39 shlokas
- 1
प्रजापतिरग्निरूपाण्यभ्यध्यायत्
स यो ऽयं कुमारो रूपाण्यनुप्रविष्ट आसीत्तमन्वैच्छत्सो ऽग्निर् अवेद् अनु वै मा पिता प्रजापतिर् इच्छति हन्त तद्रूपम् असानि यन्म एष न वेदेति
prajāpatiragnirūpāṇyabhyadhyāyat
sa yo 'yaṃ kumāro rūpāṇyanupraviṣṭa āsīttamanvaicchatso 'gnir aved anu vai mā pitā prajāpatir icchati hanta tadrūpam asāni yanma eṣa na vedeti
- 2
स एतान्पञ्च पशूनपश्यत्
पुरुषमश्वं गामविमजं यद् अपश्यत्तस्मादेते पशवः
sa etānpañca paśūnapaśyat
puruṣamaśvaṃ gāmavimajaṃ yad apaśyattasmādete paśavaḥ
- 3
स एतान्पञ्च पशून्प्राविशत्
स एते पञ्च पशवो ऽभवत्तम् उ वै प्रजापतिरन्वेवैच्छत्
sa etānpañca paśūnprāviśat
sa ete pañca paśavo 'bhavattam u vai prajāpatiranvevaicchat
- 4
स एतान्पञ्च पशूनपश्यत्
यदपश्यत्तस्मादेते पशवस्तेष्वेतम् अपश्यत्तस्माद्व् एवैते पशवः
sa etānpañca paśūnapaśyat
yadapaśyattasmādete paśavasteṣvetam apaśyattasmādv evaite paśavaḥ
- 5
स ऐक्षत
इमे वा अग्निर् इमान् एवात्मानम् अभिसंस्करवै यथा वा अग्निः समिद्धो दीप्यत एवम् एषां चक्षुर्दीप्यते यथाग्नेर्धूम उदयत एवमेषाम् ऊष्मोदयते यथाग्निर् अभ्याहितं दहत्येवम्बप्सति यथाग्नेर्भस्म सीदत्येवम् एषाम्पुरीषं सीदतीमे वा अग्निर् इमान् एवात्मानम् अभिसंस्करवा इति तान्नाना देवताभ्य आलिप्सत वैश्वकर्मणं पुरुषं वारुणम् अश्वम् ऐन्द्रम् ऋषभं त्वाष्ट्रम् अविम् आग्नेयम् अजम्
sa aikṣata
ime vā agnir imān evātmānam abhisaṃskaravai yathā vā agniḥ samiddho dīpyata evam eṣāṃ cakṣurdīpyate yathāgnerdhūma udayata evameṣām ūṣmodayate yathāgnir abhyāhitaṃ dahatyevambapsati yathāgnerbhasma sīdatyevam eṣāmpurīṣaṃ sīdatīme vā agnir imān evātmānam abhisaṃskaravā iti tānnānā devatābhya ālipsata vaiśvakarmaṇaṃ puruṣaṃ vāruṇam aśvam aindram ṛṣabhaṃ tvāṣṭram avim āgneyam ajam
- 6
स ऐक्षत
नाना वा इदं देवताभ्य आलिप्से ऽग्नेर्व् अहं रूपाणि कामये हन्तैनान् अग्निभ्यः कामायालभा इति तानग्निभ्यः कामायालभत तद्यदग्निभ्य इति बहूनि ह्यग्निरूपाण्यभ्यध्यायद् अथ यत्कामायेति कामेन ह्यालभत तान् आप्रीतान्पर्यग्निकृतान् उदीचो नीत्वा समज्ञपयत्
sa aikṣata
nānā vā idaṃ devatābhya ālipse 'gnerv ahaṃ rūpāṇi kāmaye hantainān agnibhyaḥ kāmāyālabhā iti tānagnibhyaḥ kāmāyālabhata tadyadagnibhya iti bahūni hyagnirūpāṇyabhyadhyāyad atha yatkāmāyeti kāmena hyālabhata tān āprītānparyagnikṛtān udīco nītvā samajñapayat
- 7
स ऐक्षत
या वै श्रीर् अभ्यधासिषम् इमास्ताः शीर्षसु हन्त शीर्षाण्येवोपदधा इति स शीर्षाण्येवोत्कृत्योपाधत्ताथेतराणि कुसिन्धान्यप्सु प्राप्लावयद् अजेन यज्ञं समस्थापयन्नेन्मे यज्ञो विकृष्टो ऽसद् इत्य् आत्मा वै यज्ञो नेन्मे ऽयमात्मा विकृष्टो ऽसद् इत्य् एतेन पशुनेष्ट्वा तत्प्रजापतिर् अपश्यद्यथैतस्याग्नेर् अन्तं न पर्यैत्
