Sanskrit

40 shlokas

  1. 3
  2. 4
  3. 5
  4. 6
  5. 9
  6. 10
  7. 11
  8. 12

    सा संख्याप्राधान्यविधिविकल्पबलकालविशेषैर्भिद्यते

    संख्या तावद्यथा अष्टौ ज्वराः पञ्च गुल्माः सप्त कुष्ठान्येवमादिः

    प्राधान्यं पुनर्दोषाणां तरतमाभ्याम् उपलभ्यते

    तत्र द्वयोस्तरः त्रिषु तम इति

    विधिर्नाम द्विविधा व्याधयो निजागन्तुभेदेन त्रिविधास्त्रिदोषभेदेन चतुर्विधाः साध्यासाध्यमृदुदारुणभेदेन

    समवेतानां पुनर्दोषाणाम् अंशांशबलविकल्पो विकल्पोऽस्मिन्नर्थे

    बलकालविशेषः पुनर्व्याधीनाम् ऋत्वहोरात्राहारकालविधिविनियतो भवति

    sā saṃkhyāprādhānyavidhivikalpabalakālaviśeṣairbhidyate

    saṃkhyā tāvadyathā aṣṭau jvarāḥ pañca gulmāḥ sapta kuṣṭhānyevamādiḥ

    prādhānyaṃ punardoṣāṇāṃ taratamābhyām upalabhyate

    tatra dvayostaraḥ triṣu tama iti

    vidhirnāma dvividhā vyādhayo nijāgantubhedena trividhāstridoṣabhedena caturvidhāḥ sādhyāsādhyamṛdudāruṇabhedena

    samavetānāṃ punardoṣāṇām aṃśāṃśabalavikalpo vikalpo'sminnarthe

    balakālaviśeṣaḥ punarvyādhīnām ṛtvahorātrāhārakālavidhiviniyato bhavati

  9. 13
  10. 14
  11. 15
  12. 16
  13. 17
  14. 18
  15. 19
  16. 20
  17. 21

    तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति तद्यथा विषमारम्भविसर्गित्वम् ऊष्मणो वैषम्यं तीव्रतनुभावानवस्थानानि ज्वरस्य जरणान्ते दिवसान्ते निशान्ते घर्मान्ते वा ज्वरस्याभ्यागमनम् अभिवृद्धिर्वा विशेषेण परुषारुणवर्णत्वं नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचाम् अत्यर्थं कॢप्तीभावश्च अनेकविधोपमाश्चलाचलाश्च वेदनास्तेषां तेषाम् अङ्गावयवानां तद्यथा पादयोः सुप्तता पिण्डिकयोर् उद्वेष्टनं जानुनोः केवलानां च सन्धीनां विश्लेषणम् ऊर्वोः सादः कटीपार्श्वपृष्ठस्कन्धबाह्वंसोरसां च भग्नरुग्णमृदितमथितचटितावपाटितावनुन्नत्वम् इव हन्वोश्चाप्रसिद्धिः स्वनश्च कर्णयोः शङ्खयोर्निस्तोदः कषायास्यता आस्यवैरस्यं वा मुखतालुकण्ठशोषः पिपासा हृदयग्रहः शुष्कच्छर्दिः शुष्ककासः क्षवथूद्गारविनिग्रहः अन्नरसखेदः प्रसेकारोचकाविपाकाः विषादजृम्भाविनामवेपथुश्रमभ्रमप्रलापप्रजागररोमहर्षदन्तहर्षाः उष्णाभिप्रायता निदानोक्तानाम् अनुपशयो विपरीतोपशयश्चेति वातज्वरस्य लिङ्गानि भवन्ति

