22 shlokas
- 1
दिवि वै सोम आसीद् अथेह देवाः
ते देवा अकामयन्ता नः सोमो गच्छेत्
तेनागतेन यजेमहीति
त एते माये असृजन्त सुपर्णीं च कद्रूं च
तद्धिष्ण्यानाम्ब्राह्मणे व्याख्यायते सौपर्णीकाद्रवं यथा तद् आस
divi vai soma āsīd atheha devāḥ
te devā akāmayantā naḥ somo gacchet
tenāgatena yajemahīti
ta ete māye asṛjanta suparṇīṃ ca kadrūṃ ca
taddhiṣṇyānāmbrāhmaṇe vyākhyāyate sauparṇīkādravaṃ yathā tad āsa
- 2
तेभ्यो गायत्री सोमम् अच्छापतत्
तस्या आहरन्त्यै गन्धर्वो विश्वावसुः पर्यमुष्णात्
ते देवा अविदुः प्रच्युतो वै परस्तात्सोमः
अथ नो नागच्छति
गन्धर्वा वै पर्यमोषिषुर् इति
tebhyo gāyatrī somam acchāpatat
tasyā āharantyai gandharvo viśvāvasuḥ paryamuṣṇāt
te devā aviduḥ pracyuto vai parastātsomaḥ
atha no nāgacchati
gandharvā vai paryamoṣiṣur iti
- 3
ते होचुर्योषित्कामा वै गन्धर्वाः
वाचम् एवैभ्यः प्रहिणवाम
सा नः सह सोमेनागमिष्यतीति
तेभ्यो वाचम्प्राहिण्वन्
सैनान्त्सह सोमेनागच्छत्
te hocuryoṣitkāmā vai gandharvāḥ
vācam evaibhyaḥ prahiṇavāma
sā naḥ saha somenāgamiṣyatīti
tebhyo vācamprāhiṇvan
saināntsaha somenāgacchat
- 4
ते गन्धर्वा अन्वागत्याब्रुवन्सोमो युष्माकम्
वाग् एवास्माकम् इति
तथेति देवा अब्रुवन्
इहो चेद् आगान्मैनाम् अभीषहेव नैष्ट
विह्वयामहा इति
तां व्यह्वयन्त
te gandharvā anvāgatyābruvansomo yuṣmākam
vāg evāsmākam iti
tatheti devā abruvan
iho ced āgānmainām abhīṣaheva naiṣṭa
vihvayāmahā iti
tāṃ vyahvayanta
- 5
तस्यै गन्धर्वा वेदान् एव प्रोचिर इति वै वयं विद्मेति वयं विद्मेति
tasyai gandharvā vedān eva procira iti vai vayaṃ vidmeti vayaṃ vidmeti
- 6
अथ देवा वीणाम् एव सृष्ट्वा वादयन्तो निगायन्तो निषेदुर् इति वै वयं गास्याम इति त्वा प्रमोदयिष्यामह इति
सा देवान् उपाववर्त
सा वै सा तन्मोघम् उपाववर्त या स्तुवद्भ्यः शंसद्भ्यो नृत्तं गीतम् उपाववर्त
तस्माद् अप्य् एतर्हि मोघसंहिता एव योषाः
एवं हि वाग् उपावर्तत ताम् उ ह्य् अन्या अनु योषाः
तस्माद्य एव नृत्यति यो गायति तस्मिन्न् एवैता निमिश्लतमा इव
atha devā vīṇām eva sṛṣṭvā vādayanto nigāyanto niṣedur iti vai vayaṃ gāsyāma iti tvā pramodayiṣyāmaha iti
sā devān upāvavarta
sā vai sā tanmogham upāvavarta yā stuvadbhyaḥ śaṃsadbhyo nṛttaṃ gītam upāvavarta
tasmād apy etarhi moghasaṃhitā eva yoṣāḥ
evaṃ hi vāg upāvartata tām u hy anyā anu yoṣāḥ
tasmādya eva nṛtyati yo gāyati tasminn evaitā nimiślatamā iva
- 7
तद्वा एतद् उभयं देवेष्व् आसीत्सोमश्च वाक्च
स यत्सोमं क्रीणात्य् आगत्या एवागतेन यजा इति
अनागतेन ह वै स सोमेन यजते यो ऽक्रीतेन यजते
tadvā etad ubhayaṃ deveṣv āsītsomaśca vākca
sa yatsomaṃ krīṇāty āgatyā evāgatena yajā iti
anāgatena ha vai sa somena yajate yo 'krītena yajate