sa aikṣata
yā vai śrīr abhyadhāsiṣam imāstāḥ śīrṣasu hanta śīrṣāṇyevopadadhā iti sa śīrṣāṇyevotkṛtyopādhattāthetarāṇi kusindhānyapsu prāplāvayad ajena yajñaṃ samasthāpayannenme yajño vikṛṣṭo 'sad ity ātmā vai yajño nenme 'yamātmā vikṛṣṭo 'sad ity etena paśuneṣṭvā tatprajāpatir apaśyadyathaitasyāgner antaṃ na paryait
- 8
स ऐक्षत
यमिममात्मानम् अप्सु प्रापिप्लवं तम् अन्विच्छानीति तम् अन्वैच्छत्तद्यद् एषाम् अप्सु प्रविद्धानाम्प्रत्यतिष्ठत्ता अपः समभरद् अथ यदस्यां ताम्मृदं तदुभयं संभृत्य मृदं चापश्चेष्टकाम् अकरोत्तस्माद् एतद् उभयम् इष्टका भवति मृच्चापश्च
sa aikṣata
yamimamātmānam apsu prāpiplavaṃ tam anvicchānīti tam anvaicchattadyad eṣām apsu praviddhānāmpratyatiṣṭhattā apaḥ samabharad atha yadasyāṃ tāmmṛdaṃ tadubhayaṃ saṃbhṛtya mṛdaṃ cāpaśceṣṭakām akarottasmād etad ubhayam iṣṭakā bhavati mṛccāpaśca
- 9
स ऐक्षत
यदि वा इदम् इत्थमेव सदात्मानम् अभिसंस्करिष्ये मर्त्यः कुणपो ऽनपहतपाप्मा भविष्यामि हन्तैतद् अग्निना पचानीति तद् अग्निनापचत्तद् एनद् अमृतम् अकरोद् एतद्वै हविरमृतं भवति यदग्निना पचन्ति तस्मादग्निनेष्टकाः पचन्त्य् अमृता एवैनास्तत्कुर्वन्ति
sa aikṣata
yadi vā idam itthameva sadātmānam abhisaṃskariṣye martyaḥ kuṇapo 'napahatapāpmā bhaviṣyāmi hantaitad agninā pacānīti tad agnināpacattad enad amṛtam akarod etadvai haviramṛtaṃ bhavati yadagninā pacanti tasmādagnineṣṭakāḥ pacanty amṛtā evaināstatkurvanti
- 10
तद्यदिष्ट्वा पशुनापश्यत्
तस्माद् इष्टकास्तस्माद् इष्ट्वैव पशुनेष्टकाः कुर्याद् अनिष्टका ह ता भवन्ति याः पुरा पशोः कुर्वन्त्य् अथो ह तदन्यदेव
tadyadiṣṭvā paśunāpaśyat
tasmād iṣṭakāstasmād iṣṭvaiva paśuneṣṭakāḥ kuryād aniṣṭakā ha tā bhavanti yāḥ purā paśoḥ kurvanty atho ha tadanyadeva
- 11
तद्यास्ताः श्रियः
एतानि तानि पशुशीर्षाण्य् अथ यानि तानि कुसिन्धान्य् एतास्ताः पञ्च चितयस्तद्यत्पशुशीर्षाण्य् उपधाय चितीश्चिनोत्येतैरेव तच्छीर्षभिर् एतानि कुसिन्धानि संदधाति
tadyāstāḥ śriyaḥ
etāni tāni paśuśīrṣāṇy atha yāni tāni kusindhāny etāstāḥ pañca citayastadyatpaśuśīrṣāṇy upadhāya citīścinotyetaireva tacchīrṣabhir etāni kusindhāni saṃdadhāti
- 12
त एते सर्वे पशवो यदग्निः
तस्मादग्नौ पशवो रमन्ते पशुभिरेव तत्पशवो रमन्ते तस्माद्यस्य पशवो भवन्ति तस्मिन्नग्निर् आधीयते ऽग्निर्ह्येष यत्पशवस्ततो वै प्रजापतिर् अग्निरभवत्
ta ete sarve paśavo yadagniḥ
tasmādagnau paśavo ramante paśubhireva tatpaśavo ramante tasmādyasya paśavo bhavanti tasminnagnir ādhīyate 'gnirhyeṣa yatpaśavastato vai prajāpatir agnirabhavat
- 13
तद्धैके आहुः
