtibuddhisattvasaṃplavādbībhatsaceṣṭam āvasthikaṃ tamaḥpraveśamācakṣate
- 6
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति तद्यथा भ्रूव्युदासः सततमक्ष्णोर्वैकृतमशब्दश्रवणं लालासिङ्घाणप्रस्रवणम् अनन्नाभिलषणम् अरोचकाविपाकौ हृदयग्रहः कुक्षेराटोपो दौर्बल्यमस्थिभेदो ऽङ्गमर्दो मोहस्तमसो दर्शनं मूर्च्छा भ्रमश्चाभीक्ष्णं स्वप्ने च मदनर्तनव्यधनव्यथनवेपनपतनादीनीति
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathā bhrūvyudāsaḥ satatamakṣṇorvaikṛtamaśabdaśravaṇaṃ lālāsiṅghāṇaprasravaṇam anannābhilaṣaṇam arocakāvipākau hṛdayagrahaḥ kukṣerāṭopo daurbalyamasthibhedo 'ṅgamardo mohastamaso darśanaṃ mūrcchā bhramaścābhīkṣṇaṃ svapne ca madanartanavyadhanavyathanavepanapatanādīnīti
- 7
ततो ऽनन्तरमपस्माराभिनिर्वृत्तिरेव
tato 'nantaramapasmārābhinirvṛttireva
- 8
तत्रेदमपस्मारविशेषविज्ञानं भवति तद्यथा अभीक्ष्णम् अपस्मरन्तं क्षणेन संज्ञां प्रतिलभमानम् उत्पिण्डिताक्षम् असाम्ना विलपन्तम् उद्वमन्तं फेनम् अतीवाध्मातग्रीवम् आविद्धशिरस्कं विषमविनताङ्गुलिम् अनवस्थितपाणिपादम् अरुणपरुषश्यावनखनयनवदनत्वचम् अनवस्थितचपलपरुषरूक्षरूपदर्शिनं वातलानुपशयं विपरीतोपशयं च वातेनापस्मरन्तं विद्यात्
अभीक्ष्णमपस्मरन्तं क्षणेन संज्ञां प्रतिलभमानम् अवकूजन्तम् आस्फालयन्तं भूमिं हरितहारिद्रताम्रनखनयनवदनत्वचं रुधिरोक्षितोग्रभैरवादीप्तरुषितरूपदर्शिनं पित्तलानुपशयं विपरीतोपशयं च पित्तेनापस्मरन्तं विद्यात्
चिरादपस्मरन्तं चिराच्च संज्ञां प्रतिलभमानं पतन्तम् अनतिविकृतचेष्टं लालामुद्वमन्तं शुक्लनखनयनवदनत्वचं शुक्लगुरुस्निग्धरूपदर्शिनं श्लेष्मलानुपशयं विपरीतोपशयं च श्लेष्मणापस्मरन्तं विद्यात्
समवेतसर्वलिङ्गमपस्मारं सान्निपातिकं विद्यात्तमसाध्यमाचक्षते
इति चत्वारो ऽपस्मारा व्याख्याताः
tatredamapasmāraviśeṣavijñānaṃ bhavati tadyathā abhīkṣṇam apasmarantaṃ kṣaṇena saṃjñāṃ pratilabhamānam utpiṇḍitākṣam asāmnā vilapantam udvamantaṃ phenam atīvādhmātagrīvam āviddhaśiraskaṃ viṣamavinatāṅgulim anavasthitapāṇipādam aruṇaparuṣaśyāvanakhanayanavadanatvacam anavasthitacapalaparuṣarūkṣarūpadarśinaṃ vātalānupaśayaṃ viparītopaśayaṃ ca vātenāpasmarantaṃ vidyāt
abhīkṣṇamapasmarantaṃ kṣaṇena saṃjñāṃ pratilabhamānam avakūjantam āsphālayantaṃ bhūmiṃ haritahāridratāmranakhanayanavadanatvacaṃ rudhirokṣitograbhairavādīptaruṣitarūpadarśinaṃ pittalānupaśayaṃ viparītopaśayaṃ ca pittenāpasmarantaṃ vidyāt
cirādapasmarantaṃ cirācca saṃjñāṃ pratilabhamānaṃ patantam anativikṛtaceṣṭaṃ lālāmudvamantaṃ śuklanakhanayanavadanatvacaṃ śuklagurusnigdharūpadarśinaṃ śleṣmalānupaśayaṃ viparītopaśayaṃ ca śleṣmaṇāpasmarantaṃ vidyāt