    tasyemāni liṅgāni bhavanti tadyathā viṣamārambhavisargitvam ūṣmaṇo vaiṣamyaṃ tīvratanubhāvānavasthānāni jvarasya jaraṇānte divasānte niśānte gharmānte vā jvarasyābhyāgamanam abhivṛddhirvā viśeṣeṇa paruṣāruṇavarṇatvaṃ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām atyarthaṃ kḷptībhāvaśca anekavidhopamāścalācalāśca vedanāsteṣāṃ teṣām aṅgāvayavānāṃ tadyathā pādayoḥ suptatā piṇḍikayor udveṣṭanaṃ jānunoḥ kevalānāṃ ca sandhīnāṃ viśleṣaṇam ūrvoḥ sādaḥ kaṭīpārśvapṛṣṭhaskandhabāhvaṃsorasāṃ ca bhagnarugṇamṛditamathitacaṭitāvapāṭitāvanunnatvam iva hanvoścāprasiddhiḥ svanaśca karṇayoḥ śaṅkhayornistodaḥ kaṣāyāsyatā āsyavairasyaṃ vā mukhatālukaṇṭhaśoṣaḥ pipāsā hṛdayagrahaḥ śuṣkacchardiḥ śuṣkakāsaḥ kṣavathūdgāravinigrahaḥ annarasakhedaḥ prasekārocakāvipākāḥ viṣādajṛmbhāvināmavepathuśramabhramapralāpaprajāgararomaharṣadantaharṣāḥ uṣṇābhiprāyatā nidānoktānām anupaśayo viparītopaśayaśceti vātajvarasya liṅgāni bhavanti

  18. 22
  19. 23
  20. 24

    तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति तद्यथा युगपदेव केवले शरीरे ज्वरस्याभ्यागमनम् अभिवृद्धिर्वा भुक्तस्य विदाहकाले मध्यंदिने ऽर्धरात्रे शरदि वा विशेषेण कटुकास्यता घ्राणमुखकण्ठौष्ठतालुपाकः तृष्णा मदो भ्रमो मूर्छा पित्तच्छर्दनम् अतीसारः अन्नद्वेषः सदनं खेदः प्रलापः रक्तकोठाभिनिर्वृत्तिः शरीरे हरितहारिद्रत्वं नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचाम् अत्यर्थम् ऊष्मणस्तीव्रभावः अतिमात्रं दाहः शीताभिप्रायता निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशयश्चेति पित्तज्वरलिङ्गानि भवति

    tasyemāni liṅgāni bhavanti tadyathā yugapadeva kevale śarīre jvarasyābhyāgamanam abhivṛddhirvā bhuktasya vidāhakāle madhyaṃdine 'rdharātre śaradi vā viśeṣeṇa kaṭukāsyatā ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhatālupākaḥ tṛṣṇā mado bhramo mūrchā pittacchardanam atīsāraḥ annadveṣaḥ sadanaṃ khedaḥ pralāpaḥ raktakoṭhābhinirvṛttiḥ śarīre haritahāridratvaṃ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām atyartham ūṣmaṇastīvrabhāvaḥ atimātraṃ dāhaḥ śītābhiprāyatā nidānoktānupaśayo viparītopaśayaśceti pittajvaraliṅgāni bhavati

  21. 25
  22. 26
  23. 27

    तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति तद्यथा युगपदेव केवले शरीरे ज्वरस्याभ्यागमनम् अभिवृद्धिर्वा भुक्तमात्रे पूर्वाह्णे पूर्वरात्रे वसन्तकाले वा विशेषेण गुरुगात्रत्वम् अनन्नाभिलाषः श्लेष्मप्रसेकः मुखमाधुर्यं हृल्लासः हृदयोपलेपः स्तिमितत्वं छर्दिः मृद्वग्निता निद्राधिक्यं स्तम्भः तन्द्रा कासः श्वासः प्रतिश्यायः शैत्यं श्वैत्यं च नखनयनवदनमूत्रपुरीषत्वचाम् अत्यर्थं च शीतपिडका भृशमङ्गेभ्य उत्तिष्ठन्ति उष्णाभिप्रायता निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशयश्च इति श्लेष्मज्वरलिङ्गानि भवन्ति

    tasyemāni liṅgāni bhavanti tadyathā yugapadeva kevale śarīre jvarasyābhyāgamanam abhivṛddhirvā bhuktamātre pūrvāhṇe pūrvarātre vasantakāle vā viśeṣeṇa gurugātratvam anannābhilāṣaḥ śleṣmaprasekaḥ mukhamādhuryaṃ hṛllāsaḥ hṛdayopalepaḥ stimitatvaṃ chardiḥ mṛdvagnitā nidrādhikyaṃ stambhaḥ tandrā kāsaḥ śvāsaḥ pratiśyāyaḥ śaityaṃ śvaityaṃ ca nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām atyarthaṃ ca śītapiḍakā bhṛśamaṅgebhya uttiṣṭhanti uṣṇābhiprāyatā nidānoktānupaśayo viparītopaśayaśca iti śleṣmajvaraliṅgāni bhavanti

