55 shlokas
- 1
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः
athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ
- 2
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
- 3
त्रिदोषकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा भवन्ति विकाराश्चापरे ऽपरिसंख्येयाः
तत्र यथा त्रिदोषप्रकोपः प्रमेहानभिनिर्वर्तयति तथानुव्याख्यास्यामः
tridoṣakopanimittā viṃśatiḥ pramehā bhavanti vikārāścāpare 'parisaṃkhyeyāḥ
tatra yathā tridoṣaprakopaḥ pramehānabhinirvartayati tathānuvyākhyāsyāmaḥ
- 4
इह खलु निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो विकारविघातभावाभावप्रतिविशेषा भवन्ति
यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषाः परस्परं नानुबध्नन्त्यथवा कालप्रकर्षाद् अबलीयांसो ऽथवानुबध्नन्ति न तदा विकाराभिनिर्वृत्तिः चिराद्वाप्यभिनिर्वर्तन्ते तनवो वा भवन्त्ययथोक्तसर्वलिङ्गा वा विपर्यये विपरीताः इति सर्वविकारविघातभावाभावप्रतिविशेषाभिनिर्वृत्तिहेतुर्भवत्युक्तः
iha khalu nidānadoṣadūṣyaviśeṣebhyo vikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣā bhavanti
yadā hyete trayo nidānādiviśeṣāḥ parasparaṃ nānubadhnantyathavā kālaprakarṣād abalīyāṃso 'thavānubadhnanti na tadā vikārābhinirvṛttiḥ cirādvāpyabhinirvartante tanavo vā bhavantyayathoktasarvaliṅgā vā viparyaye viparītāḥ iti sarvavikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣābhinirvṛttiheturbhavatyuktaḥ
- 5
तत्रेमे त्रयो निदानादिविशेषाः श्लेष्मनिमित्तानां प्रमेहाणामाश्वभिनिर्वृत्तिकरा भवन्ति तद्यथा हायनकयवकचीनकोद्दालकनैषधेत्कटमुकुन्दकमहाव्रीहिप्रमोदकसुगन्धकानां नवानामतिवेलमतिप्रमाणेन चोपयोगः तथा सर्पिष्मतां नवहरेणुमाषसूप्यानां ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां शाकतिलपललपिष्टान्नपायसकृशराविलेपीक्षुविकाराणां क्षीरनवमद्यमन्दकदधिद्रवमधुरतरुणप्रायाणां चोपयोगः मृजाव्यायामवर्जनं स्वप्नशयनासनप्रसङ्गः यश्च कश्चिद्विधिरन्यो ऽपि श्लेष्ममेदोमूत्रसंजननः स सर्वो निदानविशेषः
tatreme trayo nidānādiviśeṣāḥ śleṣmanimittānāṃ pramehāṇāmāśvabhinirvṛttikarā bhavanti tadyathā hāyanakayavakacīnakoddālakanaiṣadhetkaṭamukundakamahāvrīhipramodakasugandhakānāṃ navānāmativelamatipramāṇena copayogaḥ tathā sarpiṣmatāṃ navahareṇumāṣasūpyānāṃ grāmyānūpaudakānāṃ ca māṃsānāṃ śākatilapalalapiṣṭānnapāyasakṛśarāvilepīkṣuvikārāṇāṃ kṣīranavamadyamandakadadhidravamadhurataruṇaprāyāṇāṃ copayogaḥ mṛjāvyāyāmavarjanaṃ svapnaśayanāsanaprasaṅgaḥ yaśca kaścidvidhiranyo 'pi śleṣmamedomūtrasaṃjananaḥ sa sarvo nidānaviśeṣaḥ
- 6
बहुद्रवः श्लेष्मा दोषविशेषः
bahudravaḥ śleṣmā doṣaviśeṣaḥ
- 7
बह्व् अबद्धं मेदो मांसं शरीरजक्लेदः शुक्रं शोणितं वसा मज्जा लसीका रसश्चौजःसंख्यात इति दूष्यविशेषाः
bahv abaddhaṃ medo māṃsaṃ śarīrajakledaḥ śukraṃ śoṇitaṃ vasā majjā lasīkā rasaścaujaḥsaṃkhyāta iti dūṣyaviśeṣāḥ
- 8
त्रयाणामेषां निदानादिविशेषाणां सन्निपाते क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते प्राग् अतिभूयस्त्वात्स प्रकुपितः क्षिप्रमेव शरीरे विसृप्तिं लभते शरीरशैथिल्यात्स विसर्पञ्शरीरे मेदसैवादितो मिश्रीभावं गच्छति मेदसश्चैव बह्वबद्धत्वान्मेदसश्च गुणैः समानगुणभूयिष्ठत्वात्स मेदसा मिश्रीभवन्दूषयत्येनत्विकृतत्वात्स विकृतो दुष्टेन मेदसोपहितः शरीरक्लेदमांसाभ्यां संसर्गं गच्छति क्लेदमांसयोर् अतिप्रमाणाभिवृद्धत्वात्स मांसे मांसप्रदोषात्पूतिमांसपिडकाः शराविकाकच्छपिकाद्याः संजनयति अप्रकृतिभूतत्वात्शरीरक्लेदं पुनर्दूषयन्मूत्रत्वेन परिणमयति मूत्रवहानां च स्रोतसां वङ्क्षणबस्तिप्रभवाणां मेदःक्लेदोपहितानि गुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुध्यते ततः प्रमेहांस्तेषां स्थैर्यमसाध्यतां वा जनयति प्रकृतिविकृतिभूतत्वात्