- 8
अथ यद्ध्रुवायाम् आज्यम्परिशिष्टम्भवति तज्जुह्वां चतुष्कृत्वो विगृह्णाति
बर्हिषा हिरण्यम्प्रबध्यावधाय जुहोति कृत्स्नेन पयसा जुहवानीति
समानजन्म वै पयश्च हिरण्यं च
उभयं ह्य् अग्निरेतसम्
atha yaddhruvāyām ājyampariśiṣṭambhavati tajjuhvāṃ catuṣkṛtvo vigṛhṇāti
barhiṣā hiraṇyamprabadhyāvadhāya juhoti kṛtsnena payasā juhavānīti
samānajanma vai payaśca hiraṇyaṃ ca
ubhayaṃ hy agniretasam
- 9
स हिरण्यम् अवदधात्य् एषा ते शुक्र तनूर् एतद्वर्च इति
वर्चो वा एतद्यद्धिरण्यम्
तया सम्भवम्भ्राजं गच्छेति स यद् आह तया संभवेति तया संपृच्यस्वेत्य् एवैतद् आह
भ्राजं गच्छेति
सोमो वै भ्राट्
सोमं गच्छेत्य् एवैतद् आह
sa hiraṇyam avadadhāty eṣā te śukra tanūr etadvarca iti
varco vā etadyaddhiraṇyam
tayā sambhavambhrājaṃ gaccheti sa yad āha tayā saṃbhaveti tayā saṃpṛcyasvety evaitad āha
bhrājaṃ gaccheti
somo vai bhrāṭ
somaṃ gacchety evaitad āha
- 10
तां यथैवादो देवाः प्राहिण्वन्त्सोमम् अच्छैवम् एवैनाम् एष एतत्प्रहिणोति सोमम् अच्छ
वाग्वै सोमक्रयणी निदानेन
ताम् एतयाहुत्या प्रीणाति प्रीतया सोमं क्रीणानीति
tāṃ yathaivādo devāḥ prāhiṇvantsomam acchaivam evainām eṣa etatprahiṇoti somam accha
vāgvai somakrayaṇī nidānena
tām etayāhutyā prīṇāti prītayā somaṃ krīṇānīti
- 11
स जुहोति जूर् असीति
एतद्ध वा अस्या एकं नाम यज्जूर् असीति
धृता मनसेति
मनसा वा इयं वाग्धृता
मनो वा इदम्पुरस्ताद्वाच इत्थं वद मैतद्वादीर् इति
अलग्लम् इव ह वै वाग्वदेद्यन्मनो न स्यात्
तस्माद् आह धृता मनसेति
sa juhoti jūr asīti
etaddha vā asyā ekaṃ nāma yajjūr asīti
dhṛtā manaseti
manasā vā iyaṃ vāgdhṛtā
mano vā idampurastādvāca itthaṃ vada maitadvādīr iti
alaglam iva ha vai vāgvadedyanmano na syāt
tasmād āha dhṛtā manaseti
- 12
जुष्टा विष्णव इति जुष्टा सोमायेत्य् एवैतद् आह यम् अच्छेम इति
तस्यास्ते सत्यसवसः प्रसव इति
सत्यप्रसवा न एधि सोमं नो ऽच्छेहीत्य् एवैतद् आह
तन्वो यन्त्रम् अशीय स्वाहेति
स ह वै तन्वो यन्त्रम् अश्नुते यो यज्ञस्योदृचं गच्छति
यज्ञस्योदृचं गच्छानीत्य् एवैतद् आह
juṣṭā viṣṇava iti juṣṭā somāyety evaitad āha yam acchema iti
tasyāste satyasavasaḥ prasava iti
satyaprasavā na edhi somaṃ no 'cchehīty evaitad āha
tanvo yantram aśīya svāheti
sa ha vai tanvo yantram aśnute yo yajñasyodṛcaṃ gacchati
yajñasyodṛcaṃ gacchānīty evaitad āha
- 13
अथ हिरण्यम् अपोद्धरति
तन्मनुष्येषु हिरण्यं करोति
स यत्सहिरण्यं जुहुयात्पराग् उ हैवैतन्मनुष्येभ्यो हिरण्यम्प्रवृञ्ज्यात्
तन्न मनुष्येषु हिरण्यम् अभिगम्येत
atha hiraṇyam apoddharati
tanmanuṣyeṣu hiraṇyaṃ karoti
sa yatsahiraṇyaṃ juhuyātparāg u haivaitanmanuṣyebhyo hiraṇyampravṛñjyāt