samavetasarvaliṅgamapasmāraṃ sānnipātikaṃ vidyāttamasādhyamācakṣate
iti catvāro 'pasmārā vyākhyātāḥ
- 9
तेषामागन्तुरनुबन्धो भवत्येव कदाचित्तम् उत्तरकालम् उपदेक्ष्यामः
तस्य विशेषविज्ञानं यथोक्तलिङ्गैर्लिङ्गाधिक्यमदोषलिङ्गानुरूपं च किंचित्
teṣāmāganturanubandho bhavatyeva kadācittam uttarakālam upadekṣyāmaḥ
tasya viśeṣavijñānaṃ yathoktaliṅgairliṅgādhikyamadoṣaliṅgānurūpaṃ ca kiṃcit
- 10
हितान्यपस्मारिभ्यस्तीक्ष्णानि संशोधनान्युपशमनानि च यथास्वं मन्त्रादीनि चागन्तुसंयोगे
hitānyapasmāribhyastīkṣṇāni saṃśodhanānyupaśamanāni ca yathāsvaṃ mantrādīni cāgantusaṃyoge
- 11
तस्मिन्हि दक्षाध्वरध्वंसे देहिनां नानादिक्षु विद्रवताम् अभिद्रवणतरणधावनप्लवनलङ्घनाद्यैर्देहविक्षोभणैः पुरा गुल्मोत्पत्तिरभूत्हविष्प्राशात्प्रमेहकुष्ठानां भयत्रासशोकैरुन्मादानां विविधभूताशुचिसंस्पर्शादपस्माराणां ज्वरस्तु खलु महेश्वरललाटप्रभवः तत्संतापाद्रक्तपित्तम् अतिव्यवायात्पुनर्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मेति
tasminhi dakṣādhvaradhvaṃse dehināṃ nānādikṣu vidravatām abhidravaṇataraṇadhāvanaplavanalaṅghanādyairdehavikṣobhaṇaiḥ purā gulmotpattirabhūthaviṣprāśātpramehakuṣṭhānāṃ bhayatrāsaśokairunmādānāṃ vividhabhūtāśucisaṃsparśādapasmārāṇāṃ jvarastu khalu maheśvaralalāṭaprabhavaḥ tatsaṃtāpādraktapittam ativyavāyātpunarnakṣatrarājasya rājayakṣmeti
- 12
भवन्ति चात्र
अपस्मारो हि वातेन पित्तेन च कफेन च
चतुर्थः सन्निपातेन प्रत्याख्येयस्तथाविधः
bhavanti cātra
apasmāro hi vātena pittena ca kaphena ca
caturthaḥ sannipātena pratyākhyeyastathāvidhaḥ
- 13
साध्यांस्तु भिषजः प्राज्ञाः साधयन्ति समाहिताः
तीक्ष्णैः संशोधनैश्चैव यथास्वं शमनैरपि
sādhyāṃstu bhiṣajaḥ prājñāḥ sādhayanti samāhitāḥ
tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiścaiva yathāsvaṃ śamanairapi
- 14
यदा दोषनिमित्तस्य भवत्यागन्तुरन्वयः
तदा साधारणं कर्म प्रवदन्ति भिषग्विदः
yadā doṣanimittasya bhavatyāganturanvayaḥ
tadā sādhāraṇaṃ karma pravadanti bhiṣagvidaḥ
- 15
सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वौषधविशारदः
भिषक्सर्वामयान्हन्ति न च मोहं निगच्छति
sarvarogaviśeṣajñaḥ sarvauṣadhaviśāradaḥ
bhiṣaksarvāmayānhanti na ca mohaṃ nigacchati
- 16
इत्येतदखिलेनोक्तं निदानस्थानमुत्तमम्
निदानार्थकरो रोगो रोगस्याप्युपलभ्यते
ityetadakhilenoktaṃ nidānasthānamuttamam
nidānārthakaro rogo rogasyāpyupalabhyate
- 17
तद्यथा ज्वरसंतापाद्रक्तपित्तम् उदीर्यते
रक्तपित्ताज्ज्वरस्ताभ्यां शोषश्चाप्युपजायते
tadyathā jvarasaṃtāpādraktapittam udīryate
raktapittājjvarastābhyāṃ śoṣaścāpyupajāyate
- 18
प्लीहाभिवृद्ध्या जठरं जठराच्छोथ एव च