trayāṇāmeṣāṃ nidānādiviśeṣāṇāṃ sannipāte kṣipraṃ śleṣmā prakopamāpadyate prāg atibhūyastvātsa prakupitaḥ kṣiprameva śarīre visṛptiṃ labhate śarīraśaithilyātsa visarpañśarīre medasaivādito miśrībhāvaṃ gacchati medasaścaiva bahvabaddhatvānmedasaśca guṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhatvātsa medasā miśrībhavandūṣayatyenatvikṛtatvātsa vikṛto duṣṭena medasopahitaḥ śarīrakledamāṃsābhyāṃ saṃsargaṃ gacchati kledamāṃsayor atipramāṇābhivṛddhatvātsa māṃse māṃsapradoṣātpūtimāṃsapiḍakāḥ śarāvikākacchapikādyāḥ saṃjanayati aprakṛtibhūtatvātśarīrakledaṃ punardūṣayanmūtratvena pariṇamayati mūtravahānāṃ ca srotasāṃ vaṅkṣaṇabastiprabhavāṇāṃ medaḥkledopahitāni gurūṇi mukhānyāsādya pratirudhyate tataḥ pramehāṃsteṣāṃ sthairyamasādhyatāṃ vā janayati prakṛtivikṛtibhūtatvāt
- 9
शरीरक्लेदस्तु श्लेष्ममेदोमिश्रः प्रविशन्मूत्राशयं मूत्रत्वमापद्यमानः श्लैष्मिकैरेभिर्दशभिर्गुणैरुपसृज्यते वैषम्ययुक्तैः तद्यथाश्वेतशीतमूर्तपिच्छिलाच्छस्निग्धगुरुमधुरसान्द्रप्रसादमन्दैः तत्र येन गुणेनैकेनानेकेन वा भूयस्तरमुपसृज्यते तत्समाख्यं गौणं नामविशेषं प्राप्नोति
śarīrakledastu śleṣmamedomiśraḥ praviśanmūtrāśayaṃ mūtratvamāpadyamānaḥ ślaiṣmikairebhirdaśabhirguṇairupasṛjyate vaiṣamyayuktaiḥ tadyathāśvetaśītamūrtapicchilācchasnigdhagurumadhurasāndraprasādamandaiḥ tatra yena guṇenaikenānekena vā bhūyastaramupasṛjyate tatsamākhyaṃ gauṇaṃ nāmaviśeṣaṃ prāpnoti
- 10
ते तु खल्विमे दश प्रमेहा नामविशेषेण भवन्ति तद्यथाउदकमेहश्च इक्षुवालिकारसमेहश्च सान्द्रमेहश्च सान्द्रप्रसादमेहश्च शुक्लमेहश्च शुक्रमेहश्च शीतमेहश्च सिकतामेहश्च शनैर्मेहश्च आलालमेहश्चेति
te tu khalvime daśa pramehā nāmaviśeṣeṇa bhavanti tadyathāudakamehaśca ikṣuvālikārasamehaśca sāndramehaśca sāndraprasādamehaśca śuklamehaśca śukramehaśca śītamehaśca sikatāmehaśca śanairmehaśca ālālamehaśceti
- 11
ते दश प्रमेहाः साध्याः समानगुणमेदःस्थानकत्वात्कफस्य प्राधान्यात्समक्रियत्वाच्च
te daśa pramehāḥ sādhyāḥ samānaguṇamedaḥsthānakatvātkaphasya prādhānyātsamakriyatvācca
- 12
तत्र श्लोकाः श्लेष्मप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति
tatra ślokāḥ śleṣmapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti
- 13
अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्
श्लेष्मकोपान्नरो मूत्रमुदमेही प्रमेहति
acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam
śleṣmakopānnaro mūtramudamehī pramehati
- 14
अत्यर्थमधुरं शीतमीषत्पिच्छिलमाविलम्
काण्डेक्षुरससङ्काशं श्लेष्मकोपात्प्रमेहति
atyarthamadhuraṃ śītamīṣatpicchilamāvilam
kāṇḍekṣurasasaṅkāśaṃ śleṣmakopātpramehati
- 15
यस्य पर्युषितं मूत्रं सान्द्रीभवति भाजने
पुरुषं कफकोपेन तमाहुः सान्द्रमेहिनम्
yasya paryuṣitaṃ mūtraṃ sāndrībhavati bhājane
puruṣaṃ kaphakopena tamāhuḥ sāndramehinam
- 16
यस्य संहन्यते मूत्रं किंचित्किंचित्प्रसीदति
सान्द्रप्रसादमेहीति तमाहुः श्लेष्मकोपतः
yasya saṃhanyate mūtraṃ kiṃcitkiṃcitprasīdati
sāndraprasādamehīti tamāhuḥ śleṣmakopataḥ
- 17
शुक्लं पिष्टनिभं मूत्रमभीक्ष्णं यः प्रमेहति
पुरुषं कफकोपेन तमाहुः शुक्लमेहिनम्
śuklaṃ piṣṭanibhaṃ mūtramabhīkṣṇaṃ yaḥ pramehati
puruṣaṃ kaphakopena tamāhuḥ śuklamehinam
- 18
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा मुरुर्मेहति यो नरः
शुक्रमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः
śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā mururmehati yo naraḥ
śukramehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ
- 19
अत्यर्थमधुरं शीतं मूत्रं मेहति यो भृशम्
शीतमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः
atyarthamadhuraṃ śītaṃ mūtraṃ mehati yo bhṛśam
śītamehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ
- 20
मूर्तान्मूत्रगतान्दोषानणून्मेहति यो नरः
सिकतामेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः
mūrtānmūtragatāndoṣānaṇūnmehati yo naraḥ
sikatāmehinaṃ vidyāttaṃ naraṃ śleṣmakopataḥ
- 21
मन्दं मन्दमवेगं तु कृच्छ्रं यो मूत्रयेच्छनैः
शनैर्मेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः
mandaṃ mandamavegaṃ tu kṛcchraṃ yo mūtrayecchanaiḥ
śanairmehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ
- 22
तन्तुबद्धम् इवालालं पिच्छिलं यः प्रमेहति
आलालमेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः
tantubaddham ivālālaṃ picchilaṃ yaḥ pramehati
ālālamehinaṃ vidyāttaṃ naraṃ śleṣmakopataḥ
- 23
इत्येते दश प्रमेहाः श्लेष्मप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति
ityete daśa pramehāḥ śleṣmaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti
- 24
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनोपसेविनस्तथातितीक्ष्णातपाग्निसंतापश्रमक्रोधविषमाहारोपसेविनश्च तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते तत्तु प्रकुपितं तयैवानुपूर्व्या प्रमेहानिमान्षट्क्षिप्रतरमभिनिर्वर्तयति
uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanopasevinastathātitīkṣṇātapāgnisaṃtāpaśramakrodhaviṣamāhāropasevinaśca tathāvidhaśarīrasyaiva kṣipraṃ pittaṃ prakopamāpadyate tattu prakupitaṃ tayaivānupūrvyā pramehānimānṣaṭkṣiprataramabhinirvartayati
- 25
तेषामपि तु खलु पित्तगुणविशेषेणैव नामविशेषा भवन्ति तद्यथाक्षारमेहश्च कालमेहश्च नीलमेहश्च लोहितमेहश्च माञ्जिष्ठमेहश्च हारिद्रमेहश्चेति
teṣāmapi tu khalu pittaguṇaviśeṣeṇaiva nāmaviśeṣā bhavanti tadyathākṣāramehaśca kālamehaśca nīlamehaśca lohitamehaśca māñjiṣṭhamehaśca hāridramehaśceti
- 26
ते षड्भिरेव क्षाराम्ललवणकटुकविस्रोष्णैः पित्तगुणैः पूर्ववद्युक्ता भवन्ति
te ṣaḍbhireva kṣārāmlalavaṇakaṭukavisroṣṇaiḥ pittaguṇaiḥ pūrvavadyuktā bhavanti
- 27
सर्व एव ते याप्याः संसृष्टदोषमेदःस्थानत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति
sarva eva te yāpyāḥ saṃsṛṣṭadoṣamedaḥsthānatvādviruddhopakramatvācceti
- 28
तत्र श्लोकाः पित्तप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति
tatra ślokāḥ pittapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti
- 29
गन्धवर्णरसस्पर्शैर्यथा क्षारस्तथाविधम्
पित्तकोपान्नरो मूत्रं क्षारमेही प्रमेहति
gandhavarṇarasasparśairyathā kṣārastathāvidham
pittakopānnaro mūtraṃ kṣāramehī pramehati
- 30
मसीवर्णमजस्रं यो मूत्रमुष्णं प्रमेहति
पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यात्कालमेहिनम्
masīvarṇamajasraṃ yo mūtramuṣṇaṃ pramehati
pittasya parikopeṇa taṃ vidyātkālamehinam

