26 shlokas
- 1
विजामानो हैवास्य धिष्ण्याः
इमे समङ्काः
ये वै समङ्कास्ते विजामानः
एत उ हैवास्यैत आत्मनः
vijāmāno haivāsya dhiṣṇyāḥ
ime samaṅkāḥ
ye vai samaṅkāste vijāmānaḥ
eta u haivāsyaita ātmanaḥ
- 2
दिवि वै सोम आसीद् अथेह देवाः
ते देवा अकामयन्ता नः सोमो गच्छेत्
तेनागतेन यजेमहीति
त एते माये असृजन्त सुपर्णीं च कद्रूं च
वाग् एव सुपर्णी
इयं कद्रूः
ताभ्यां समदं चक्रुः
divi vai soma āsīd atheha devāḥ
te devā akāmayantā naḥ somo gacchet
tenāgatena yajemahīti
ta ete māye asṛjanta suparṇīṃ ca kadrūṃ ca
vāg eva suparṇī
iyaṃ kadrūḥ
tābhyāṃ samadaṃ cakruḥ
- 3
ते हर्तीयमाने ऊचतुर्यतरा नौ दवीयः परापश्याद् आत्मानं नौ सा जयाद् इति
तथेति सा ह कद्रूर् उवाच
परेक्षस्वेति
te hartīyamāne ūcaturyatarā nau davīyaḥ parāpaśyād ātmānaṃ nau sā jayād iti
tatheti sā ha kadrūr uvāca
parekṣasveti
- 4
सा ह सुपर्ण्य् उवाचास्य सलिलस्य पारे ऽश्वः श्वेत स्थाणौ सेवते
तम् अहम्पश्यामीति
तम् एव त्वम्पश्यसीति
तं हीत्य् अथ ह कद्रूर् उवाच
तस्य वालो न्यषञ्जि
तम् अमुं वातो धूनोति
तम् अहम्पश्यामीति
sā ha suparṇy uvācāsya salilasya pāre 'śvaḥ śveta sthāṇau sevate
tam ahampaśyāmīti
tam eva tvampaśyasīti
taṃ hīty atha ha kadrūr uvāca
tasya vālo nyaṣañji
tam amuṃ vāto dhūnoti
tam ahampaśyāmīti
- 5
सा यत्सुपर्ण्य् उवाचास्य सलिलस्य पार इति
वेदिर्वै सलिलम्
वेदिम् एव सा तद् उवाच
अश्वः श्वेत स्थाणौ सेवत इति
अग्निर्वा अश्वः श्वेतः
यूप स्थाणुः
अथ यत्कद्रूर् उवाच तस्य वालो न्यषञ्जि
तम् अमुं वातो धूनोति
तम् अहम्पश्यामीति
रशना हैव सा
sā yatsuparṇy uvācāsya salilasya pāra iti
vedirvai salilam
vedim eva sā tad uvāca
aśvaḥ śveta sthāṇau sevata iti
agnirvā aśvaḥ śvetaḥ
yūpa sthāṇuḥ
atha yatkadrūr uvāca tasya vālo nyaṣañji
tam amuṃ vāto dhūnoti
tam ahampaśyāmīti
raśanā haiva sā
- 6
सा ह सुपर्ण्य् उवाचैहीदम्पताव वेदितुं यतरा नौ जयतीति
सा ह कद्रूर् उवाच त्वम् एव पत
त्वं वै न आख्यास्यसि यतरा नौ जयतीति
sā ha suparṇy uvācaihīdampatāva vedituṃ yatarā nau jayatīti
sā ha kadrūr uvāca tvam eva pata
tvaṃ vai na ākhyāsyasi yatarā nau jayatīti
- 7
सा ह सुपर्णी पपात
तद्ध तथैवास यथा कद्रूर् उवाच
ताम् आगताम् अभ्युवाद त्वम् अजैषी३र् अहा३म् इति
त्वम् इति होवाच
एतद्व्याख्यानं सौपर्णीकाद्रवम् इति
sā ha suparṇī papāta
taddha tathaivāsa yathā kadrūr uvāca
tām āgatām abhyuvāda tvam ajaiṣī3r ahā3m iti
tvam iti hovāca
etadvyākhyānaṃ sauparṇīkādravam iti
- 8
सा ह कद्रूर् उवाचात्मानं वै त्वाजैषम्
दिव्य् असौ सोमः
तं देवेभ्य आहर
तेन देवेभ्य आत्मानं निष्क्रीणीष्वेति
तथेति
सा छन्दांसि ससृजे
सा गायत्री दिवः सोमम् आहरत्
sā ha kadrūr uvācātmānaṃ vai tvājaiṣam
divy asau somaḥ
taṃ devebhya āhara
tena devebhya ātmānaṃ niṣkrīṇīṣveti
tatheti
sā chandāṃsi sasṛje
sā gāyatrī divaḥ somam āharat
- 9
हिरण्मय्योर्ह कुश्योर् अन्तर् अवहित आस
ते ह स्म क्षुरपवी निमेषं निमेषम् अभिसंधत्तः
दीक्षातपसौ हैव ते आसतुः
तम् एते गन्धर्वाः सोमरक्षा जुगुपुः
इमे धिष्ण्याः
इमा होत्राः
hiraṇmayyorha kuśyor antar avahita āsa
te ha sma kṣurapavī nimeṣaṃ nimeṣam abhisaṃdhattaḥ
dīkṣātapasau haiva te āsatuḥ
tam ete gandharvāḥ somarakṣā jugupuḥ
ime dhiṣṇyāḥ
imā hotrāḥ
- 10
तयोर् अन्यतरां कुशीम् आचिछेद
तां देवेभ्यः प्रददौ
सा दीक्षा
तया देवा अदीक्षन्त
tayor anyatarāṃ kuśīm ācicheda
tāṃ devebhyaḥ pradadau
sā dīkṣā
tayā devā adīkṣanta
- 11
अथ द्वितीयां कुशीम् आचिछेद
तां देवेभ्यः प्रददौ
तत्तपः
तया देवास्तप उपायन्न् उपसदः
तपो ह्य् उपसदः
atha dvitīyāṃ kuśīm ācicheda
tāṃ devebhyaḥ pradadau
tattapaḥ
tayā devāstapa upāyann upasadaḥ
tapo hy upasadaḥ
- 12
खदिरेण ह सोमम् आचखाद
तस्मात्खदिरः
यद् एनेनाखिदत्तस्मात्खादिरो यूपो भवति खादिर स्फ्यः
अच्छावाकस्य हैनं गोपनायां जहार
सो ऽच्छावाको ऽहीयत
khadireṇa ha somam ācakhāda
tasmātkhadiraḥ
yad enenākhidattasmātkhādiro yūpo bhavati khādira sphyaḥ
acchāvākasya hainaṃ gopanāyāṃ jahāra
so 'cchāvāko 'hīyata
- 13
तम् इन्द्राग्नी अनुसमतनुतां प्रजानाम्प्रजात्यै
तस्माद् ऐन्द्राग्नो ऽच्छावाकः
tam indrāgnī anusamatanutāṃ prajānāmprajātyai
tasmād aindrāgno 'cchāvākaḥ
- 14
तस्माद्दीक्षिता राजानं गोपायन्ति नेन्नो ऽपहरान् इति
तस्मात्तत्र सुगुप्तं चिकीर्षेत्
यस्य ह गोपनायाम् अपहरन्ति हीयते ह
tasmāddīkṣitā rājānaṃ gopāyanti nenno 'paharān iti
tasmāttatra suguptaṃ cikīrṣet
yasya ha gopanāyām apaharanti hīyate ha
- 15
तस्माद्ब्रह्मचारिण आचार्यं गोपायन्ति गृहान्पशून्नेन्नो ऽपहरान् इति
तस्मात्तत्र सुगुप्तं चिकीर्षेत्
यस्य ह गोपनायाम् अपहरन्ति हीयते ह
तेनैतेन सुपर्णी देवेभ्य आत्मानं निरक्रीणीत
तस्माद् आहुः पुण्यलोक ईजान इति
tasmādbrahmacāriṇa ācāryaṃ gopāyanti gṛhānpaśūnnenno 'paharān iti
tasmāttatra suguptaṃ cikīrṣet
yasya ha gopanāyām apaharanti hīyate ha
tenaitena suparṇī devebhya ātmānaṃ nirakrīṇīta
tasmād āhuḥ puṇyaloka ījāna iti
- 16
ऋणं ह वै पुरुषो जायमान एव मृत्योर् आत्मना जायते
स यद्यजते यथैव तत्सुपर्णी देवेभ्य आत्मानं निरक्रीणीतैवम् एवैष एतन्मृत्योर् आत्मानं निष्क्रीणीते
ṛṇaṃ ha vai puruṣo jāyamāna eva mṛtyor ātmanā jāyate
sa yadyajate yathaiva tatsuparṇī devebhya ātmānaṃ nirakrīṇītaivam evaiṣa etanmṛtyor ātmānaṃ niṣkrīṇīte
- 17
तेन देवा अयजन्त
तम् एते गन्धर्वाः सोमरक्षा अन्वाजग्मुः
ते ऽन्वागत्याब्रुवन्न् अनु नो यज्ञ आभजत
मा नो यज्ञाद् अन्तर्गातास्त्व् एव नो ऽपि यज्ञे भाग इति
tena devā ayajanta
tam ete gandharvāḥ somarakṣā anvājagmuḥ
te 'nvāgatyābruvann anu no yajña ābhajata
mā no yajñād antargātāstv eva no 'pi yajñe bhāga iti
- 18
ते होचुः किं नस्ततः स्याद् इति
यथैवास्यामुत्र गोप्तारो ऽभूमैवम् एवास्यापीह गोप्तारो भविष्याम इति
te hocuḥ kiṃ nastataḥ syād iti
yathaivāsyāmutra goptāro 'bhūmaivam evāsyāpīha goptāro bhaviṣyāma iti
- 19
तथेति देवा अब्रुवन्
सोमक्रयणा व इति तान् एभ्य एतत्सोमक्रयणान् अनुदिशति
अथैनान् अब्रुवंस्तृतीयसवने वो घृत्याहुतिः प्राप्स्यति न सौम्या
अपहृतो हि युष्मत्सोमपीथः
तेन सोमाहुतिं नार्हथेति
सैनान् एषा तृतीयसवन एव घृत्याहुतिः प्राप्नोति न सौम्या यच्छालाकैर्धिष्ण्यान्व्याघारयति
tatheti devā abruvan
somakrayaṇā va iti tān ebhya etatsomakrayaṇān anudiśati
athainān abruvaṃstṛtīyasavane vo ghṛtyāhutiḥ prāpsyati na saumyā
apahṛto hi yuṣmatsomapīthaḥ
tena somāhutiṃ nārhatheti
sainān eṣā tṛtīyasavana eva ghṛtyāhutiḥ prāpnoti na saumyā yacchālākairdhiṣṇyānvyāghārayati
- 20
अथ यद् अग्नौ होष्यन्ति तद्वो विष्यतीति
स यद् अग्नौ जुह्वति तद् एनान् अवति
अथ यद्वः सोमम्बिभ्रत उपर्युपरि चरिष्यन्ति तद्वो विष्यतीति
स यद् एनान्त्सोमम्बिभ्रत उपर्युपरि चरन्ति तद् एनान् अवति
तस्माद् अध्वर्युः समया धिष्ण्यान्नातीयात्
अध्वर्युर्हि सोमम्बिभर्ति
तम् एते व्यात्तेन प्रत्यासते
स एतेषां व्यात्तम् आपद्येत
तम् अग्निर्वाभिदहेद्यो वायं देवः पशूनाम् ईष्टे स वा हैनम् अभिमन्येत
तस्माद्यद्य् अध्वर्योः शालायाम् अर्थः स्याद् उत्तरेणैवाग्नीध्रीयं संचरेत्
atha yad agnau hoṣyanti tadvo viṣyatīti
sa yad agnau juhvati tad enān avati
atha yadvaḥ somambibhrata uparyupari cariṣyanti tadvo viṣyatīti
sa yad enāntsomambibhrata uparyupari caranti tad enān avati
tasmād adhvaryuḥ samayā dhiṣṇyānnātīyāt
adhvaryurhi somambibharti
tam ete vyāttena pratyāsate
sa eteṣāṃ vyāttam āpadyeta
tam agnirvābhidahedyo vāyaṃ devaḥ paśūnām īṣṭe sa vā hainam abhimanyeta
tasmādyady adhvaryoḥ śālāyām arthaḥ syād uttareṇaivāgnīdhrīyaṃ saṃcaret
- 21
ते वा एते सोमस्यैव गुप्त्यै न्युप्यन्त आहवनीयः पुरस्तान्मार्जालीयो दक्षिणत आग्नीध्रीय उत्तरतः
अथ ये सदसि ते पश्चात्
te vā ete somasyaiva guptyai nyupyanta āhavanīyaḥ purastānmārjālīyo dakṣiṇata āgnīdhrīya uttarataḥ
atha ye sadasi te paścāt
- 22
तेषां वा अर्धान् उपकिरन्त्य् अर्धान् अनुदिशन्ति
एत उ हैवैतद्दध्रिरे ऽर्धान्न उपकिरन्त्व् अर्धान् अनुदिशन्तु
तथा यस्माल्लोकाद् आगताः स्मो दिवस्तथा तं लोकं प्रतिप्रज्ञास्यामः
तथा न जिह्मा एष्याम इति
teṣāṃ vā ardhān upakiranty ardhān anudiśanti
eta u haivaitaddadhrire 'rdhānna upakirantv ardhān anudiśantu
tathā yasmāllokād āgatāḥ smo divastathā taṃ lokaṃ pratiprajñāsyāmaḥ
tathā na jihmā eṣyāma iti
- 23
स यान् उपकिरन्ति तेनास्मिंल्लोके प्रत्यक्षम्भवन्ति
अथ यान् अनुदिशन्ति तेनामुष्मिंल्लोके प्रत्यक्षम्भवन्ति
sa yān upakiranti tenāsmiṃlloke pratyakṣambhavanti
atha yān anudiśanti tenāmuṣmiṃlloke pratyakṣambhavanti
- 24
ते वै द्विनामानो भवन्ति
एत उ हैवैतद्दध्रिरे न वा एभिर्नामभिर् अरात्स्म येषां नः सोमम् अपाहार्षुः
हन्त द्वितीयानि नामानि करवामहा इति
ते द्वितीयानि नामान्य् अकुर्वत
तैर् अराध्नुवन्यान् अपहृतसोमपीथान्त्सतो ऽथ यज्ञ आभजन्
तस्माद्द्विनामानः
तस्माद्ब्राह्मणो ऽनृध्यमाने द्वितीयं नाम कुर्वीत
राध्नोति हैव य एवं विद्वान्द्वितीयं नाम कुरुते
te vai dvināmāno bhavanti
eta u haivaitaddadhrire na vā ebhirnāmabhir arātsma yeṣāṃ naḥ somam apāhārṣuḥ
hanta dvitīyāni nāmāni karavāmahā iti
te dvitīyāni nāmāny akurvata
tair arādhnuvanyān apahṛtasomapīthāntsato 'tha yajña ābhajan
tasmāddvināmānaḥ
tasmādbrāhmaṇo 'nṛdhyamāne dvitīyaṃ nāma kurvīta
rādhnoti haiva ya evaṃ vidvāndvitīyaṃ nāma kurute
- 25
स यद् अग्नौ जुहोति तद्देवेषु जुहोति
तस्माद्देवाः सन्ति
अथ यत्सदसि भक्षयन्ति तन्मनुष्येषु जुहोति
तस्मान्मनुष्याः सन्ति
अथ यद्धविर्धानयोर्नाराशंसाः सीदन्ति तत्पितृषु जुहोति
तस्मात्पितरः सन्ति
sa yad agnau juhoti taddeveṣu juhoti
tasmāddevāḥ santi
atha yatsadasi bhakṣayanti tanmanuṣyeṣu juhoti
tasmānmanuṣyāḥ santi
atha yaddhavirdhānayornārāśaṃsāḥ sīdanti tatpitṛṣu juhoti
tasmātpitaraḥ santi
- 26
या वै प्रजा यज्ञे ऽनन्वाभक्ताः पराभूता वै ताः
एवम् एवैतद्या इमाः प्रजा अपराभूतास्ता यज्ञ आभजति
मनुष्यान् अनु पशवः
देवान् अनु वयांस्य् ओषधयो वनस्पतयः
यद् इदं किं चैवम् उ तत्सर्वं यज्ञ आभक्तम्
ते ह स्मैत उभये देवमनुष्याः पितरः संपिबन्ते
सैषा सम्पा
ते ह स्म दृश्यमाना एव पुरा संपिबन्त उतैतर्ह्य् अदृश्यमानाः
yā vai prajā yajñe 'nanvābhaktāḥ parābhūtā vai tāḥ
evam evaitadyā imāḥ prajā aparābhūtāstā yajña ābhajati
manuṣyān anu paśavaḥ
devān anu vayāṃsy oṣadhayo vanaspatayaḥ
yad idaṃ kiṃ caivam u tatsarvaṃ yajña ābhaktam
te ha smaita ubhaye devamanuṣyāḥ pitaraḥ saṃpibante
saiṣā sampā
te ha sma dṛśyamānā eva purā saṃpibanta utaitarhy adṛśyamānāḥ