  24. 28

    विषमाशनाद् अनशनाद् अन्नपरिवर्ताद् ऋतुव्यापत्तेर् असात्म्यगन्धोपघ्राणाद्विषोपहतस्य चोदकस्योपयोगाद्गरेभ्यो गिरीणां चोपश्लेषात्स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानाम् अयथावत्प्रयोगात्मिथ्यासंसर्जनाद्वा स्त्रीणां च विषमप्रजननात्प्रजातानां च मिथ्योपचाराद्यथोक्तानां च हेतूनां मिश्रीभावाद्यथानिदानं द्वन्द्वानाम् अन्यतमः सर्वे वा त्रयो दोषा युगपत्प्रकोपम् आपद्यन्ते ते प्रकुपितास्तयैवानुपूर्व्या ज्वरम् अभिनिर्वर्तयन्ति

    viṣamāśanād anaśanād annaparivartād ṛtuvyāpatter asātmyagandhopaghrāṇādviṣopahatasya codakasyopayogādgarebhyo girīṇāṃ copaśleṣātsnehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānām ayathāvatprayogātmithyāsaṃsarjanādvā strīṇāṃ ca viṣamaprajananātprajātānāṃ ca mithyopacārādyathoktānāṃ ca hetūnāṃ miśrībhāvādyathānidānaṃ dvandvānām anyatamaḥ sarve vā trayo doṣā yugapatprakopam āpadyante te prakupitāstayaivānupūrvyā jvaram abhinirvartayanti

  25. 29
  26. 30
  27. 31
  28. 32
  29. 33

    तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति तद्यथा मुखवैरस्यं गुरुगात्रत्वम् अनन्नाभिलाषः चक्षुषोर् आकुलत्वम् अश्र्वागमनं निद्राधिक्यम् अरतिः जृम्भा विनामः वेपथुः श्रमभ्रमप्रलापजागरणरोमहर्षदन्तहर्षाः शब्दशीतवातातपसहत्वासहत्वम् अरोचकाविपाकौ दौर्बल्यम् अङ्गमर्दः सदनम् अल्पप्राणता दीर्घसूत्रता आलस्यम् उचितस्य कर्मणो हानिः प्रतीपता स्वकार्येषु गुरूणां वाक्येष्वभ्यसूया बालेभ्यः प्रद्वेषः स्वधर्मेष्वचिन्ता माल्यानुलेपनभोजनपरिक्लेशनं मधुरेभ्यश्च भक्षेभ्यः प्रद्वेषः अम्ललवणकटुकप्रियता च इति ज्वरस्य पूर्वरूपाणि भवन्ति प्राक्संतापात् अपि चैनं संतापार्तम् अनुबध्नन्ति

    tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathā mukhavairasyaṃ gurugātratvam anannābhilāṣaḥ cakṣuṣor ākulatvam aśrvāgamanaṃ nidrādhikyam aratiḥ jṛmbhā vināmaḥ vepathuḥ śramabhramapralāpajāgaraṇaromaharṣadantaharṣāḥ śabdaśītavātātapasahatvāsahatvam arocakāvipākau daurbalyam aṅgamardaḥ sadanam alpaprāṇatā dīrghasūtratā ālasyam ucitasya karmaṇo hāniḥ pratīpatā svakāryeṣu gurūṇāṃ vākyeṣvabhyasūyā bālebhyaḥ pradveṣaḥ svadharmeṣvacintā mālyānulepanabhojanaparikleśanaṃ madhurebhyaśca bhakṣebhyaḥ pradveṣaḥ amlalavaṇakaṭukapriyatā ca iti jvarasya pūrvarūpāṇi bhavanti prāksaṃtāpāt api cainaṃ saṃtāpārtam anubadhnanti

  30. 34