अत्रैवैतैः सर्वैः पशुभिर्यजेत यद्वा एतैर् अत्र सर्वैः प्रजापतिर् अयक्ष्यत तद् एवाग्नेर् अन्तं पर्यैष्यत्तद्यद् एतैरत्र सर्वैर्यजेत तदेवाग्नेर् अन्तम्परीयादिति न तथा कुर्याद्देवानां तद् इतादियाद् अथो पथस्तद् इयाद् अथो किं ततः संभरेद् एतानि वा एतत्कुसिन्धान्य् एताश्चितीः संभरति तस्मात्तथा न कुर्यात्
taddhaike āhuḥ
atraivaitaiḥ sarvaiḥ paśubhiryajeta yadvā etair atra sarvaiḥ prajāpatir ayakṣyata tad evāgner antaṃ paryaiṣyattadyad etairatra sarvairyajeta tadevāgner antamparīyāditi na tathā kuryāddevānāṃ tad itādiyād atho pathastad iyād atho kiṃ tataḥ saṃbhared etāni vā etatkusindhāny etāścitīḥ saṃbharati tasmāttathā na kuryāt
- 14
यद्व् एवैतान्पशून् आलभते
आयतनम् एवैतद् अग्नये करोति न ह्यनायतने कश्चन रमते ऽन्नं वा आयतनं तद् एतत्पुरस्तान्निदधाति तदेनम्पश्यन्नग्निर् उपावर्तते
yadv evaitānpaśūn ālabhate
āyatanam evaitad agnaye karoti na hyanāyatane kaścana ramate 'nnaṃ vā āyatanaṃ tad etatpurastānnidadhāti tadenampaśyannagnir upāvartate
- 15
पुरुषो ऽश्वो गौरविरजो भवन्ति
एतावन्तो वै सर्वे पशवो ऽन्नम्पशवस्तद्यावद् अन्नं तद् एतत्पुरस्तान्निदधाति तदेनम्पश्यन्नग्निर् उपावर्तते
puruṣo 'śvo gauravirajo bhavanti
etāvanto vai sarve paśavo 'nnampaśavastadyāvad annaṃ tad etatpurastānnidadhāti tadenampaśyannagnir upāvartate
- 16
पञ्च भवन्ति
पञ्च ह्येते ऽग्नयो यद् एताश्चितयस्तेभ्य एतत्पञ्चायतनानि निदधाति तदेनम्पश्यन्नग्निर् उपावर्तते
pañca bhavanti
pañca hyete 'gnayo yad etāścitayastebhya etatpañcāyatanāni nidadhāti tadenampaśyannagnir upāvartate
- 17
तद्यदग्निभ्य इति
बहवो ह्येते ऽग्नयो यदेताश्चितयो ऽथ यत्कामायेति यथा तं कामम् आप्नुयाद्यजमानो यत्काम एतत्कर्म कुरुते
tadyadagnibhya iti
bahavo hyete 'gnayo yadetāścitayo 'tha yatkāmāyeti yathā taṃ kāmam āpnuyādyajamāno yatkāma etatkarma kurute
- 18
पुरुषम्प्रथममालभते
पुरुषो हि प्रथमः पशूनाम् अथाश्वम्पुरुषं ह्यन्वश्वो ऽथ गाम् अश्वं ह्यनु गौर् अथाविं गां ह्यन्वविर् अथाजम् अविं ह्यन्वजस्तद् एनान्यथापूर्वं यथाश्रेष्ठमालभते
puruṣamprathamamālabhate
puruṣo hi prathamaḥ paśūnām athāśvampuruṣaṃ hyanvaśvo 'tha gām aśvaṃ hyanu gaur athāviṃ gāṃ hyanvavir athājam aviṃ hyanvajastad enānyathāpūrvaṃ yathāśreṣṭhamālabhate
- 19
तेषां विषमा रशनाः स्युः
पुरुषस्य वर्षिष्ठाथ ह्रसीयस्यथ ह्रसीयसी तद्यथारूपम्पशूनां रशनाः करोत्य् अपापवस्यसाय सर्वास्त्वेव समाः स्युः सर्वाः सदृश्यः सर्वे ह्येते समाः सर्वे सदृशा अग्नयो ह्युच्यन्ते ऽन्नं ह्युच्यन्ते तेन समास्तेन सदृशाः
teṣāṃ viṣamā raśanāḥ syuḥ
puruṣasya varṣiṣṭhātha hrasīyasyatha hrasīyasī tadyathārūpampaśūnāṃ raśanāḥ karoty apāpavasyasāya sarvāstveva samāḥ syuḥ sarvāḥ sadṛśyaḥ sarve hyete samāḥ sarve sadṛśā agnayo hyucyante 'nnaṃ hyucyante tena samāstena sadṛśāḥ