अर्शोभ्यो जठरं दुःखं गुल्मश्चाप्युपजायते
plīhābhivṛddhyā jaṭharaṃ jaṭharācchotha eva ca
arśobhyo jaṭharaṃ duḥkhaṃ gulmaścāpyupajāyate
- 19
प्रतिश्यायाद्भवेत्कासः कासात्संजायते क्षयः
क्षयो रोगस्य हेतुत्वे शोषस्याप्युपलभ्यते
pratiśyāyādbhavetkāsaḥ kāsātsaṃjāyate kṣayaḥ
kṣayo rogasya hetutve śoṣasyāpyupalabhyate
- 20
ते पूर्वं केवला रोगाः पश्चाद्धेत्वर्थकारिणं
उभयार्थकरा दृष्टास्तथैवैकार्थकारिणः
te pūrvaṃ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaṃ
ubhayārthakarā dṛṣṭāstathaivaikārthakāriṇaḥ
- 21
कश्चिद्धि रोगो रोगस्य हेतुर्भूत्वा प्रशाम्यति
न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेत्वर्थं कुरुते ऽपि च
kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati
na praśāmyati cāpyanyo hetvarthaṃ kurute 'pi ca
- 22
एवं कृच्छ्रतमा नॄणां दृश्यन्ते व्याधिसङ्कराः
प्रयोगापरिशुद्धत्वात्तथा चान्योन्यसंभवात्
evaṃ kṛcchratamā nṝṇāṃ dṛśyante vyādhisaṅkarāḥ
prayogāpariśuddhatvāttathā cānyonyasaṃbhavāt
- 23
प्रयोगः शमयेद्व्याधिं यो ऽयमन्यमुदीरयेत्
नासौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्
prayogaḥ śamayedvyādhiṃ yo 'yamanyamudīrayet
nāsau viśuddhaḥ śuddhastu śamayedyo na kopayet
- 24
एको हेतुरनेकस्य तथैकस्यैक एव हि
व्याधेरेकस्य चानेको बहूनां बहवो ऽपि च
eko heturanekasya tathaikasyaika eva hi
vyādherekasya cāneko bahūnāṃ bahavo 'pi ca
- 25
ज्वरभ्रमप्रलापाद्या दृश्यन्ते रूक्षहेतुजाः
रूक्षेणैकेन चाप्येको ज्वर एवोपजायते
jvarabhramapralāpādyā dṛśyante rūkṣahetujāḥ
rūkṣeṇaikena cāpyeko jvara evopajāyate
- 26
हेतुभिर्बहुभिश्चैको ज्वरो रूक्षादिभिर्भवेत्
रूक्षादिभिर्ज्वराद्याश्च व्याधयः सम्भवन्ति हि
hetubhirbahubhiścaiko jvaro rūkṣādibhirbhavet
rūkṣādibhirjvarādyāśca vyādhayaḥ sambhavanti hi
- 27
लिङ्गं चैकमनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते
बहून्येकस्य च व्याधेर्बहूनां स्युर्बहूनि च
liṅgaṃ caikamanekasya tathaivaikasya lakṣyate
bahūnyekasya ca vyādherbahūnāṃ syurbahūni ca
- 28
विषमारम्भमूलानां लिङ्गमेकं ज्वरो मतः
ज्वरस्यैकस्य चाप्येकः संतापो लिङ्गमुच्यते
viṣamārambhamūlānāṃ liṅgamekaṃ jvaro mataḥ
jvarasyaikasya cāpyekaḥ saṃtāpo liṅgamucyate
- 29
विषमारम्भमूलैश्च ज्वर एको निरुच्यते
लिङ्गैरेतैर्ज्वरश्वासहिक्काद्याः सन्ति चामयाः
viṣamārambhamūlaiśca jvara eko nirucyate
liṅgairetairjvaraśvāsahikkādyāḥ santi cāmayāḥ
- 30
एका शान्तिरनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते
व्याधेरेकस्य चानेका बहूनां बह्व्य एव च
ekā śāntiranekasya tathaivaikasya lakṣyate
vyādherekasya cānekā bahūnāṃ bahvya eva ca