tanna manuṣyeṣu hiraṇyam abhigamyeta
- 14
सो ऽपोद्धरति शुक्रम् असि चन्द्रम् अस्य् अमृतम् असि वैश्वदेवम् असीति
कृत्स्नेन पयसा हुत्वा यद् एवैतत्तद् आह शुक्रम् असीति शुक्रं ह्य् एतत्
चन्द्रम् असीति चन्द्रं ह्य् एतत्
अमृतम् असीत्य् अमृतं ह्य् एतत्
वैश्वदेवम् असीति वैश्वदेवं ह्य् एतत्
प्रमुच्य तृणम्बर्हिष्य् अपिसृजति
सूत्रेण हिरण्यम्प्रबध्नीते
so 'poddharati śukram asi candram asy amṛtam asi vaiśvadevam asīti
kṛtsnena payasā hutvā yad evaitattad āha śukram asīti śukraṃ hy etat
candram asīti candraṃ hy etat
amṛtam asīty amṛtaṃ hy etat
vaiśvadevam asīti vaiśvadevaṃ hy etat
pramucya tṛṇambarhiṣy apisṛjati
sūtreṇa hiraṇyamprabadhnīte
- 15
अथापरं चतुर्गृहीतम् आज्यं गृहीत्वान्वारभस्व यजमानेत्य् आह
अपोर्णुवन्ति शालायै द्वारे
दक्षिणतः सोमक्रयण्य् उपतिष्ठते
तत्प्रहिताम् एवैनाम् एतत्सतीं प्राहैषीत्
वाग्वै सोमक्रयणी निदानेन
ताम् एतयाहुत्याप्रैषीत्प्रीतया सोमं क्रीणानीति
athāparaṃ caturgṛhītam ājyaṃ gṛhītvānvārabhasva yajamānety āha
aporṇuvanti śālāyai dvāre
dakṣiṇataḥ somakrayaṇy upatiṣṭhate
tatprahitām evainām etatsatīṃ prāhaiṣīt
vāgvai somakrayaṇī nidānena
tām etayāhutyāpraiṣītprītayā somaṃ krīṇānīti
- 16
अथोपनिष्क्रम्याभिमन्त्रयते चिद् असि मनासीति
चित्तं वा इदम्मनो वाग् अनुवदति
धीर् असि दक्षिणेति
धिया धिया ह्य् एतया मनुष्या जुज्यूषन्त्य् अनूक्तेनेव प्रकामोद्येनेव गाथाभिर् इव
तस्माद् आह धीर् असीति
दक्षिणेति
दक्षिणा ह्य् एषा
क्षत्रियासि यज्ञियासीति
क्षत्रिया ह्य् एषा
यज्ञिया ह्य् एषा
अदितिर् अस्य् उभयतःशीर्ष्णीति
स यद् एनया समानं सद्विपर्यासं वदति यद् अपरं तत्पूर्वं करोति यत्पूर्वं तद् अपरं तेनोभयतःशीर्ष्णी
तस्माद् आहादितिर् अस्य् उभयतःशीर्ष्णीति
athopaniṣkramyābhimantrayate cid asi manāsīti
cittaṃ vā idammano vāg anuvadati
dhīr asi dakṣiṇeti
dhiyā dhiyā hy etayā manuṣyā jujyūṣanty anūkteneva prakāmodyeneva gāthābhir iva
tasmād āha dhīr asīti
dakṣiṇeti
dakṣiṇā hy eṣā
kṣatriyāsi yajñiyāsīti
kṣatriyā hy eṣā
yajñiyā hy eṣā
aditir asy ubhayataḥśīrṣṇīti
sa yad enayā samānaṃ sadviparyāsaṃ vadati yad aparaṃ tatpūrvaṃ karoti yatpūrvaṃ tad aparaṃ tenobhayataḥśīrṣṇī
tasmād āhāditir asy ubhayataḥśīrṣṇīti
- 17
सा नः सुप्राची सुप्रतीच्य् एधीति सुप्राची न एधि सोमं नो ऽच्छेहीत्य् एवैतद् आह
सुप्रतीची त एधि सोमेन नः सह पुनर् एहीत्य् एवैतद् आह
तस्माद् आह सा नः सुप्राची सुप्रतीच्य् एधीति
sā naḥ suprācī supratīcy edhīti suprācī na edhi somaṃ no 'cchehīty evaitad āha
supratīcī ta edhi somena naḥ saha punar ehīty evaitad āha
tasmād āha sā naḥ suprācī supratīcy edhīti
- 18
मित्रस्त्वा पदि बध्नीताम् इति
वरुण्या वा एषा यद्रज्जुः
सा यद्रज्ज्वाभिहिता स्याद्वरुण्या स्यात्
यद्व् अनभिहिता स्याद् अयतेव स्यात्
एतद्वा अवरुण्यं यन्मैत्रम्
सा यथा रज्ज्वाभिहिता यतैवम् अस्यै तद्भवति यद् आह मित्रस्त्वा पदि बध्नीताम् इति
mitrastvā padi badhnītām iti
varuṇyā vā eṣā yadrajjuḥ
sā yadrajjvābhihitā syādvaruṇyā syāt
yadv anabhihitā syād ayateva syāt
etadvā avaruṇyaṃ yanmaitram
sā yathā rajjvābhihitā yataivam asyai tadbhavati yad āha mitrastvā padi badhnītām iti
- 19
पूषाध्वनस्पात्व् इति
इयं वै पृथिवी पूषा
यस्य वा इयम् अध्वन्गोप्त्री भवति तस्य न का चन ह्वला भवति
तस्माद् आह पूषाध्वनस्पात्व् इति
pūṣādhvanaspātv iti
iyaṃ vai pṛthivī pūṣā
yasya vā iyam adhvangoptrī bhavati tasya na kā cana hvalā bhavati
tasmād āha pūṣādhvanaspātv iti
- 20
इन्द्रायाध्यक्षायेति स्वध्यक्षासद् इत्य् एवैतद् आह यद् आहेन्द्रायाध्यक्षायेति
अनु माता मन्यताम् अनु पितानु भ्राता सगर्भ्यो ऽनु सखा सयूथ्य इति सा यत्ते जन्म तेन नो ऽनुमता सोमम् अच्छेहीत्य् एवैतद् आह
सा देवि देवम् अच्छेहीति
देवी ह्य् एषा देवम् अच्छैति यद्वाक्सोमम्
तस्माद् आह सा देवि देवम् अच्छेहीति
इन्द्राय सोमम् इति
इन्द्रो वै यज्ञस्य देवता
तस्माद् आहेन्द्राय सोमम् इति
रुद्रस्त्वावर्तयत्व् इत्य् अप्रणाशायैतद् आह
रुद्रं हि नाति पशवः
स्वस्ति सोमसखा पुनर् एहीति स्वस्ति नः सोमेन सह पुनर् एहीत्य् एवैतद् आह
indrāyādhyakṣāyeti svadhyakṣāsad ity evaitad āha yad āhendrāyādhyakṣāyeti
anu mātā manyatām anu pitānu bhrātā sagarbhyo 'nu sakhā sayūthya iti sā yatte janma tena no 'numatā somam acchehīty evaitad āha
sā devi devam acchehīti
devī hy eṣā devam acchaiti yadvāksomam
tasmād āha sā devi devam acchehīti
indrāya somam iti
indro vai yajñasya devatā
tasmād āhendrāya somam iti
rudrastvāvartayatv ity apraṇāśāyaitad āha
rudraṃ hi nāti paśavaḥ
svasti somasakhā punar ehīti svasti naḥ somena saha punar ehīty evaitad āha
- 21
तां यथैवादो देवाः प्राहिण्वन्त्सोमम् अच्छ सैनान्त्सह सोमेनागच्छद् एवम् एवैनाम् एष एतत्प्रहिणोति
सोमम् अच्छ सैनं सह सोमेनागच्छति
tāṃ yathaivādo devāḥ prāhiṇvantsomam accha saināntsaha somenāgacchad evam evainām eṣa etatprahiṇoti
somam accha sainaṃ saha somenāgacchati
- 22
तं यथैवादो देवा व्यह्वयन्त गन्धर्वैः सा देवान् उपावर्ततैवम् एवैनाम् एतद्यजमानो विह्वयते
सा यजमानम् उपावर्तते
ताम् उदीचीम् अत्याकुर्वन्ति
उदीची हि मनुष्याणां दिक्
सो एव यजमानस्य
तस्माद् उदीचीम् अत्याकुर्वन्ति
taṃ yathaivādo devā vyahvayanta gandharvaiḥ sā devān upāvartataivam evainām etadyajamāno vihvayate
sā yajamānam upāvartate
tām udīcīm atyākurvanti
udīcī hi manuṣyāṇāṃ dik
so eva yajamānasya
tasmād udīcīm atyākurvanti