- 20
तदाहुः
कथमस्यैषो ऽग्निः पञ्चेष्टकः सर्वः पशुष्वारब्धो भवतीति पुरोडाशकपालेषु न्वेवाप्यत इयम्प्रथमा मृन्मयीष्टकाथ यत्पशुमालभते तेन पश्विष्टकाप्यते ऽथ यद्वपाम् अभितो हिरण्यशकलौ भवतस्तेन हिरण्येष्टकाप्यते ऽथ यदिध्मो यूपः परिधयस्तेन वानस्पत्येष्टकाप्यते ऽथ यदाज्यम्प्रोक्षण्यः पुरोडाशस्तेनान्नं पञ्चमीष्टकाप्यत एवम् उ हास्यैषो ऽग्निः पञ्चेष्टकः सर्वः पशुष्वारब्धो भवति
tadāhuḥ
kathamasyaiṣo 'gniḥ pañceṣṭakaḥ sarvaḥ paśuṣvārabdho bhavatīti puroḍāśakapāleṣu nvevāpyata iyamprathamā mṛnmayīṣṭakātha yatpaśumālabhate tena paśviṣṭakāpyate 'tha yadvapām abhito hiraṇyaśakalau bhavatastena hiraṇyeṣṭakāpyate 'tha yadidhmo yūpaḥ paridhayastena vānaspatyeṣṭakāpyate 'tha yadājyamprokṣaṇyaḥ puroḍāśastenānnaṃ pañcamīṣṭakāpyata evam u hāsyaiṣo 'gniḥ pañceṣṭakaḥ sarvaḥ paśuṣvārabdho bhavati
- 21
तेषां चतुर्विंशतिः सामिधेन्यः
चतुर्विंशत्यर्धमासो वै संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर्यावान् अग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनम् एतत्समिन्द्धे
teṣāṃ caturviṃśatiḥ sāmidhenyaḥ
caturviṃśatyardhamāso vai saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gniryāvān agniryāvatyasya mātrā tāvataivainam etatsaminddhe
- 22
यद्व् एव चतुर्विंशतिः
चतुर्विंशत्यक्षरा वै गायत्री गायत्रो ऽग्निर्यावान् अग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनम् एतत्समिन्द्धे
yadv eva caturviṃśatiḥ
caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī gāyatro 'gniryāvān agniryāvatyasya mātrā tāvataivainam etatsaminddhe
- 23
यद्व् एव चतुर्विंशतिः
चतुर्विंशो वै पुरुषो दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्याश्चत्वार्यङ्गानि पुरुषः प्रजापतिः प्रजापतिर् अग्निर्यावान् अग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतत्समिन्द्धे
yadv eva caturviṃśatiḥ
caturviṃśo vai puruṣo daśa hastyā aṅgulayo daśa pādyāścatvāryaṅgāni puruṣaḥ prajāpatiḥ prajāpatir agniryāvān agniryāvatyasya mātrā tāvataivainametatsaminddhe
- 24
उभयीर्गायत्रीश्च त्रिष्टुभश्चान्वाह
प्राणो गायत्र्य् आत्मा त्रिष्टुप्प्राणमेवास्य गायत्रीभिः समिन्द्ध आत्मानं त्रिष्टुब्भिर्मध्ये त्रिष्टुभो भवन्त्यभितो गायत्र्यो मध्ये ह्ययम् आत्माभितः प्राणा भूयसीः पुरस्ताद्गायत्रीर् अन्वाह कनीयसीर् उपरिष्टाद्भूयांसो हीमे पुरस्तात्प्राणाः कनीयांस उपरिष्टात्
ubhayīrgāyatrīśca triṣṭubhaścānvāha
prāṇo gāyatry ātmā triṣṭupprāṇamevāsya gāyatrībhiḥ saminddha ātmānaṃ triṣṭubbhirmadhye triṣṭubho bhavantyabhito gāyatryo madhye hyayam ātmābhitaḥ prāṇā bhūyasīḥ purastādgāyatrīr anvāha kanīyasīr upariṣṭādbhūyāṃso hīme purastātprāṇāḥ kanīyāṃsa upariṣṭāt
