29 shlokas
- 1
उदरम् एवास्य सदः
तस्मात्सदसि भक्षयन्ति
यद्धीदं किं चाश्नन्त्य् उदर एवेदं सर्वम्प्रतितिष्ठति
अथ यद् अस्मिन्विश्वे देवा असीदंस्तस्मात्सदो नाम
त उ एवास्मिन्न् एते ब्राह्मणा विश्वगोत्राः सीदन्ति
ऐन्द्रं देवतया
udaram evāsya sadaḥ
tasmātsadasi bhakṣayanti
yaddhīdaṃ kiṃ cāśnanty udara evedaṃ sarvampratitiṣṭhati
atha yad asminviśve devā asīdaṃstasmātsado nāma
ta u evāsminn ete brāhmaṇā viśvagotrāḥ sīdanti
aindraṃ devatayā
- 2
तन्मध्य औदुम्बरीम्मिनोति
अन्नं वा ऊर्ग् उदुम्बरः
उदरम् एवास्य सदः
तन्मध्यतो ऽन्नाद्यं दधाति
तस्मान्मध्य औदुम्बरीम्मिनोति
tanmadhya audumbarīmminoti
annaṃ vā ūrg udumbaraḥ
udaram evāsya sadaḥ
tanmadhyato 'nnādyaṃ dadhāti
tasmānmadhya audumbarīmminoti
- 3
अथ य एष मध्यमः शङ्कुर्भवति वेदेर्जघनार्धे तस्मात्प्राङ्प्रक्रामति षड्विक्रमान्
दक्षिणा सप्तमम् अपक्रामति सम्पदः कामाय
तद् अवटम्परिलिखति
atha ya eṣa madhyamaḥ śaṅkurbhavati vederjaghanārdhe tasmātprāṅprakrāmati ṣaḍvikramān
dakṣiṇā saptamam apakrāmati sampadaḥ kāmāya
tad avaṭamparilikhati
- 4
सो ऽभ्रिम् आदत्ते देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्याम्पूष्णो हस्ताभ्याम् आददे नार्य् असीति
समान एतस्य यजुषो बन्धुः
योषो वा एषा यद् अभ्रिः
तस्माद् आह नार्य् असीति
so 'bhrim ādatte devasya tvā savituḥ prasave 'śvinorbāhubhyāmpūṣṇo hastābhyām ādade nāry asīti
samāna etasya yajuṣo bandhuḥ
yoṣo vā eṣā yad abhriḥ
tasmād āha nāry asīti
- 5
अथावटम्परिलिखतीदम् अहं रक्षसां ग्रीवा अपिकृन्तामीति
वज्रो वा अभ्रिः
वज्रेणैवैतन्नाष्ट्राणां रक्षसां ग्रीवा अपिकृन्तति
athāvaṭamparilikhatīdam ahaṃ rakṣasāṃ grīvā apikṛntāmīti
vajro vā abhriḥ
vajreṇaivaitannāṣṭrāṇāṃ rakṣasāṃ grīvā apikṛntati
- 6
अथ खनति
प्राञ्चम् उत्करम् उत्किरति
यजमानेन संमायौदुम्बरीम्परिवासयति
ताम् अग्रेण प्राचीं निदधाति
एतावन्मात्राणि बर्हींष्य् उपरिष्टाद् अधिनिदधाति
atha khanati
prāñcam utkaram utkirati
yajamānena saṃmāyaudumbarīmparivāsayati
tām agreṇa prācīṃ nidadhāti
etāvanmātrāṇi barhīṃṣy upariṣṭād adhinidadhāti
- 7
अथ यवमत्यः प्रोक्षण्यो भवन्ति
आपो ह वा ओषधीनां रसः
तस्माद् ओषधयः केवल्यः खादिता न धिन्वन्ति
ओषधय उ हापां रसः
तस्माद् आपः पीताः केवल्यो न धिन्वन्ति
यदैवोभय्यः संसृष्टा भवन्त्य् अथैव धिन्वन्ति
तर्हि हि सरसा भवन्ति सरसाभिः प्रोक्षाणीति
atha yavamatyaḥ prokṣaṇyo bhavanti
āpo ha vā oṣadhīnāṃ rasaḥ
tasmād oṣadhayaḥ kevalyaḥ khāditā na dhinvanti
oṣadhaya u hāpāṃ rasaḥ
tasmād āpaḥ pītāḥ kevalyo na dhinvanti
yadaivobhayyaḥ saṃsṛṣṭā bhavanty athaiva dhinvanti
tarhi hi sarasā bhavanti sarasābhiḥ prokṣāṇīti
- 8
देवाश्च वा असुराश्चोभये प्राजापत्याः पस्पृधिरे
ततो देवेभ्यः सर्वा एवौषधय ईयुः
यवा हैवैभ्यो नेयुः
devāśca vā asurāścobhaye prājāpatyāḥ paspṛdhire
tato devebhyaḥ sarvā evauṣadhaya īyuḥ
yavā haivaibhyo neyuḥ
- 9
तद्वै देवा अस्पृण्वत
त एतैः सर्वाः सपत्नानाम् ओषधीर् अयुवत
यद् अयुवत तस्माद्यवा नाम
tadvai devā aspṛṇvata
ta etaiḥ sarvāḥ sapatnānām oṣadhīr ayuvata
yad ayuvata tasmādyavā nāma
- 10
ते होचुर्हन्त यः सर्वासाम् ओषधीनां रसस्तं यवेषु दधामेति
स यः सर्वासाम् ओषधीनां रस आसीत्तं यवेष्व् अदधुः
तस्माद्यत्रान्या ओषधयो म्लायन्ति तद् एते मोदमाना वर्धन्ते
एवं ह्य् एषु रसम् अदधुः
तथो एवैष एतैः सर्वाः सपत्नानाम् ओषधीर्युते
तस्माद्यवमत्यः प्रोक्षण्यो भवन्ति
te hocurhanta yaḥ sarvāsām oṣadhīnāṃ rasastaṃ yaveṣu dadhāmeti
sa yaḥ sarvāsām oṣadhīnāṃ rasa āsīttaṃ yaveṣv adadhuḥ
tasmādyatrānyā oṣadhayo mlāyanti tad ete modamānā vardhante
evaṃ hy eṣu rasam adadhuḥ
tatho evaiṣa etaiḥ sarvāḥ sapatnānām oṣadhīryute
tasmādyavamatyaḥ prokṣaṇyo bhavanti
- 11
स यवान् आवपति यवो ऽसि यवयास्मद्द्वेषो यवयारातीर् इति
नात्र तिरोहितम् इवास्ति
अथ प्रोक्षति
एको वै प्रोक्षणस्य बन्धुः
मेध्याम् एवैतत्करोति
sa yavān āvapati yavo 'si yavayāsmaddveṣo yavayārātīr iti
nātra tirohitam ivāsti
atha prokṣati
eko vai prokṣaṇasya bandhuḥ
medhyām evaitatkaroti
- 12
स प्रोक्षति दिवे त्वान्तरिक्षाय त्वा पृथिव्यै त्वेति
इमान् एवैतल्लोकान् ऊर्जा रसेन भाजयति
एषु लोकेषूर्जं रसं दधाति
sa prokṣati dive tvāntarikṣāya tvā pṛthivyai tveti
imān evaitallokān ūrjā rasena bhājayati
eṣu lokeṣūrjaṃ rasaṃ dadhāti
- 13
अथ याः प्रोक्षण्यः परिशिष्यन्ते ता अवटे ऽवनयति शुन्धन्तां लोकाः पितृषदना इति
पितृदेवत्यो वै कूपः खातः
तम् एवैतन्मेध्यं करोति
atha yāḥ prokṣaṇyaḥ pariśiṣyante tā avaṭe 'vanayati śundhantāṃ lokāḥ pitṛṣadanā iti
pitṛdevatyo vai kūpaḥ khātaḥ
tam evaitanmedhyaṃ karoti
- 14
अथ बर्हींषि प्राचीनाग्राणि चोदीचीनाग्राणि चावस्तृणाति पितृषदनम् असीति
पितृदेवत्यं वा अस्या एतद्भवति यन्निखातम्
सा यथानिखातौषधिषु मिता स्याद् एवम् एतास्व् ओषधिषु मिता भवति
atha barhīṃṣi prācīnāgrāṇi codīcīnāgrāṇi cāvastṛṇāti pitṛṣadanam asīti
pitṛdevatyaṃ vā asyā etadbhavati yannikhātam
sā yathānikhātauṣadhiṣu mitā syād evam etāsv oṣadhiṣu mitā bhavati
- 15
ताम् उच्छ्रयत्य् उद्दिवं स्तभानान्तरिक्षम्पृण दृंहस्व पृथिव्याम् इति
इमान् एवैतल्लोकान् ऊर्जा रसेन भाजयति
एषु लोकेषूर्जं रसं दधाति
tām ucchrayaty uddivaṃ stabhānāntarikṣampṛṇa dṛṃhasva pṛthivyām iti
imān evaitallokān ūrjā rasena bhājayati
eṣu lokeṣūrjaṃ rasaṃ dadhāti
- 16
अथ मिनोति द्युतानस्त्वा मारुतो मिनोत्व् इति
यो वा अयम्पवत एष द्युतानो मारुतः तद् एनाम् एतेन मिनोति
मित्रावरुणौ ध्रुवेण धर्मणेति
प्राणोदानौ वै मित्रावरुणौ
तद् एनाम्प्राणोदानाभ्याम्मिनोति
atha minoti dyutānastvā māruto minotv iti
yo vā ayampavata eṣa dyutāno mārutaḥ tad enām etena minoti
mitrāvaruṇau dhruveṇa dharmaṇeti
prāṇodānau vai mitrāvaruṇau
tad enāmprāṇodānābhyāmminoti
- 17
अथ पर्यूहति ब्रह्मवनि त्वा क्षत्रवनि रायस्पोषवनि पर्यूहामीति
बह्वी वै यजुःष्व् आशीः
तद्ब्रह्म च क्षत्रं चाशास्त उभे वीर्ये
रायस्पोषवनीति
भूमा वै रायस्पोषः
तद्भूमानम् आशास्ते
atha paryūhati brahmavani tvā kṣatravani rāyaspoṣavani paryūhāmīti
bahvī vai yajuḥṣv āśīḥ
tadbrahma ca kṣatraṃ cāśāsta ubhe vīrye
rāyaspoṣavanīti
bhūmā vai rāyaspoṣaḥ
tadbhūmānam āśāste
- 18
अथ पर्यृषति ब्रह्म दृंह क्षत्रं दृंहायुर्दृंह प्रजां दृंहेति
आशीर् एवैषैतस्य कर्मणः
आशिषम् एवैतद् आशास्ते
समंभूमि पर्यर्षणं करोति गर्तस्य वा उपरिभूमि
अथैवं देवत्रा
तथा हागर्तम् इद्भवति
atha paryṛṣati brahma dṛṃha kṣatraṃ dṛṃhāyurdṛṃha prajāṃ dṛṃheti
āśīr evaiṣaitasya karmaṇaḥ
āśiṣam evaitad āśāste
samaṃbhūmi paryarṣaṇaṃ karoti gartasya vā uparibhūmi
athaivaṃ devatrā
tathā hāgartam idbhavati
- 19
अथाप उपनिनयति
यत्र वा अस्यै खनन्तः क्रूरीकुर्वन्त्य् अपघ्नन्ति शान्तिर् आपस्तद् अद्भिः शान्त्या शमयति तद् अद्भिः संदधाति
तस्माद् अप उपनिनयति
athāpa upaninayati
yatra vā asyai khanantaḥ krūrīkurvanty apaghnanti śāntir āpastad adbhiḥ śāntyā śamayati tad adbhiḥ saṃdadhāti
tasmād apa upaninayati
- 20
अथैवम् अभिपद्य वाचयति ध्रुवासि ध्रुवो ऽयं यजमानो ऽस्मिन्न् आयतने प्रजया भूयाद् इति
पशुभिर् इति वा
एवं यं कामं कामयते सो ऽस्मै कामः समृध्यते
athaivam abhipadya vācayati dhruvāsi dhruvo 'yaṃ yajamāno 'sminn āyatane prajayā bhūyād iti
paśubhir iti vā
evaṃ yaṃ kāmaṃ kāmayate so 'smai kāmaḥ samṛdhyate
- 21
अथ स्रुवेणोपहत्याज्यं विष्टपम् अभि जुहोति घृतेन द्यावापृथिवी पूर्येथाम् इति
तद् इमे द्यावापृथिवी ऊर्जा रसेन भाजयति
अनयोर् ऊर्जं रसं दधाति
ते रसवत्या उपजीवनीये इमाः प्रजा उपजीवन्ति
atha sruveṇopahatyājyaṃ viṣṭapam abhi juhoti ghṛtena dyāvāpṛthivī pūryethām iti
tad ime dyāvāpṛthivī ūrjā rasena bhājayati
anayor ūrjaṃ rasaṃ dadhāti
te rasavatyā upajīvanīye imāḥ prajā upajīvanti
- 22
अथ छदिर् अधिनिदधातीन्द्रस्य छदिर् असीति
ऐन्द्रं हि सदः
विश्वजनस्य छायेति
विश्वगोत्रा ह्य् अस्मिन्ब्राह्मणा आसते
तद् उभयतश्छदिषी उपदधात्य् उत्तरतस्त्रीणि परस्त्रीणि
तानि नव भवन्ति
त्रिवृद्वै यज्ञः
नव वै त्रिवृत्
तस्मान्नव भवन्ति
atha chadir adhinidadhātīndrasya chadir asīti
aindraṃ hi sadaḥ
viśvajanasya chāyeti
viśvagotrā hy asminbrāhmaṇā āsate
tad ubhayataśchadiṣī upadadhāty uttaratastrīṇi parastrīṇi
tāni nava bhavanti
trivṛdvai yajñaḥ
nava vai trivṛt
tasmānnava bhavanti
- 23
तद् उदीचीनवंशं सदो भवति प्राचीनवंशं हविर्धानम्
एतद्वै देवानां निष्केवल्यं यद्धविर्धानम्
तस्मात्तत्र नाश्नन्ति न भक्षयन्ति
निष्केवल्यं ह्य् एतद्देवानाम्
स यो ह तत्राश्नीयाद्वा भक्षयेद्वा मूर्धा हास्य विपतेत्
अथैते मिश्रे यद् आग्नीध्रं च सदश्च
तस्मात्तयोर् अश्नन्ति तस्माद्भक्षयन्ति
मिश्रे ह्य् एते
उदीची वै मनुष्याणां दिक्
तस्माद् उदीचीनवंशं सदो भवति
tad udīcīnavaṃśaṃ sado bhavati prācīnavaṃśaṃ havirdhānam
etadvai devānāṃ niṣkevalyaṃ yaddhavirdhānam
tasmāttatra nāśnanti na bhakṣayanti
niṣkevalyaṃ hy etaddevānām
sa yo ha tatrāśnīyādvā bhakṣayedvā mūrdhā hāsya vipatet
athaite miśre yad āgnīdhraṃ ca sadaśca
tasmāttayor aśnanti tasmādbhakṣayanti
miśre hy ete
udīcī vai manuṣyāṇāṃ dik
tasmād udīcīnavaṃśaṃ sado bhavati
- 24
परि त्वा गिर्वणो गिर इमा भवन्तु विश्वतः
वृद्धायुम् अनु वृद्धयो जुष्टा भवन्तु जुष्टय इति
इन्द्रो वै गिर्वा
विशो गिरः
विशैवैतत्क्षत्रम्परिबृंहति
तद् इदं क्षत्रम् उभयतो विशा परिबृढम्
pari tvā girvaṇo gira imā bhavantu viśvataḥ
vṛddhāyum anu vṛddhayo juṣṭā bhavantu juṣṭaya iti
indro vai girvā
viśo giraḥ
viśaivaitatkṣatramparibṛṃhati
tad idaṃ kṣatram ubhayato viśā paribṛḍham
- 25
अथ लस्पूजन्या स्पन्द्यया प्रसीव्यतीन्द्रस्य स्यूर् असीति
अथ ग्रन्थिं करोतीन्द्रस्य ध्रुवो ऽसीति
नेद्व्यवपद्याता इति
प्रकृते कर्मन्विष्यति
तथो हाध्वर्युं वा यजमानं वा ग्राहो न विन्दति
तन्निष्ठितम् अभिमृशत्य् ऐन्द्रम् असीति
ऐन्द्रं हि सदः
atha laspūjanyā spandyayā prasīvyatīndrasya syūr asīti
atha granthiṃ karotīndrasya dhruvo 'sīti
nedvyavapadyātā iti
prakṛte karmanviṣyati
tatho hādhvaryuṃ vā yajamānaṃ vā grāho na vindati
tanniṣṭhitam abhimṛśaty aindram asīti
aindraṃ hi sadaḥ
- 26
अथ हविर्धानयोर्जघनार्धं समन्वीक्ष्योत्तरेणाग्नीध्रम्मिनोति
तस्यार्धम् अन्तर्वेदि स्याद् अर्धम्बहिर्वेदि
अथो अपि भूयो ऽर्धाद् अन्तर्वेदि स्यात्कनीयो बहिर्वेदि
अथो अपि सर्वम् एवान्तर्वेदि स्यात्
तन्निष्ठितम् अभिमृशति वैश्वदेवम् असीति
द्वयेनैतद्वैश्वदेवम्
यद् अस्मिन्पूर्वेद्युर्विश्वे देवा वसतीवरीषूपवसन्ति तेन वैश्वदेवम्
atha havirdhānayorjaghanārdhaṃ samanvīkṣyottareṇāgnīdhramminoti
tasyārdham antarvedi syād ardhambahirvedi
atho api bhūyo 'rdhād antarvedi syātkanīyo bahirvedi
atho api sarvam evāntarvedi syāt
tanniṣṭhitam abhimṛśati vaiśvadevam asīti
dvayenaitadvaiśvadevam
yad asminpūrvedyurviśve devā vasatīvarīṣūpavasanti tena vaiśvadevam
- 27
देवा ह वै यज्ञं तन्वानास्ते ऽसुररक्षसेभ्य आसङ्गाद्बिभयांचक्रुः
तान्दक्षिणतो ऽसुररक्षसान्य् आसेजुः
तान्त्सदसो जिग्युः
तेषाम् एतान्धिष्ण्यान् उद्वापयांचक्रुर्य एते ऽन्तःसदसम्
devā ha vai yajñaṃ tanvānāste 'surarakṣasebhya āsaṅgādbibhayāṃcakruḥ
tāndakṣiṇato 'surarakṣasāny āsejuḥ
tāntsadaso jigyuḥ
teṣām etāndhiṣṇyān udvāpayāṃcakrurya ete 'ntaḥsadasam
- 28
सर्वे ह स्म वा एते पुरा ज्वलन्ति यथायम् आहवनीयो यथा गार्हपत्यो यथाग्नीध्रीयः
तद्यत एनान् उदवापयंस्तत एवैतन्न ज्वलन्ति
तान् आग्नीध्रम् अभि संरुरुधुः
तान् अप्य् अर्धम् आग्नीध्रस्य जिग्युः
ततो विश्वे देवा अमृतत्वम् अपाजयन्
तस्माद्वैश्वदेवम्
sarve ha sma vā ete purā jvalanti yathāyam āhavanīyo yathā gārhapatyo yathāgnīdhrīyaḥ
tadyata enān udavāpayaṃstata evaitanna jvalanti
tān āgnīdhram abhi saṃrurudhuḥ
tān apy ardham āgnīdhrasya jigyuḥ
tato viśve devā amṛtatvam apājayan
tasmādvaiśvadevam
- 29
तान्देवाः प्रतिसमैन्धत यथा प्रत्यवस्येत्
तस्माद् एनान्त्सवने सवन एव प्रतिसमिन्धते
तस्माद्यः समृद्धः स आग्नीध्रं कुर्यात्
यो वै ज्ञातो ऽनूचानः स समृद्धः
तस्माद् अग्नीधे प्रथमाय दक्षिणां नयन्ति
अतो हि विश्वे देवा अमृतत्वम् अपाजयन्
तस्माद्यं दीक्षितानाम् अबल्यं विन्देद् आग्नीध्रम् एनं नयतेति ब्रूयात्तद् अनार्तं तन्नारिष्यतीति
तद्यद् अतो विश्वे देवा अमृतत्वम् अपाजयन्तस्माद्वैश्वदेवम्
tāndevāḥ pratisamaindhata yathā pratyavasyet
tasmād enāntsavane savana eva pratisamindhate
tasmādyaḥ samṛddhaḥ sa āgnīdhraṃ kuryāt
yo vai jñāto 'nūcānaḥ sa samṛddhaḥ
tasmād agnīdhe prathamāya dakṣiṇāṃ nayanti
ato hi viśve devā amṛtatvam apājayan
tasmādyaṃ dīkṣitānām abalyaṃ vinded āgnīdhram enaṃ nayateti brūyāttad anārtaṃ tannāriṣyatīti
tadyad ato viśve devā amṛtatvam apājayantasmādvaiśvadevam