- 25
सो ऽन्वाह
समास्त्वाग्न ऋतवो वर्धयन्त्विति प्रजापतिं विस्रस्तं यत्राग्निः समदधात्तमब्रवीद्या मत्संमिताः सामिधेन्यस्ताभिर्मा समिन्त्स्वेति
so 'nvāha
samāstvāgna ṛtavo vardhayantviti prajāpatiṃ visrastaṃ yatrāgniḥ samadadhāttamabravīdyā matsaṃmitāḥ sāmidhenyastābhirmā samintsveti
- 26
स एता अपश्यत्
समास्त्वाग्न ऋतवो वर्धयन्त्विति समाश्च त्वाग्न ऋतवश्च वर्धयन्त्व् इत्य् एतत्संवत्सरा ऋषयो यानि सत्येति संवत्सराश्च त्वर्षयश्च सत्यानि च वर्धयन्त्व् इत्य् एतत्सं दिव्येन दीदिहि रोचनेनेत्य् असौ वा आदित्यो दिव्यं रोचनं तेन सं दीदिहीत्य् एतद्विश्वा आभाहि प्रदिशश्चतस्र इति सर्वा आभाहि प्रदिशश्चतस्र इत्येतत्
sa etā apaśyat
samāstvāgna ṛtavo vardhayantviti samāśca tvāgna ṛtavaśca vardhayantv ity etatsaṃvatsarā ṛṣayo yāni satyeti saṃvatsarāśca tvarṣayaśca satyāni ca vardhayantv ity etatsaṃ divyena dīdihi rocanenety asau vā ādityo divyaṃ rocanaṃ tena saṃ dīdihīty etadviśvā ābhāhi pradiśaścatasra iti sarvā ābhāhi pradiśaścatasra ityetat
- 27
ता एता एकव्याख्यानाः
एतमेवाभि यथैतमेव संस्कुर्याद् एतं संदध्याद् एतं जनयेत्ता आग्नेय्यः प्राजापत्या यद् अग्निर् अपश्यत्तेनाग्नेय्यो यत्प्रजापतिं समैन्द्ध तेन प्राजापत्याः
tā etā ekavyākhyānāḥ
etamevābhi yathaitameva saṃskuryād etaṃ saṃdadhyād etaṃ janayettā āgneyyaḥ prājāpatyā yad agnir apaśyattenāgneyyo yatprajāpatiṃ samainddha tena prājāpatyāḥ
- 28
द्वादशाप्रियः
द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर्यावान् अग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनम् एतद् आप्रीणाति
dvādaśāpriyaḥ
dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro 'gniryāvān agniryāvatyasya mātrā tāvataivainam etad āprīṇāti
- 29
यद्व् एव द्वादश
द्वादशाक्षरा वै जगतीयं वै जगत्य् अस्यां हीदं सर्वं जगद् इयम् उ वा अग्निर् अस्यै हि सर्वो ऽग्निश्चीयते यावान् अग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनम् एतद् आप्रीणाति
yadv eva dvādaśa
dvādaśākṣarā vai jagatīyaṃ vai jagaty asyāṃ hīdaṃ sarvaṃ jagad iyam u vā agnir asyai hi sarvo 'gniścīyate yāvān agniryāvatyasya mātrā tāvataivainam etad āprīṇāti
- 30
यद्व् एव द्वादश
द्वादशाक्षरा वै जगती जगती सर्वाणि छन्दांसि सर्वाणि छन्दांसि प्रजापतिः प्रजापतिर् अग्निर्यावान् अग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैनमेतदाप्रीणाति
yadv eva dvādaśa
dvādaśākṣarā vai jagatī jagatī sarvāṇi chandāṃsi sarvāṇi chandāṃsi prajāpatiḥ prajāpatir agniryāvān agniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadāprīṇāti

